Prawa kardynalne

Prawa kardynalne – ustawy z drugiej połowy XVIII wieku.

1767-1768Edytuj

Pierwsze prawa kardynalne zostały przeforsowane w latach 1767–1768 w Warszawie na sejmie, zwanym repninowskim[1]. Obejmowały podstawowe zasady ustroju demokracji szlacheckiej, gwarantujące szlachcie: wolną elekcję, utrzymanie liberum veto na sejmach, prawo wypowiadania posłuszeństwa królowi, nietykalność osobistą (neminem captivabimus), przywileje w sprawowaniu rządów oraz posiadania ziemi i władzy nad chłopstwem.

Zostały zagwarantowane przez Katarzynę II. Nawiązywały one duchem do artykułów henrykowskich i również miały charakter ustawy zasadniczej. Prawa te nie miały możliwości się zmienić – miały być stałe. Zapewniały one utrzymanie dawnego porządku rzeczy, na co przystała koalicja magnatów i „zwolenników polityki państw ościennych”. Dzięki temu prawa uzyskały w 1768 gwarancję ze strony Rosji, zaś w 1775 wszystkich trzech mocarstw ościennych (Prusy, Austria i Rosja)[2]. W wyniku takiego przebiegu sprawy sąsiedzi Polski zdobyli możliwość wywierania wpływu na jej politykę wewnętrzną. Zostały uchylone przez Sejm Czteroletni, a przywrócone w 1793 przez sejm grodzieński.

Mianem praw kardynalnych określa się również zbiór podstawowych zasad ustrojowych sformułowanych już w wieku XVII. Ich przestrzeganie gwarantowało utrzymanie słynnej złotej wolności.

Sejm w 1768 uchwalił następujące prawa kardynalne i sprawy zaliczające się do materiae status, a więc możliwe do uchwalenia bądź zmiany jedynie przy jednogłośnym orzeczeniu sejmu:

Prawa kardynalne (niezmienne)Edytuj

  • Zasada wolnej elekcji
  • Zasada liberum veto ograniczona do materii status, dotychczasowe zrywanie sejmów zostało zniesione
  • Zasada Neminem Captivabimus – nietykalności osobistej szlachty
  • Prawo do wypowiadania posłuszeństwa królowi (zawiązywania konfederacji i rokoszu)
  • Wyłączne prawo dla szlachty do piastowania urzędów i posiadania ziemi
  • Niemal nieograniczona władza dziedziców nad chłopami (oprócz możliwości karania śmiercią zarezerwowanej odtąd dla sądu ziemskiego, grodzkiego, lub miejskiego; za zabójstwo chłopa dokonane złośliwie i nieprzypadkowo szlachcic nie zapłatą główszczyzny lecz utratą własnej głowy swojej karany w sądzie przyzwoitym być powinien - rozciągnięto na całą Rzeczpospolitą normy art. 1 rozdziału 12 Trzeciego Statutu Litewskiego z 1588)
  • Unia z Litwą
  • Utrzymanie przywilejów Prus Królewskich
  • Zasada równości - Każdy szlachcic posiada równe prawo do dziedzictwa dóbr ziemskich, honorów, godności senatorskich, marszałkowskich i urzędów duchownych, świeckich, przywilejów na starostwa grodowe i niegrodowe. Równości tej nie umniejszają żadne tytuły[3].

Materiae statusEdytuj

Materiae status (łac. materie państwowe) - prawa, które można było zmienić jedynie za zgodą wszystkich posłów na sejmie.

  • Zmienianie i podnoszenie podatków
  • Powiększanie wojska
  • Zawieranie przymierzy i umów handlowych
  • Wypowiadanie wojny i zawieranie pokoju
  • Sprawy monetarne
  • Zmiany sposobu sejmowania i sejmikowania
  • Zwoływanie pospolitego ruszenia
  • Zmiany i tworzenie nowych urzędów
  • Nadawanie indygenatu[4]

Inne sprawy zaliczono do spraw ekonomicznych decydowanych większością głosów.

1775Edytuj

Prawa kardynalne były dyskutowane na sejmie w 1775 r. Nowe uch wydanie w artykule 2 potwierdzało to z 1768 z pewnymi zmianami, takimi jak utworzenie Rady Nieustającej[5].

1791Edytuj

W styczniu 1791 Sejm Wielki dokonał trzeciej redakcji „Praw kardynalnych” odrzucając w artykule 7 ich carską gwarancję „Wszelka cudzoziemska gwarancja rządu polskiego, przeciwna niepodległości Rzeczypospolitej, i uwłaczająca jej samowładności jest i na zawsze będzie nieważną, i aby żadna podobna pod jakimkolwiek bądź pretekstem od nikogo w Rzeczypospolitej proponowaną i przyjętą być nie mogła, tym prawem kardynalnym warujemy.”[6] Radę Nieustającą Sejm zlikwidował dwa lata wcześniej 21 I 1789[7].

Artykuł 11 uznaje się za początek praw gwarantujących wolność słowa w Polsce[8][9][10][11].

1793Edytuj

Sejm rozbiorowy w 1793 r. w większości odrzucił zmiany Sejmu Wielkiego i przywrócił stan poprzedni.


PrzypisyEdytuj

  1. M. Dernałowicz, Portret Familii, PIW, Warszawa 1990, s. 208.
  2. J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, wyd. 4, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1998, s. 297.
  3. W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, wyd. 4 krajowe, Warszawa 1999, s. 615.
  4. W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, wyd. 4 krajowe, Warszawa 1999, s. 615.
  5. "Volumina Legum" t. 8 s. 49n http://www.wbc.poznan.pl/Content/65554/directory.djvu
  6. "Volumina Legum" tom 9 s. 203n (cyt. za http://f.polska.pl/files/138/122/196/Prawa_kardynalne_1791.pdf
  7. "Volumina Legum" tom 9 s. 64 http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=66193&dirids=1
  8. Andrzej Dziadzio Wolność słowa a mowa nienawiści – dawniej i dziś https://core.ac.uk/download/pdf/53128057.pdf
  9. Monika Nowikowska Geneza i rozwój prawa do krytyki prasowej Media – Kultura – Komunikacja Społeczna 7, 242-258 http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Media_Kultura_Komunikacja_Spoleczna/Media_Kultura_Komunikacja_Spoleczna-r2011-t7/Media_Kultura_Komunikacja_Spoleczna-r2011-t7-s242-258/Media_Kultura_Komunikacja_Spoleczna-r2011-t7-s242-258.pdf
  10. A. Dziadzio, Polski model „rządów prawa” a europejska wizja „państwa prawa” w XIX wieku (w:) P. Kardas, T. Sroka, W. Wróbel (red.), Państwo prawa i prawo karne. Księga jubileuszowa profesora Andrzeja Zolla, t. I, Warszawa 2012, s. 137–146.
  11. J. Sobczak, Dzieje prawa prasowego na ziemiach polskich, p. 58

BibliografiaEdytuj

  • J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, wyd. 4, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1998

Linki zewnętrzneEdytuj