Wiatrak – budowla drewniana, niekiedy murowana, wyposażona w skrzydła poruszane siłą wiatru i napędzające urządzenia[1]. Jest najstarszym silnikiem wiatrowym – przetwarza energię wiatru na energię kinetyczną w ruchu obrotowym. Jest maszyną przepływową i poprzednikiem turbiny wiatrowej, którą czasami również nazywa się wiatrakiem.

Dawny wiatrak w ruchu
Rysunek przekrojowy i budowa młyna Britzer Mühle w Berlinie
Wiatrak „koźlak” w Pstrążnej
Wiatrak holenderski (Cmentarz Centralny w Szczecinie)
Wiatrak (holender) w Lønstrup
Koźlak w Lednogórze, przy trasie PoznańGniezno
Wiatrak Pitstone uważany za najstarszy na Wyspach Brytyjskich
Mechanizm wewnątrz wiatraka (wiatrak-koźlak, Skansen w Białowieży)
Wiatrak z Zygmuntowa w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie
Dwa wiatraki w Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach

Wiatraki (z pionową osią) wynaleziono w IX wieku we wschodniej Persji, zaś w Europie – wiatraki z osią poziomą – pojawiły się pod koniec XII wieku[2].

Pierwsze wiatraki służyły głównie do mielenia zboża, w pierwszej połowie XIV wieku na terenie obecnej Holandii zaczęto używać wiatraków do napędzania pomp osuszających poldery. W późniejszych latach pojawiły się wiatraki tartaczne, inne mełły i mieszały pigmenty, rozdrabniały skały na kruszywa, plotły sznury konopne, wyciskały olej, mełły tytoń, drewno (na papier), kakao, kawę lub gorczycę (na musztardę).

Typy historyczne wiatraków: koźlak, paltrak, holender.

Historia wiatraków w Polsce[3]Edytuj

Drewniane wiatraki były znane i używane w Polsce przez kilka stuleci. Nie jest pewnym czy wiatraki do Polski przywędrowały ze wschodu czy z zachodu, ale na XV wiecznych rycinach odnajdywanych w Polsce widnieją wiatraki o poziomej osi obrotu, które były charakterystyczne dla techniki zachodniej.

Pierwszy zachowany dokument związany z ekonomicznym wykorzystaniem energii wiatrowej na ziemiach polskich jest datowany na wiek XIII. Dokument ten jest przyznanym pozwoleniem na budowę młyna napędzanego przez wodę albo wiatr dla klasztoru w miejscowości Biały Buk (północno-zachodnia Polska) przez księcia pomorskiego Wisława z Rugii[4]. Dokument nie może potwierdzać zbudowania wiatraka, ale jest dowodem poziomu posiadanej wiedzy na temat wykorzystywaniu wiatru przy poruszaniu młyńskich żaren. W wieku XIV wiatraki stają się integralna częścią polskiego krajobrazu[5].

Z odnalezionych dokumentów wiadomo, że w 1303 roku młyn wiatrowy był w użyciu w Kobylinie (między Wrocławiem, a Poznaniem). W 1325 roku we Wschowie znajdował się młyn napędzany wiatrem. W 1377 roku udzielono zgody na budowę dwóch młynów wiatrowych niedaleko Chojnic. W 1394 roku uzyskano pozwolenie na budowę młyna wiatrowego w Rusinowie niedaleko Kwidzyna. 1396 roku uzyskano pozwolenie na budowę młyna wiatrowego w Świętej Lipce niedaleko Gdańska[6].

Liczba młynów wiatrowych wzrastała regularnie w następnych stuleciach, choć w zależności od regionu i dostępnych warunków terenowych, liczba ich była nierównomierna. Gdyż przy lepszych warunkach hydrologicznych częściej budowano koła wodne ze względu na ich wyższą sprawność i większą niezawodność.

Największe zainteresowanie wiatrakami pojawiło się w XIX wieku, ze względu na korzystne regulacje administracyjne. Gdzie uwłaszczenie chłopów nastąpiło we wszystkich częściach Polski pod zaborami, mieszkańcy danej wsi nie mieli już obowiązku mielenia zboża w wydzielonym młynie, a rozwój technologiczny sprawił, że wiatraki coraz częściej budowano na własne potrzeby gospodarstwa.

Podczas II Wojny Światowej na terenie Polski zostało zniszczonych ok. 60% wiatraków, których w 1939 roku było ponad 7000. Pozostała część popadła w ruinę przez brak konserwacji po wojnie, postępującej elektryfikacji i braku zainteresowania nimi władz komunistycznych. W 1954 istniało 3280 wiatraków z czego tylko 63 uznano za zdolne do pracy[7]. Z tych powodów wielowiekowa tradycja młynów wiatrowych w Polsce dobiegła końca.

Dobrze zachowane wiatraki znajdują się obecnie w wielu skansenach i muzeach etnograficznych na terenie całej Polski.

 
Wiatrak dworski Kuremaa (w Estonii), zbudowany prawdopodobnie w połowie XIX wieku
 
Wiatrak o zmierzchu, Belgia (autochrom z 1913 r.)

Historia wiatraków w EuropieEdytuj

Wiatraki w Europie zdobyły popularność w XIV wieku. Szacuje się, że w szczycie około 1850 roku ich liczba wyniosła około 200 000, co jest wartością niewielką w porównaniu z około 500 000 kół wodnych. Chociaż wiatraki były budowane w dużej liczbie aż do końca XIX wieku, wraz z nadejściem rewolucji przemysłowej, znaczenie wiatru i wody jako pierwotnych przemysłowych źródeł energii spadło i ostatecznie zostały one zastąpione parą (w młynach parowych) i silnikami ze spalaniem wewnętrznym i silnikami elektrycznymi[8].

Według spisów przeprowadzonych przez rząd pruski w 1895 r. na terenie Cesarstwa Niemieckiego nadal działało 18 362 wiatraków i 54 529 młynów wodnych, z czego 97% pierwszych i prawie 60% drugich stanowiły młyny zbożowe[9]. W 1750 roku w Holandii było od 6 do 8 tysięcy wiatraków, w 1850 roku ich liczba wzrosła do 9-10 tysięcy. W Wielkiej Brytanii w 1820 r. było od 5 do 10 000 tys. wiatraków. We Francji do 1847 roku zostało zbudowanych 8700 wiatraków i 37 tys. młynów wodnych. W 1900 roku na terenie Finlandii znajdowało się ok. 20 tys. wiatraków[8].

W 2017 roku holenderskie rzemiosło młynarzy wiatraków i młynów wodnych zostało wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO[10].

PrzypisyEdytuj

  1. Witold Szolginia: Architektura. Warszawa: Sigma NOT, 1992, s. 170. ISBN 83-85001-89-1.
  2. Bolesław Orłowski: Groźba i nadzieja. Sensacje z dziejów techniki. Warszawa: Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, 1987, s. 37-40. ISBN 83-203-0224-2.
  3. Bartłomiej Igliński, Wind energy in Poland – History, current state, surveys, Renewable Energy Sources Act, SWOT analysis, Anna Iglińska i inni, „Renewable and Sustainable Energy Reviews”, 64, 2016, DOI10.1016/j.rser.2016.05.081 (ang.).
  4. M. Dembińska, Przetwórstwo zbożowe w Polsce Średniowiecznej (X-XIV wiek), Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1973.
  5. J. Święch, Wiatraki: Młynarstwo wietrzne na Kujawach, Włocławek: Oficyna Wydawnicza Włocławskiego Towarzystwa Naukowego, 2001.
  6. F. Klonowski, Z historii inwentaryzacji wiatraków na Warmii, Mazurach i Powiślu, Rocz Olszt, 1958.
  7. M. Pawlik, Wiatraki północno-wschodniej Polski., Białystok: Wydawnictwo Filii Uniwersytetu Warszawskiego, 1984.
  8. a b Wind powered factories: history (and future) of industrial windmills, LOW-TECH MAGAZINE [dostęp 2020-09-27] (ang.).
  9. Windmühlen im Kreis Lüben, www.lueben-damals.de [dostęp 2020-09-27] (niem.).
  10. UNESCO ICH: Craft of the miller operating windmills and watermills (ang.). [dostęp 2017-12-09].