Alkanna
Alkanna, czerwienica[5] (Alkanna) – rodzaj roślin należący do rodziny ogórecznikowatych (Boraginaceae). Obejmuje około 40[6]–50[7] gatunków. Występują one w południowej Europie (17 gatunków), północnej Afryce i w Azji południowo-zachodniej sięgając po Iran na wschodzie[6]. Centrum zróżnicowania jest Turcja, gdzie występuje 31 gatunków z tego rodzaju[7]. W Polsce w naturze tylko jako przejściowo dziczejący (efemerofit) zarejestrowany został jeden gatunek – alkanna pierwiosnkowata A. primuliflora[8]. Rośliny te rosną w miejscach suchych, skalistych, trawiastych, także na porzuconych gruntach rolnych[7].
![]() Alkanna orientalis | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj |
alkanna | ||
Nazwa systematyczna | |||
Alkanna Tausch Flora 7: 234. 21 Apr 1824[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
A. tinctoria Tausch[3] | |||
Synonimy | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Alkanna_oreodoxa.jpg/220px-Alkanna_oreodoxa.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Alkanna_tinctoria2.jpg/220px-Alkanna_tinctoria2.jpg)
Dawniej duże znaczenie jako roślina barwierska, dostarczająca czerwonego (karminowego) barwnika, miała alkanna barwierska[7][6]. Niektóre gatunki, zwłaszcza alkanna wschodnia A. orientalis i Alkanna aucheriana uprawiane bywają jako rośliny ozdobne[7].
Morfologia
edytuj- Pokrój
- Byliny osiągające do 40 cm wysokości, często jednak niskie – o pędach płożących się lub tylko podnoszących się, rozgałęzionych[7].
- Liście
- Skrętoległe, pojedyncze, owłosione[7].
- Kwiaty
- 5-krotne, niebieskie, żółte lub białe. Działki kielicha zrośnięte tylko u nasady. Płatki korony zrośnięte u nasady w zwykle krótką i ciemniejszą od reszty korony rurkę z owłosioną gardzielą. Końce płatków zaokrąglone. Pręciki równej długości, krótsze od rurki korony, ich nitki bardzo krótkie, pylniki krótkie. Zalążnia górna, czterokomorowa, z pojedynczą szyjką słupka nie wystającą z rurki korony[7].
- Owoce
- Rozłupnie rozpadające się na cztery pomarszczone brązowe lub czarne rozłupki[7].
Systematyka
edytujRodzaj należy do plemienia Lithospermeae w podrodzinie Boraginoideae Arnott w obrębie rodziny ogórecznikowatych Boraginaceae[4].
- Wykaz gatunków[9]
- Alkanna amana Rech.f.
- Alkanna angustifolia Sümbül
- Alkanna areolata Boiss.
- Alkanna attilae P.H.Davis
- Alkanna aucheriana A.DC.
- Alkanna auranitica Mouterde
- Alkanna bracteosa Boiss.
- Alkanna caliensis Heldr. ex Boiss.
- Alkanna cappadocica Boiss. & Balansa
- Alkanna chrysanthiana Kit Tan
- Alkanna confusa Sam. ex Rech.f.
- Alkanna corcyrensis Hayek
- Alkanna cordifolia K.Koch
- Alkanna dumanii Sümbül
- Alkanna frigida Boiss.
- Alkanna froedinii Rech.f.
- Alkanna galilaea Boiss.
- Alkanna graeca Boiss. & Spruner
- Alkanna haussknechtii Bornm.
- Alkanna hirsutissima (Bertol.) A.DC.
- Alkanna hispida Hub.-Mor.
- Alkanna incana Boiss.
- Alkanna × intercedens Rech.f.
- Alkanna jordanovii St.Kozhukharov
- Alkanna kotschyana A.DC.
- Alkanna leiocarpa Rech.f.
- Alkanna leptophylla Rech.f.
- Alkanna lutea A.DC.
- Alkanna macrophylla Boiss. & Heldr.
- Alkanna macrosiphon Boiss. & Heldr.
- Alkanna maleolens Bornm.
- Alkanna megacarpa A.DC.
- Alkanna methanaea Hausskn.
- Alkanna milliana Sümbül
- Alkanna mughlae H.Duman, Güner & Cagban
- Alkanna noneiformis Griseb.
- Alkanna oreodoxa Hub.-Mor.
- Alkanna orientalis (L.) Boiss. – alkanna wschodnia
- Alkanna pamphylica Hub.-Mor. & Reese
- Alkanna pelia (Halácsy) Rech.f.
- Alkanna phrygia Bornm.
- Alkanna pinardi Boiss.
- Alkanna pindicola Hausskn.
- Alkanna prasinophylla Rech.f.
- Alkanna primuliflora Griseb. – alkanna pierwiosnkowata
- Alkanna pseudotinctoria Hub.-Mor.
- Alkanna pulmonaria Griseb.
- Alkanna punctulata Hub.-Mor.
- Alkanna sandwithii Rech.f.
- Alkanna sartoriana Boiss. & Heldr.
- Alkanna saxicola Hub.-Mor.
- Alkanna scardica Griseb.
- Alkanna shattuckia Post
- Alkanna sieberi A.DC.
- Alkanna sieheana Rech.f.
- Alkanna stojanovii St.Kozhukharov
- Alkanna stribrnyi Velen.
- Alkanna strigosa Boiss. & Hohen.
- Alkanna syriaca (Boiss. & Hohen.) Boiss.
- Alkanna tinctoria (L.) Tausch – alkanna barwierska
- Alkanna trichophila Hub.-Mor.
- Alkanna tubulosa Boiss.
- Alkanna verecunda Hub.-Mor.
- Alkanna viscidula Boiss.
Przypisy
edytuj- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-22] (ang.).
- ↑ a b c d Alkanna. [w:] Index Nominum Genericorum [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-01-01].
- ↑ a b Genus: Alkanna Tausch. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-01-01].
- ↑ Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 19-20. ISBN 978-83-925110-5-2.
- ↑ a b c David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 29, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d e f g h i Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 240. ISBN 0-333-74890-5.
- ↑ Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 29, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ Alkanna. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-01-01].