Koncerz z Muzeum Zagłębia na zamku w Będzinie

Koncerz – XVI-XVII-wieczna broń biała wywodząca się od miecza i przeznaczona wyłącznie do kłucia.

Nazwę niektórzy językoznawcy wywodzą od łacińskiego contus oznaczającego drąg bądź smukły pocisk, jednakże wobec oczywistego pochodzenia wschodniego, ma ona bliższy związek z tatarskim kandżarem[1].

OpisEdytuj

Koncerz był odmianą miecza mającą wiele cech wspólnych z długim mieczem rycerskim. Cechami charakterystycznymi tej broni była znaczna długość (150-180 cm) i prosta głownia o przekroju trój- lub czworokątnym (rzadziej soczewkowatym, płaskim lub graniastym o wklęsłych bokach). Typowy koncerz był jednoręczny, choć istniała również jego odmiana dwuręczna, zwana estokiem.

Ze względu na długość głowni i jej stosunkowo mały przekrój, był bronią dość łamliwą, dlatego zachowało się niewiele oryginalnych egzemplarzy (w Polsce m.in. w zbiorach Czartoryskich w Krakowie).

Znane są przykłady broni kombinowanej jako koncerza połączonego z pistoletem, co miało umożliwiać oddanie strzału w czasie szarży[2] (wątpliwość co do praktycznego użycia budzić może ciężar własny takiej broni).

Pochodzenie i rodzajeEdytuj

Pochodzenie tej broni nie jest dokładnie znane – w XV wieku pojawiła się ona zarazem na Bliskim Wschodzie (Turcja), na Węgrzech i pograniczu francusko-niemieckim. W zależności od miejsca pochodzenia rozróżnia się więc trzy typy koncerzy: turecki, węgierski (najczęściej używany w Polsce) i zachodnioeuropejski. Specyficznie polską odmianę koncerzy z mieczową rękojeścią i ze skróconą trójgraniastą głownią nazywano w XVII wieku granatami[3].

Ewolucja i zastosowanieEdytuj

Pierwotne koncerze z XV-XVI w. były bardzo zbliżone do mieczy (długość około 130 cm, prosty jelec, rękojeść mieczowa), jednakże XVI-XVII wieku stały się lżejsze i praktycznie przystosowane wyłącznie do kłucia (do 160 cm długości, półotwarta rękojeść i dodatkowo kulista głowica), poza tym w XVII-XVIII w. użytkowano najlżejsze (oficerskie) typy koncerzy z rękojeścią zamkniętą typu szablowego)[4]. Broń ta używana była przez jazdę do walki z piechotą uzbrojoną w broń drzewcową (stąd jej długość) i wyłącznie do walki z konia. Troczony pod lewym lub prawym kolanem jeźdźca koncerz stosowany był w ataku po skruszeniu kopii lub w warunkach braku miejsca na rozpędzenie konia do szarży.

W Polsce i na Węgrzech koncerzy używano w oddziałach jazdy husarskiej i lekkiej (zwłaszcza przez oficerów) i posiadały zwykle rękojeści zamknięte, jak w szablach husarskich. Koncerze typu węgierskiego i zachodnioeuropejskiego były bronią wyłącznie o przeznaczeniu bojowym, natomiast w przypadku broni tureckiej dzięki bogatym zdobieniom była to głównie broń paradna.

W walkach toczonych z najeźdźcami we wschodniej Europie koncerz dzięki swej konstrukcji był bronią niejednokrotnie skuteczniejszą od ciężkiej szabli husarskiej – wbijany w rozpędzie spiczastym końcem przebijał zarówno tureckie kolczugi, bechtery, bajdany, jak filcowe burki czy grube, pikowane bawełniane kaftany noszone przez jeźdźców tatarskich. Natomiast jako broń o bardzo wąskiej głowni, pozbawionej tnących krawędzi, nie nadawał się do cięcia z rozmachem. Dlatego do fantazji literackiej należy zaliczyć spotykane u Sienkiewicza stwierdzenia o używaniu go w boju jako broni siecznej[5].


PrzypisyEdytuj

  1. Władysław Łoziński: Życie polskie w dawnych wiekach. Warszawa: Iskry, 2006, s. 147.
  2. W. Kwaśniewicz: Leksykon broni…, dz. cyt., s. 112.
  3. M. Gradowski, Z. Żygulski: Słownik uzbrojenia historycznego, dz. cyt., s. 26; W. Kwaśniewicz: Leksykon broni…, dz. cyt., s. 111.
  4. M. Gradowski, Z. Żygulski: Słownik uzbrojenia historycznego, dz. cyt., s. 26.
  5. Np.: „…zdawało mu się, że koncerz obsunął mu się w cięciu po Babiniczowej misiurce” (Potop, t. 3, rozdz. XXI); „Ciął mnie koncerzem w głowę i obalił” (Potop, t. 2, rozdz. XL).

BibliografiaEdytuj