Radioterapia

Radioterapia, dawniej curieterapia – metoda leczenia za pomocą promieniowania jonizującego (fotonowego, elektronowego, protonowego). Stosowana w onkologii do leczenia chorób nowotworowych oraz łagodzenia bólu związanego z rozsianym procesem nowotworowym, np. w przerzutach nowotworowych do kości. Także szereg chorób nienowotworowych, głównie przebiegających z bolesnym procesem zapalnym, może być leczona przy użyciu promieniowania jonizującego.

Aparat do radioterapii

Radioterapia onkologiczna jest samodzielną podstawową specjalizacją lekarską, łączącą się ściśle z onkologią kliniczną[1][2]. W Polsce konsultantem krajowym radiologii onkologicznej od 18 stycznia 2019 jest prof. dr hab. n. med. Krzysztof Składowski[3]. Planowanie radioterapii wymaga współpracy wielu specjalistów z różnych dziedzin: lekarza radioterapeuty, elektroradiologa, fizyka medycznego, technika radioterapii i pielęgniarek.

Podział ze względu na sposób napromienianiaEdytuj

  • brachyterapia (BT): leczenie przy użyciu źródła promieniowania znajdującego się w bezpośrednim kontakcie z guzem
  • teleradioterapia (EBRT): leczenie z zastosowaniem źródła umieszczonego w pewnej odległości od tkanek

Leczeniem izotopami promieniotwórczymi (np. jodem lub strontem radioaktywnym) zajmuje się medycyna nuklearna.

Podział ze względu na stan pacjentaEdytuj

  • radioterapia radykalna: ma na celu całkowitą eliminację guza nowotworowego tj. całkowite wyleczenie;
  • radioterapia paliatywna: ma na celu łagodzenie objawów spowodowanych chorobą nowotworową w przypadku braku możliwości wyleczenia;
  • radioterapia objawowa: ma na celu zmniejszenie dolegliwości bólowych spowodowanych przerzutami;
  • radioterapia chorób nienowotworowych (schorzenia ortopedyczne, wytrzeszcz w chorobie Gravesa-Basedowa), gdzie mechanizm działania radioterapii jest złożony i odmienny aniżeli w przypadku nowotworów[4].

Nowoczesne techniki planowania i realizacji napromienianiaEdytuj

  • Konformalna radioterapia trójwymiarowa (three-dimensional conformal radiation therapy – 3DCRT), oparta o obrazowanie w tomografii komputerowej[5];
  • Technika modulowanej intensywności wiązki (intensity-modulated radiation therapy – IMRT), gdzie specjalny kolimator wielolistkowy umożliwia ograniczenie dawki w wybranych punktach napromienianego pola[6];
  • Radioterapia sterowana obrazem (image-guided radiation therapy – IGRT), umożliwia wykonywanie zdjęć rentgenowskich lub tomografii komputerowej za pomocą aparatu terapeutycznego[7];
  • Hypofrakcjonacja i radioterapia stereotaktyczna (stereotactic body radiation therapy - SBRT) umożliwia  podanie wysokich dawek frakcyjnych i skrócenie całkowitego czasu leczenia[8].

Podział zależny od używanej energiiEdytuj

Radioterapia kilowoltowa (60–400 keV)Edytuj

Promieniowanie małoprzenikliwe, płytkie, miękkie, graniczne, wyłącznie promieniowanie X. Do leczenia nowotworów skóry.

Radioterapia megawoltowa (1,25–25 MeV)Edytuj

Podział ze względu na rodzaj promieniowania generowanego w aparatachEdytuj

  • promieniowanie pośrednio jonizujące, elektromagnetyczne: X i gamma
  • promieniowanie cząstkowe:

Skutki uboczneEdytuj

Radioterapia jest bezbolesna, a jej zastosowanie paliatywne (na przykład radioterapia do przerzutów kośćcowych) nie powoduje żadnych działań niepożądanych lub niewielkie działania, chociaż w ciągu następnych dni można zaobserwować krótkotrwały ból spowodowany obrzękiem uciskającym nerwy w leczonym obszarze. Większe dawki mogą powodować różne skutki uboczne podczas leczenia (ostre efekty uboczne), w miesiącach lub latach po leczeniu (długotrwałe efekty uboczne) lub po ponownym leczeniu (skumulowane działania niepożądane). Ich rodzaj, natężenie i czas trwania zależą od narządów, które otrzymały promieniowanie, samego leczenia (rodzaj promieniowania, dawka, frakcjonowanie, jednoczesna chemioterapia) i pacjenta.

Większość efektów ubocznych spowodowanych promieniowaniem można przewidzieć. Zwykle są one ograniczone do leczonego obszaru ciała pacjenta. Działania niepożądane zależą od dawki; na przykład większe dawki promieniowania na głowę i szyję mogą wiązać się z powikłaniami sercowo-naczyniowymi, dysfunkcją tarczycy i dysfunkcją osi przysadki[9]. Współczesna terapia promieniowaniem ma na celu minimalizację skutków ubocznych i pomóc pacjentowi zrozumieć i radzić sobie ze skutkami ubocznymi, które są nieuniknione[10].

Głównymi działaniami niepożądanymi są zmęczenie i podrażnienie skóry, takie jak łagodne lub umiarkowane oparzenie słoneczne. Zmęczenie często pojawia się w trakcie zabiegu i może trwać kilka tygodni po zakończeniu leczenia. Podrażniona skóra wyleczy się, ale może nie być tak elastyczna.

PrzypisyEdytuj

  1. Wykaz specjalizacji z uwzględnieniem modułów lub specjalizacji wymaganych do ich zrealizowania oraz minimalny czas ich trwania. www.duw.pl › zdrowie-publiczne › lekarze › specjalnosc, 8 października 2020.
  2. Program specjalizacji w dziedzinie RADIOLOGII ONKOLOGICZNEJ dla lekarzy nieposiadających specjalizacji I stopnia w odpowiedniej dziedzinie medycyny. Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, 2018-11-13. [dostęp 2021-06-14].
  3. Konsultanci krajowi. Ministerstwo Zdrowia. [dostęp 2021-06-14].
  4. Łukasz Michalecki, Barbara Nowacka., Radioterapia. Broszura informacyjna dla chorych w trakcie leczenia promieniami i ich opiekunów. Zakład Radioterapii Centrum Onkologii Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie Oddział w Gliwicach. 2013.
  5. Bentzen SM, Constine LS, Deasy JO i wsp.: Quantitative Analyses of Normal Tissue Effects in the Clinic (QUANTEC): an introduction to the scientific issues. Int J Radiat Oncol Biol Phys 2010; 76: S3-S9.
  6. Zelefsky MJ, Levin EJ, Hunt M i wsp.: Incidence of late rectal and urinary toxicities after three-dimensional conformal radiotherapy and intensity-modulated radiotherapy for localized prostate cancer. Int J Radiat Oncol Biol Phys 2008; 70: 1124-1129.
  7. T. Bajon. Rozwój nowoczesnych technik radioterapii raka gruczołu krokowego i ich wpływ na ograniczenie toksyczności leczenia. Przegl. Urolog. 2016/1 (95)
  8. Kupelian PA, Willoughby TR, Reddy CA i wsp.: Hypofractionated intensity-modulated radiotherapy (70Gy at 2.5Gy per fraction) for localized prostate cancer. Cleveland Clinic experience. Int J Radiat Oncol Biol Phys 2007; 68: 1424-1430.
  9. Syed S. Mahmood, Anju Nohria, Cardiovascular Complications of Cranial and Neck Radiation, „Current Treatment Options in Cardiovascular Medicine”, 18 (7), 2016, s. 45, DOI10.1007/s11936-016-0468-4, ISSN 1092-8464 [dostęp 2017-09-14] (ang.).
  10. Sławomir Blamek, Radiotherapy in patients with cardiac implantable electronic devices – clinical experience, „OnCOReview”, 7 (2), 2017, s. 64–69, DOI10.24292/01.or.300617.2 [dostęp 2017-09-14] (ang.).

Linki zewnętrzneEdytuj