Otwórz menu główne

Prawa kardynalne – ustawy przeforsowane w latach 1767–1768 w Warszawie na sejmie, zwanym repninowskim[1]. Obejmowały podstawowe zasady ustroju demokracji szlacheckiej, gwarantujące szlachcie: wolną elekcję, utrzymanie liberum veto na sejmach, prawo wypowiadania posłuszeństwa królowi, nietykalność osobistą (neminem captivabimus), przywileje w sprawowaniu rządów oraz posiadania ziemi i władzy nad chłopstwem.

Zostały zagwarantowane przez Katarzynę II. Nawiązywały one duchem do artykułów henrykowskich i również miały charakter ustawy zasadniczej. Prawa te nie miały możliwości się zmienić – miały być stałe. Zapewniały one utrzymanie dawnego porządku rzeczy, na co przystała koalicja magnatów i "zwolenników polityki państw ościennych". Dzięki temu prawa uzyskały w 1768 gwarancję ze strony Rosji, zaś w 1775 wszystkich trzech mocarstw ościennych (Prusy, Austria i Rosja)[2]. W wyniku takiego przebiegu sprawy sąsiedzi Polski zdobyli możliwość wywierania wpływu na jej politykę wewnętrzną. Zostały uchylone przez Sejm Czteroletni, a przywrócone w 1793 przez sejm grodzieński.

Mianem praw kardynalnych określa się również zbiór podstawowych zasad ustrojowych sformułowanych już w wieku XVII. Ich przestrzeganie gwarantowało utrzymanie słynnej złotej wolności.

Sejm w 1768 uchwalił następujące prawa kardynalne i sprawy zaliczające się do materiae status, a więc możliwe do uchwalenia bądź zmiany jedynie przy jednogłośnym orzeczeniu sejmu:

Prawa kardynalne (niezmienne)[3]Edytuj

  • Zasada wolnej elekcji
  • Zasada liberum veto ograniczona do materii status, dotychczasowe zrywanie sejmów zostało zniesione
  • Zasada Neminem Captivabimus – nietykalności osobistej szlachty
  • Prawo do wypowiadania posłuszeństwa królowi (zawiązywania konfederacji i rokoszu)
  • Wyłączne prawo dla szlachty do piastowania urzędów i posiadania ziemi
  • Niemal nieograniczona władza dziedziców nad chłopami (oprócz możliwości karania śmiercią zarezerwowanej odtąd dla sądu ziemskiego, grodzkiego, lub miejskiego; za zabójstwo chłopa dokonane złośliwie i nieprzypadkowo szlachcic nie zapłatą główszczyzny lecz utratą własnej głowy swojej karany w sądzie przyzwoitym być powinien - rozciągnięto na całą Rzeczpospolitą normy art. 1 rozdziału 12 Trzeciego Statutu Litewskiego z 1588)
  • Unia z Litwą
  • Utrzymanie przywilejów Prus Królewskich
  • Zasada równości - Każdy szlachcic posiada równe prawo do dziedzictwa dóbr ziemskich, honorów, godności senatorskich, marszałkowskich i urzędów duchownych, świeckich, przywilejów na starostwa grodowe i niegrodowe. Równości tej nie umniejszają żadne tytuły.

Materiae status[4]Edytuj

Materiae status (łac. materie państwowe) - prawa, które można było zmienić jedynie za zgodą wszystkich posłów na sejmie.

  • Zmienianie i podnoszenie podatków
  • Powiększanie wojska
  • Zawieranie przymierzy i umów handlowych
  • Wypowiadanie wojny i zawieranie pokoju
  • Sprawy monetarne
  • Zmiany sposobu sejmowania i sejmikowania
  • Zwoływanie pospolitego ruszenia
  • Zmiany i tworzenie nowych urzędów
  • Nadawanie indygenatu

Inne sprawy zaliczono do spraw ekonomicznych decydowanych większością głosów.

PrzypisyEdytuj

  1. M. Dernałowicz, Portret Familii, PIW, Warszawa 1990, s. 208.
  2. J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, wyd. 4, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1998, s. 297.
  3. W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, wyd. 4 krajowe, Warszawa 1999, s. 615.
  4. W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, wyd. 4 krajowe, Warszawa 1999, s. 615.

BibliografiaEdytuj

  • J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, wyd. 4, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1998

Linki zewnętrzneEdytuj