Otwórz menu główne

Kayfabe

Tworzenie iluzji, że wszystko co widzi publiczność w trakcie gali wrestlingu jest prawdziwe – w tym także postacie, fabuła i rywalizacja zawodników w ringu.
Wrestlerzy kłócący się w kayfabe (Sheamus z lewej i Cesaro z prawej)

Kayfabe – w wrestlingu oznacza tworzenia iluzji, że wszystko, co jest prezentowane publiczności w czasie gal, jest autentyczne, w tym postacie (gimmicki), fabuła (storyliny) i rywalizacje między zawodnikami (feudy). Gdy wrestler zachowuje się w inny sposób, niż zachowałaby się odgrywana przez niego postać w danej sytuacji, mówi się, że łamie kayfabe. Jeśli jakieś wydarzenie związane z wrestlingiem było fikcyjne, mówi się, że miało miejsce w kayfabe. Kiedy zawodnik nie trzyma się odgórnych ustaleń i próbuje naprawdę skrzywdzić swojego przeciwnika, używa czyjegoś prawdziwego imienia zamiast pseudonimu ringowego lub ujawnia kulisy organizacyjne, to takie zachowanie nazywa się shootem[1].

HistoriaEdytuj

Początki i rozwój kayfabeEdytuj

Termin kayfabe był używany już w pierwszej połowie XX wieku. W 1937 nowojorski dziennikarz sportowy Marcus Griffin wydał książkę Fall Guy, która była pierwszym udokumentowanym opisem terminologii, którą posługiwali się wrestlerzy i promotorzy wrestlingu. Z czasem, gdy opinia publiczna stawała się coraz bardziej świadoma kulisów wrestlingu, termin ten coraz częściej był stosowany także przez dziennikarzy i fanów[2][3]. Łamanie kayfabe, nawet poza pracą i w miejscach publicznych, w przeszłości uchodziło za szkodliwe dla biznesu i było zwalczane przez promotorów[1]. Z tego powodu to w jakim stopniu walki wrestlerskie były wyreżyserowane w przeszłości i to kiedy termin zaczął funkcjonować jest dyskusyjne wśród historyków. Już w XIX wieku w cyrkach organizowano profesjonalne zapasy, które częściowo były aranżowane[4]. W XIX wieku i na początku XX wrestlerzy wyzywali ochotników z publiczności do walki, oferując nagrody pieniężne za zwycięstwo lub wytrzymanie bez przypięcia lub poddania przez określony czas. Czasami osoby wyłaniane z publiczności były podstawione i poinstruowane, aby przegrać[5].

Również dziennikarze sportowi traktowali z początku wrestling jak autentyczną dyscyplinę sportu. W Stanach Zjednoczonych do zdemaskowania wrestlingu częściowo przyczyniła się szeroko nagłaśniana medialnie rywalizacja z lat 1905–1911 między Frankiem Gotchem, a George'em Hackenschmidtem. Tej rywalizacji towarzyszyła jedna z pierwszych udokumentowanych fabuł w wrestlingu z podziałem na face'a i heela. Popularność pojedynków Gotcha i Hackenschmidta zachęciła promotorów do częstszego stosowania technik, wykorzystywanych w wodewilach. Uznaje się też, że od tego momentu gazety w większości przestały traktować wrestling jak autentyczną dyscyplinę sportu[6].

Organizująca walki objazdowe w latach 20. grupa Gold Dust Trio wprowadziła wiele innowacji do tworzenia iluzji w wrestlingu, jak ostwarzanie tego samego programu walk w różnych miastach, wprowadzenie limitów czasowych, stosowanie bardziej dynamicznych i widowiskowych manewrów (często wymagających współpracy obu zawodników) i udawanie bólu[6].

Wrestler Gorgeous George radykalnie zmienił podejście wrestlerów i promotorów wrestlingu wobec gimmicków w latach 40. i 50. XX wieku. Za jego wpływem wygląd i osobowości zawodników w wrestlingu stały się bardziej barwne, przy wejściu na ring zaczęła towarzyszyć im muzyka. Wprowadzono też menedżerów (osoby towarzyszące wrestlerowi w ringu, ale niebiorące oficjalnie udziału w pojedynkach) i postacie narcystycznych heelów[7][8].

Ochrona kayfabe w przeszłościEdytuj

 
El Santo – wrestler, który dla ochrony kayfabe nie zdejmował swojej maski w przestrzeni publicznej przez 42 lata

W przeszłości, aby chronić kayfabe, wrestlerzy często odgrywali swoją postać także w przestrzeni publicznej, poza zorganizowanymi wydarzeniami[1]. Na przykład w latach 90. Sandman został oślepiony w kayfabe w programie telewizyjnym ECW, ale udawał niewidzącego także w przestrzeni publicznej. Nikita Koloff, choć był Amerykaninem, zmienił imię, nauczył się rosyjskiego i udawał Rosjanina w przestrzeni publicznej od 1984 do 1992. El Santo ukrywał swoją twarz pod maską przez 42 lata, do 1982[9].

Niektórzy wrestlerzy utrzymywali, że zarówno walki, jak i postacie, kontuzje i inne wydarzenia fikcyjne są autentyczne, także w wywiadach i w programach telewizyjnych typu talk show. W latach 80. w programie Davida Lettermana wystąpił Andy Kaufman w kołnierzu ortopedycznym i Jerry Lawler. Rozmawiali oni o swoim sporze poważnie, a na koniec Lawler uderzy Kaufmana, a ten w odpowiedzi oblał go kawą i zagroził pozwem[10]. Fakt, że cała rywalizacja była ustawiona, a kontuzje udawane został oficjalnie potwierdzony dopiero ponad 10 lat po śmierci Kaufmana[11]. Big Van Vader, gdy udzielał wywiadu w Kuwejcie, był wielokrotnie pytany czy wrestling jest udawany. Vader zaprzeczał, a w pewnym momencie zdenerwowany przewrócił stół i pociągnął znajdującego się po drugiej stronie reportera za krawat, aby pokazać, że nie żartuje. Gdy wrestler David Schultz został publicznie zapytany przez reportera czy wrestling jest udawany, spoliczkował go i zapytał czy to wydawało mu się udawane. Również The Ultimate Warrior udawał niezrównoważonego w programie The Arsenio Hall Show[10]. Hulk Hogan, aby przekonać prowadzącego program Hot Properties, że wrestling jest autentyczny, wykonał na nim manewr, który go zranił. Po programie prowadzący pozwał Hogana[12].

W przeszłości wrestlerzy traktowali kayfabe tak poważnie, że chronili go nawet w sytuacjach zagrożenia zdrowia lub konsekwencji prawnych. W 1975, gdy doszło do wypadku samolotu z personelem National Wrestling Alliance na pokładzie, jednym z pasażerów, Mr. Wrestling, udzielał informacji policji, personelowi medycznemu i dziennikarzom, podając im fałszywe dane osobowe, aby chronić tożsamość ogrywanej przez siebie postaci[13]. Sabu udawał, że nie potrafi mówić po angielsku nawet po wypadku w ringu i kontuzji szyi, gdy próbował się z nim porozumieć personel medyczny. W jego imieniu mówił Paul Heyman. Według biografii Hulka Hogana, The Wild Samoans zostali pewnego razu niesłusznie aresztowani za posiadanie nielegalnej broni palnej. Ale nawet w więzieniu udawali dzikusów, którzy potrafią się porozumiewać tylko pomrukując i chrząkając[9]

Złagodzenie podejścia do kayfabeEdytuj

Wraz z rozwojem masowych mediów, wrestlerzy i promotorzy wrestlingu zaczęli łagodzić swoje podejście do kayfabe. Już w 1937 nowojorski dziennikarz sportowy Marcus Griffin opublikował książkę Fall Guy, która dokumentowała zakulisowe techniki i terminologie stosowane przez promotorów i wrestlerów[2][3]. Nadal jednak ochrona kayfabe była traktowana poważnie[1].

W 1989 najbardziej wpływowy promotor wrestlingu w Stanach Zjednoczonych Vince McMahon wystąpił przed stanowym senatem w New Jersey oświadczając, że wrestling nie jest sportem. Chciał w ten sposób przekonać komisję, aby wykreśliła wrestling z listy sportów objętych regulacjami, w wyniku których WWF musiałoby płacić podatki od organizowanych gal. McMahon oświadczył, że wrestling powinno się definiować jako działalność, w której uczestnicy zmagają się współpracując ze sobą, przede wszystkim w celu zapewnienia rozrywki widzom, a nie zmierzenia się w uczciwych zawodach atletycznych. WWF zaczęło określać swoją działalność mianem rozrywki sportowej[14]. Ustawa deregulująca wrestling przeszła 10 lutego[15], stosunkiem głosów 37 do 1. Wielu analityków i mediów (na przykład The Independent) określają to wydarzenie jako śmierć kayfabe[14].

W 1995 doszło do incydentu zwanego Montreal Screwjob, kiedy Bret Hart miał stracić mistrzostwo WWF World Heavyweight na rzecz Shawna Michaelsa, choć miał być przygotowany na inny scenariusz[16]. Ten incydent, a także nawiązujący do niego wywiad Jima Rossa z prezesem WWF Vince'em McMahonem, były uważane za kontrowersyjne, ponieważ zacierały granice między autentycznością, a iluzją, a były szeroko nagłaśniane[17]. Miały jednak duży wpływ podejście do kayfabe. Coraz popularniejsze stawały się work shooty, czyli udawanie na potrzeby budowania dramaturgii, że ktoś złamał kayfabe[18]. W 1997 Vince McMahon oficjalnie oświadczył w telewizji, że wrestling jest wyreżyserowaną rozrywką[19].

W 1998 powstał film dokumentalny Exposed! Pro Wrestling's Greatest Secrets, poświęcony wyjaśnianiu w jaki sposób przygotowywane są gale wrestlingu[20]. W 1999 powstał fabularny film biograficzny o Andym Kaufmanie Człowiek z księżyca, w którym wrestler Jerry Lawler grał samego siebie. W jednej ze scen Lawler i inne postacie rozmawiają o prawdziwej rywalizacji w wrestlingu, przyznając, że była ona całkowicie ustawiona[21].

Wraz z rozwojem internetu pod koniec lat 90. XX wieku i w XXI wieku wrestling stał się znacznie bardziej jawnym przedsięwzięciem. Popularne wśród fanów wrestlingu stały się strony tematyczne i fora dyskusyjne poświęcone wrestlingowi od strony produkcyjnej[19]. Sami wrestlerzy przeważnie są zobligowani do ochrony kayfabe tylko w czasie gal. Nie chronią swojej prawdziwej tożsamości poza nimi. Niektórzy z nich, między innymi Stone Cold, Colt Cabana i Chris Jericho, prowadzą własne podcasty, w czasie których rozmawiają o sprawach zakulisowych z innymi osobami związanymi w wrestlingiem[22].

Choć popularna wśród fanów stała się fraza kayfabe jest martwy, zdaniem części obserwatorów, obecnie fani wrestlingu są częścią kayfabe, odpowiednio reagując na bieżące wydarzenia w czasie wydarzeń związanych z wrestlingiem. Obserwatorzy ci zwracają również uwagę na to, że popularne przykłady łamania kayfabe w latach 90. i w XXI wieku, takie jak Montreal Screwjob, również mogły być wyreżyserowane na potrzeby budowania dramaturgii[23].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d Ed Grabianowski, How Pro Wrestling Works, HowStuffWorks, 13 stycznia 2006 [dostęp 2017-11-07] (ang.).
  2. a b Marcus Griffin, Fall Guy: The Barnums of Bounce : the Inside Story of the Wrestling Business, America’s Most Profitable and Best Organized Professional Sport, Reilly & Lee, 1937 [dostęp 2017-11-04] (ang.).
  3. a b John Lister, Professional Wrestling's Clandestine Jargon, „Verbatim”, 31 (2), 2006 [dostęp 2017-11-04] [zarchiwizowane z adresu 2008-10-15] (ang.).
  4. Roots and history of Olympic wrestling, International Federation of Associated Wrestling, 21 czerwca 2012 [dostęp 2017-11-02] [zarchiwizowane z adresu 2012-06-21] (ang.).
  5. The Roots of Pro Wrestling [w:] Keith Elliot Greenberg, Pro Wrestling: From Carnivals to Cable TV, Lerner Publications, 2000, s. 11-14, ISBN 978-0-8225-3332-0 [dostęp 2017-11-02] (ang.).
  6. a b Wrestling's Forefathers [w:] Keith Elliot Greenberg, Pro Wrestling: From Carnivals to Cable TV, Lerner Publications, 2000, s. 14-18, ISBN 978-0-8225-3332-0 [dostęp 2017-11-02] (ang.).
  7. Rex Ivanovic, Always cheat: Gorgeous George, Cageside Seats, 1 maja 2013 [dostęp 2018-01-13] (ang.).
  8. John S. Nash, The 65th Anniversary of Gorgeous George’s TV Debut, Cageside Seats, 11 listopada 2012 [dostęp 2018-01-13] (ang.).
  9. a b Andrew Murray, 10 Incredible Stories Of Wrestlers' Dedication To Their Character, WhatCulture.com, 23 maja 2017 [dostęp 2019-04-27] (ang.).
  10. a b Michael Chin, Top 15 Wrestlers Who Refused To Break Kayfabe, TheSportster, 10 stycznia 2017 [dostęp 2019-04-27] (ang.).
  11. Lawler, Jerry O'Neil "The King" [w:] John Grasso, Historical Dictionary of Wrestling, Scarecrow Press, 6 marca 2014, s. 173, 174, ISBN 978-0-8108-7926-3 [dostęp 2019-04-05] (ang.).
  12. 5. Hulk Hogan Chokes Out Richard Belzer [w:] Lewis Howse, 10 Times Pro Wrestling Got Way Too Real, WhatCulture, 27 stycznia 2015 [dostęp 2017-04-16] (ang.).
  13. Matthew Wilkinson, 8 Wrestlers Who Never Break Kayfabe (And 7 Who Couldn't Care Less), TheSportster, 5 listopada 2017 [dostęp 2019-04-27] (ang.).
  14. a b Richard Hoy-Browne, Historic Moments in Wrestling part 6: Vince McMahon admits wrestling, The Independent, 30 maja 2014 [dostęp 2017-11-04] (ang.).
  15. John Grasso, Historical Dictionary of Wrestling, Scarecrow Press, 6 marca 2014, XVII-XXX i 1-20, ISBN 978-0-8108-7926-3 [dostęp 2018-02-04] (ang.).
  16. Geno Mrosko, The Montreal Screwjob happened 20 years ago today, Cageside Seats, 9 listopada 2017 [dostęp 2018-02-11] (ang.).
  17. Dan Greene, What if WWE's 'Montreal Screwjob' was all a big work?, Sports Illustrated, 7 listopada 2017 [dostęp 2018-02-20] (ang.).
  18. Justin Henry, 10 Best ‘Pipebombs’ In Professional Wrestling History, Cultaholic, 9 lipca 2018 [dostęp 2019-04-27] (ang.).
  19. a b Kyle DaCosta, Did The Internet Exposing Kayfabe Ruin The Wrestling Business?, eWrestlingNews.com, 18 września 2016 [dostęp 2019-04-27] (ang.).
  20. Exposed! Pro Wrestling's Greatest Secrets (1998) w bazie IMDb (ang.)
  21. 7. December 22, 1999 - Man On The Moon Released [w:] Scott Fried, 12 Days That Completely Killed Kayfabe, WhatCulture.com, 23 października 2015 [dostęp 2019-04-27] (ang.).
  22. Jason Diamond, Jason Diamond, Golden Age of Wrestling Podcasts: 18 You Need to Follow, Rolling Stone, 31 sierpnia 2016 [dostęp 2019-04-27] (ang.).
  23. Christopher Scott Wagoner, 5 Reasons Kayfabe is dead in pro wrestling, and 5 reasons it isn't, www.sportskeeda.com, 22 października 2018 [dostęp 2019-04-27] (ang.).