Ateizm w Polsce

Ateizm w Polsce – zjawisko ateizmu występujące na terytorium Polski bądź u osób narodowości polskiej.

Znaczek białoruski z podobizną Kazimierza Łyszczyńskiego, Polaka skazanego w 1688 roku na śmierć z powodu ateizmu
Maria Skłodowska-Curie była jedną z pierwszych Polek otwarcie deklarujących ateizm
W PRL ateizm był oficjalnie promowany przez władze państwowe. Ateistami była część członków aparatu kierowniczego PZPR, między innymi Władysław Gomułka

HistoriaEdytuj

Ateizm w Polsce sięga epoki renesansu. W XVI wieku uznawani za ateistów byli: dworzanin królewski Jan Zambocki, geograf Aleksander Sculteti i profesor Akademii Krakowskiej Stanisław Zawacki. W 1588 r. w Krakowie ukazał się pamflet Simonis simoniLucensis... Athei summa Religio (Theodore Simonis: Simonis Religio[1]), sugerujący że lekarz Szymon z Lukki przebywający na dworze królewskim głosi pogląd, że Bóg jest wymysłem[2]. Ważną postacią w dziejach ateizmu na ziemiach polskich był Kazimierz Łyszczyński, skazany w 1688 roku (wyrok wykonano w rok później) na karę śmierci za prace nad dziełem De non existentia Dei (O nieistnieniu Boga)[3].

W XIX wieku otwarte głoszenie poglądów ateistycznych należało do rzadkości. O ateizm w II RP przez środowiska prawicowe był oskarżany prezydent Gabriel Narutowicz[4][5], co było częścią przypuszczonej przeciwko niemu nagonki. Ogólnie w ówczesnej Polsce jawny ateizm był poglądem mało rozpowszechnionym, nawet wśród antyklerykalnej i laickiej inteligencji, o czym świadczy choćby fakt, że w II Rzeczypospolitej nie powołano – tradycyjnie zrzeszającego ateistów – wolnomularstwa wielkowschodowego, chociaż działały organizacje wolnomyślicielskie: Stowarzyszenie Wolnomyślicieli Polskich, Polski Związek Myśli Wolnej, czy Warszawskie Koło Intelektualistów. Wydawane było także pismo „Racjonalista”.

Po II wojnie światowej do przełomu lat 80. i 90. XX wieku światopogląd ateistyczny był propagowany przez władze państwowe. Ateizm państwowy przejawiał się m.in. w ograniczeniu pozwoleń na budowę, a także rozbudowę świątyń, prześladowaniu duchownych (jak np. bezprawny[6] areszt kardynała Stefana Wyszyńskiego) czy szykanowaniu członków PZPR biorących regularny udział w praktykach religijnych. W 1957 roku decyzją KC PZPR przy Wydziale Propagandy i Agitacji KC powstała komisja ds. propagandy ateistycznej[7]. W PRL działało też – wspierane przez władze – Stowarzyszenie Ateistów i Wolnomyślicieli, a później powstałe na jego bazie w 1969 roku Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej.

Po upadku Polski Ludowej pomimo braku wsparcia ze strony państwa procesy ateizacji i laicyzacji nie zanikły. W 2007 roku na fali popularności w krajach anglosaskich książki Bóg urojony Richarda Dawkinsa[8] i jego kampanii społecznej pod nazwą The Out Campaign w Polsce powstała Internetowa Lista Ateistów i Agnostyków[9] prowadzona przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów. Na stronie tej osoby publiczne i chętni przyznają się do ateizmu lub agnostycyzmu. Inicjatywa ma na celu propagowanie asertywności światopoglądowej wśród niewierzących, zaznaczenie obecności niewierzących w przestrzeni życia społecznego oraz konsolidację i zacieśnienie współpracy środowisk wolnomyślicielskich. O inicjatywie tej pisało wiele czołowych mediów polskich (kilkadziesiąt artykułów) wywołując dyskusję nad sytuacją osób niewierzących w Polsce (m.in. Gazeta Wyborcza[10], Przekrój[11], Przegląd[12], Rzeczpospolita[13], Newsweek[14], Trybuna[15], Gazeta Pomorska[16], Kurier Lubelski[17], Wirtualna Polska[18][19], Życie Warszawy[20][21]), a na antenie radia Tok FM odbyła się debata o ateizmie pomiędzy duszpasterzem akademickim księdzem Grzegorzem Michalczykiem a założycielem i ówczesnym prezesem Polskiego Stowarzyszenia Racjonalistów Mariuszem Agnosiewiczem[22]. Po dwóch miesiącach od uruchomienia listy, wpisało się na nią ponad 7500 uczestników akcji. Nieformalna grupa Stowarzyszenia Ateistycznego w grudniu 2009 roku przeprowadziła akcję Internetowa Galeria Ateistów[23].

W odpowiedzi na postęp procesów ateizacji w Polsce[24] w 2012 roku powstał przy polskim sejmie Parlamentarny Zespół ds. Przeciwdziałania Ateizacji Polski[25], liczący 39 posłów i 2 senatorów[26]. Na przełomie 2012 i 2013 roku Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów wraz z Fundacją Wolność od Religii zorganizowało w kilkunastu miastach polski m.in. w Rzeszowie, Lublinie, Częstochowie, Krakowie i Świebodzinie akcję billboardową pod hasłem „Nie kradnę, nie zabijam, nie wierzę” oraz „Nie wierzysz, nie jesteś sam” mającą według organizatorów akcji na celu konsolidację ludzi o światopoglądzie ateistycznym[27][28]. 29 marca 2014 roku odbył się w Warszawie Marsz Ateistów organizowany w ramach Dni Ateizmu, podczas którego odbyła się inscenizacja egzekucji Kazimierza Łyszczyńskiego, skazanego w 1689 roku na śmierć za traktat „O nieistnieniu Boga”, w którego rolę wcielił się wykładowca filozofii, bioetyk i ówczesny działacz partii politycznej Twój Ruch profesor Jan Hartman[29].

StatystykiEdytuj

W 2004 roku jako osoba niewierząca lub obojętna religijnie określiło się 3,5% obywateli Polski[30]. Według badania eurobarometru z 2005 roku 80% mieszkańców Polski stwierdziło, że wierzy w istnienie Boga, dalsze 15% – w bliżej nieokreślone siły wyższe, a kolejne 3% – nie ustalono[31]. W 2007 roku jako osoba niewierząca, obojętna religijnie lub niezdecydowana określiło się 6%[a] obywateli Polski – oznacza to, że grupa ta podwoiła swoją liczebność w ciągu dwóch lat[a][32]. Natomiast według badań CBOS z 2012 roku liczba osób w Polsce deklarujące ateizm, agnostycyzm lub bezwyznaniowość wynosiła 4,2%, a niewiarę 6%[33], a według badań Eurobarometru z tego samego roku ateiści stanowili w Polsce 2% społeczeństwa, a agnostycy i osoby bezwyznaniowe 3%[34].

Według wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 osoby podające, że nie należą do żadnego wyznania stanowiły 31 marca 2011 roku 2,41% ogółu ludności Polski. Natomiast biorąc pod uwagę, że 7,1% objętych spisem nie udzieliło odpowiedzi na pytanie dotyczące wyznania, a dla 1,63% nie ustalono tej kwestii, stanowiły one 2,64% osób, które udzieliły odpowiedzi na pytanie o przynależność wyznaniową[35].

Według danych opublikowanych w 2015 roku przez Główny Urząd Statystyczny dotyczących wiary Polaków, odsetek Polaków nienależących do żadnego wyznania (ateistów) wynosi 3,1%, natomiast niepotrafiących określić i odmawiających odpowiedzi jest w sumie 2,7%. Deklarujących się jako niewierzący (zadeklarowany ateista) odsetek wynosi 2,6%, obojętny stosunek do wiary 5,3%, natomiast niezdecydowanych/poszukujących odpowiedniego wyznania dla siebie jest 12% (niezdecydowani/ poszukujący to także ludzie, którzy biorą pod uwagę zmianę religii, a nie zostanie ateistą). W miastach powyżej 500 tysięcy mieszkańców co druga osoba (w sumie 51,7%) deklaruje się jako raczej niezwiązana (20,4%) lub zupełnie niezwiązana (31,3%) z lokalną wspólnotą religijną, parafią czy kościołem (nie oznacza to jednak, że ludzie niezwiązani ze wspólnotą religijną są niewierzący. Wśród wierzących jest sporo osób, które mają głęboką wiarę, natomiast nie czują więzi z instytucją kościoła lub są w mniejszym stopniu praktykujący, o czym świadczą statystyki powyżej)[36].

OrganizacjeEdytuj

Część ateistów w Polsce jest zgrupowanych m.in. wokół organizacji takich jak:

Polskie ateistki i ateiściEdytuj

Wśród Polek i Polaków deklarujących przez całe dojrzałe życie lub jego część światopogląd ateistyczny byli:

PublikacjeEdytuj

Sprawa ateizmu podejmowana była w Polsce w licznych publikacjach książkowych, m.in.:

  • Tadeusz Kotarbiński, Leopold Infeld: Przykład indywidualny kształtowania się postawy wolnomyślicielskiej. Książka i Wiedza, 1960.
  • Andrzej Nowicki: Wypisy z historii krytyki religii. Książka i Wiedza, 1962.
  • Andrzej Nowicki: Wykłady o krytyce religii. Książka i Wiedza, 1963.
  • Andrzej Nowicki: Ateizm. Iskry, 1964.
  • Andrzej Nowicki: Wykłady o krytyce religii w Polsce. Książka i Wiedza, 1965.
  • Tadeusz Kotarbiński, Leopold Infeld, Betrand Russell: Religia i ja. Książka i Wiedza, 1981.
  • Andrzej Nowicki: Kazimierz Łyszczyński. Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej, 1989.
  • Bohdan Chwedeńczuk: Przekonania religijne. Warszawa: Fundacja Aletheia, 2000.
  • Jan Woleński: Granice niewiary. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2004.
  • Piotr Szumlewicz: Niezbędnik ateisty. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca, 2010.[108]
  • Jerzy Kochan: De non existentia Dei. Czyli o nieistnieniu Boga. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2015.[109]

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. a b Stwierdzenie takie znajduje się w opisie wyników badania, jednak szczegółowe dane podane w tabeli wyników nie dają w sumie tej wartości.
  2. W późniejszych tekstach Schaff coraz częściej deklarował swoją postawę jako „agnostycyzm”. Zob. Bohdan Chwedończuk: Dialogi z Adamem Schaffem. Warszawa: Wydawnictwo „Iskry”, 2005, s. 181.

PrzypisyEdytuj

  1. Pierre Bayle: A General Dictionary, Historical and Critical: In which a New and Accurate Translation of that of … Mr. Bayle, with the Corrections and Observations Printed in the Late Edition at Paris, is Included and Interspersed with Several Thousand Lives Never Before Published. The Whole Containing the History of the Most Illustrious Persons of All Ages and Nations … With Reflections on Such Passages of Mr. Bayle, as Seem to Favor Scepticism and the Manichee System, Volume 10. J. Bettenham, 1741.
  2. Praca zbiorowa, „Dzieje Polski a współczesność”, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1966, s. 97–98.
  3. Wielka Encyklopedia Polski, t.VI, wyd. Kluszczyński, Kraków 2004 ​ISBN 83-89550-33-4​.
  4. Łukasz Kosiński: Gabriel Narutowicz – Niechciana prezydentura. (pol.). historia.org.pl, 2009-09-12. [dostęp 2015-03-25].
  5. M. Ruszczyc, Strzały w Zachęcie, Katowice 1987, s. 163. ​ISBN 83-216-0619-9​.
  6. Jolanta Hajdasz: Wierny towarzysz w cierpieniu. W: Przewodnik Katolicki (Nr 32/2012) [on-line]. opoka.org.pl. [dostęp 2012-10-12].
  7. Praca zbiorowa: Leksykon historii Polski po II wojnie światowej 1944–1997. Warszawa: 2003. ISBN 83-87988-08-1.
  8. Richard Dawkins, Bóg urojony, CiS, 2007, ISBN 978-83-85458-28-9.
  9. Internetowa Lista Ateistów i Agnostyków. [dostęp 2009-09-09].
  10. Małgorzata I. Niemczyńska: Nie wciskajcie mi Boga (pol.). [dostęp 2007-09-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-02-22)].
  11. Małgorzata Święchowicz, Ciężkie życie ateisty (pol.).
  12. Radosław Tyrała: Czy ateiści są dyskryminowani? (pol.). 2007-07-04. [dostęp 2007-07-04]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  13. Bronisław Wildstein: Jak czuć się dobrze (pol.). Rzeczpospolita. [dostęp 2007-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-16)].
  14. Sebastian Duda: Bezbożna krucjata (pol.). Newsweek Polska, nr 40/07, 2007-10-07. s. 90.
  15. Żaden wstyd. Internetowa akcja ateistów (pol.). [dostęp 2007-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-22)].
  16. Małgorzata Święchowicz: Temat dnia: Siła niewierzących (pol.). [dostęp 2007-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-30)].
  17. Aleksandra Dunajska: Być ateistą nie jest łatwo (pol.). [dostęp 2007-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-06-24)].
  18. Adam Przegaliński: Agnosiewicz dla WP: ateiści wychodzą z ukrycia (pol.). wiadomosci.wp.pl. [dostęp 2007-11-08].
  19. Adam Przegaliński: Nie wierzę w Boga.pl (pol.). [dostęp 2007-11-08].
  20. Marcin Szymaniak: Ateiści chcą walczyć z dominacją religii (pol.). 2007-08-18. [dostęp 2007-09-18].
  21. Marcin Szymaniak: Jestem człowiekiem z listy niewierzących (pol.). 2007-09-07. [dostęp 2007-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-15)].
  22. Ewa Wanat: O ateizmie – dyskusja duszpasterza akademickiego z parafii św. Jakuba ks. Grzegorza Michalczyka i szefa Polskiego Stowarzyszenia Racjonalistów Mariusza Agnosiewicza (pol.). Radio TOK FM, 2007-09-06. [dostęp 2007-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-16)].
  23. Internetowa Galeria Ateistów. ateistyczni.org.pl. [dostęp 2009-12-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-12-12)].
  24. Szybko postępuje ateizacja Polski.
  25. „Inkwizycja po polsku”, czyli jak działa Sejmowy Zespół ds. Przeciwdziałania Ateizacji Polski.
  26. Parlamentarny Zespół ds. Przeciwdziałania Ateizacji Polski.
  27. Ateiści na wielkich billboardach promują niewiarę. Gazeta Wyborcza, 2012-12-19. [dostęp 2013-01-01].
  28. Ateiści będą wieszać antyreligijne billboardy. Po co? Aby niewierzący mogli „wyjść z cienia”. WPolityce.pl, 2012-09-12. [dostęp 2012-09-12].
  29. Marsz Ateistów w Warszawie. Inscenizacja egzekucji na rynku [ZDJĘCIA], Naszemiasto.pl, 29 marca 2014 [dostęp 2014-08-26] [zarchiwizowane z adresu 2014-08-26].
  30. Witolda Zdaniewicza i ks. Sławomira Zaręby (red.), Kościół katolicki na początku trzeciego tysiąclecia w opinii Polaków,, Warszawa 2004, s. 48, ISBN 83-85945-13-X.
  31. Eurobarometer Poll 2005.
  32. POLACY WOBEC KOŚCIOŁA – CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ – Maj 2007.
  33. Zmiany religijności Polaków po śmierci Jana Pawła II na dzień 11 stycznia 2012 – Centrum Badania Opinii Społecznej.
  34. Discrimination in the European Union in 2012, s. 234 – T98 i T99.
  35. Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Główny Urząd Statystyczny, 2013, s. 99. ISBN 978-83-7027-521-1. (pol.)
  36. Główny Urząd Statystyczny: Życie religijne w Polsce. 2015. [dostęp 2017-04-08].
  37. Koalicja Ateistyczna.
  38. O Fundacji Wolności od Religii.
  39. Czym jest Kongres Świeckości?
  40. Szumlewicz 2010 ↓, s. 69.
  41. Andrzej Nowicki: Kazimierz Łyszczyński. Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej, 1989.
  42. Ève Curie: Madame Curie: A Biography. Doubleday & Company, Inc., 1937, s. 51. Cytat: Her Catholic faith evaporates under influence of father. (ang.)
  43. Iwona Kienzler: Maria Skłodowska-Curie. Złodziejka mężów. Życie i miłości. Warszawa: Bellona, 2016, s. 19. ISBN 978-83-1114157-5.
  44. a b Tadeusz Kotarbiński, Leopold Infeld: Przykład indywidualny kształtowania się postawy wolnomyślicielskiej. Książka i Wiedza, 1960.
  45. a b Tadeusz Kotarbiński, Leopold Infeld, Betrand Russell: Religia i ja. Książka i Wiedza, 1981.
  46. Bohdan Chwedeńczuk: Ateizm Tadeusza Kotarbińskiego. Racje, listopad 2019. [dostęp 17 kwietnia 2020].
  47. Paweł Rzewuski: Alfred Tarski – twórca definicji prawdy. histmag.org, 23 marca 2012. [dostęp 2 stycznia 2015].
  48. Jean-Pierre Salgas: Witold Gombrowicz lub ateizm integralny. Warszawa: Czytelnik, 2004.
  49. a b c d e SACRUM ATEISTY. magazyntrendy.pl. [dostęp 2013-08-15].
  50. Adam Walesiak. Adam Schaff i poszukiwanie nowego socjalizmu. „Studia z Filozofii Polskiej”. 9, s. 177, 2014. Cieszyn–Kraków. 
  51. Adam Schaff: Medytacje. Warszawa: Wydawnictwo Projekt, 1997, s. 18.
  52. Jan Woleński: Słowo wstępne. W: Henryk Hiż: Wybór pism. Warszawa: Aletheia, 2013, s. 13.
  53. Słowo wstępne. W: Andrzej Nowicki: Ateizm. Iskry, 1964. Cytat: Czytając prace przeciwników ateizmu nie macie możliwości skonfrontowania własnej postawy religijnej z autentyczną postawą ateistyczną; zamiast ujrzeć „twarz antyreligii” oglądacie wciąż znaną sobie twarz chrześcijańskiej apologetyki; zamiast konfrontacji dwóch różnych sposobów myślenia stykacie się z myśleniem podobnym do waszego. Jeśli więc chcecie porównać religię z ateizmem, sięgnijcie po książkę ateisty o ateizmie.
  54. a b Ziemkiewicz: Niech zostanie uszanowana i wiara katolika, i niewiara ateisty. fronda.pl. [dostęp 2013-08-15].
  55. Praca zbiorowa: Bitwa o Kościół. Kraków: Wydawnictwo Salwator, 2011, s. 26.
  56. Szumlewicz 2010 ↓, s. 235–250.
  57. Emilia Padoł: Niemożliwy alfabet Marii Janion. Onet.pl, 23 grudnia 2016. [dostęp 16 maja 2020].
  58. Piotr Głuchowski, Jacek Hołub: Imperator. Wszystkie tajemnice o. Tadeusza Rydzyka. Reporterska biografia twórcy Radia Maryja. Warszawa: 2013, s. 305.
  59. Andrzej Kobos: Po drogach uczonych. T. 4. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 2009, s. 383–398. ISBN 978-83-7676-021-6.
  60. Andrzej Brzeziecki, Jarosław Makowski, Fragment książki "Przed Bogiem", polityka.pl, 19 listopada 2009 [dostęp 2017-05-24].
  61. Kazimierz Kutz: dlaczego nie chodzę do kościoła. Gazeta Wyborcza, 16 lutego 2007. [dostęp 18 kwietnia 2020].
  62. Szumlewicz 2010 ↓, s. 251–263.
  63. Szumlewicz 2010 ↓, s. 101–112.
  64. Szumlewicz 2010 ↓, s. 207–220.
  65. Filozoficzne podstawy ateizmu, „Racjonalista.pl” [dostęp 2018-04-12] (pol.).
  66. Rozmowa z prof. Barbarą Stanosz, „Racjonalista.pl” [dostęp 2018-04-12] (pol.).
  67. Michał Jędrzejek (red.): Ćwiczenia duszy, rozciąganie mózgu. Grzegorz Strzelczyk i Jerzy Vetulani w rozmowie. Wydawnictwo Znak, 2017, s. 7.
  68. Bohdan Chwedeńczuk: Dlaczego jestem ateistą i antyklerykałem?. humanizm.net.pl. [dostęp 17 kwietnia 2020].
  69. Religa: utwierdzam się w przekonaniu, że Boga nie ma. wp.pl. [dostęp 2013-08-15].
  70. Agata Jankowska, Bartosz Janiszewski: Czubaszek: dzięki Bogu, jestem ateistką. wprost.pl, 6 października 2012. [dostęp 4 września 2016].
  71. Jan Woleński: Granice niewiary. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2004.
  72. Jan Woleński: Wierzę w to, co potrafię zrozumieć. Kraków: Copernicus Center Press, 2014, s. 145. Cytat: Jestem agnostykiem, ale ze wskazaniem ateistycznym (...). Uważam, że nie potrafię udowodnić ani istnienia Boga, ani nieistnienia Boga, ale muszę wybrać. I wybieram niewiarę. (...) Teza „za” ma być udowodniona, a nie teza „przeciw”. Ja nie akceptuję tezy „za”, bo potrafię pokazać rozmaite kłopoty pojęciowe i logiczne, ale muszę wybrać jakąś ewentualność, a nie poprzestać na postawie negatywnej. To jest ateizm praktyczny, ale nie jest to teoria świata, bo być nią nie może.
  73. Małgorzata I. Niemczyńska: Książka dla studentów: Dowód na nieistnienie. wyborcza.pl, 29 września 2012. [dostęp 4 września 2016].
  74. Władysław Tyrański: Kto jest kim w Krakowie. Kraków: Krakowska Agencja Informacyjna, 2000, s. 214–215. Cytat: Niewierzący.
  75. Szumlewicz 2010 ↓, s. 141–158.
  76. Maciej Sandecki: Ateistka Joanna Senyszyn: w święta świętuję, nie sprzątam i nie gotuję. Gazeta Wyborcza Trójmiasto, 25 grudnia 2016. [dostęp 24 września 2019].
  77. Agnieszka Krzemińska: Czym różni się pederasta od pedofila? Wywiad z Włodzimierzem Lengauerem. Polityka, 28 maja 2019. [dostęp 6 czerwca 2019].
  78. Szumlewicz 2010 ↓, s. 313–319.
  79. Anita Werner: Nieoficjalnie. Pointa, 2012, s. 18. ISBN 978-83-924991-4-5.
  80. Aleksandra Pawlicka: Wciąż czuję jej obecność. Kamil Sipowicz o życiu z duchem Kory. Newsweek Polska, 10 lutego 2019. [dostęp 10 września 2020].
  81. Katarzyna Surmiak-Domańska: Nina Sankari: Ateizm to postęp, ateiści to konserwatyści. Większością organizacji nieteistycznych na świecie rządzą mężczyźni. Gazeta Wybircza, 24 grudnia 2019. [dostęp 18 kwietnia 2020].
  82. Szumlewicz 2010 ↓, s. 221–234.
  83. Szumlewicz 2010 ↓, s. 299–312.
  84. Szumlewicz 2010 ↓, s. 11–24.
  85. Atheist premier attacks lack of Christianity in EU constitution (ang.). telegraph.co.uk, 4 czerwca 2003. [dostęp 26 lutego 2010]. Cytat: I am an atheist and everybody knows it.
  86. Iza Michalewicz: Cezary Wodziński (1959–2016). I cóż po filozofie. Duży Format, 8 września 2016. [dostęp 17 kwietnia 2020]. Cytat: Siedzieliśmy razem w ławce na niektórych lekcjach. Był moim pierwszym chłopakiem. Taką licealną miłością. Kilka lat przetrwała, aż w 1981 roku postanowiliśmy się pobrać. Braliśmy ślub cywilny, bo oboje byliśmy ateistami.
  87. O nas. List ateistów 3.0. [dostęp 2 kwietnia 2020].
  88. Szumlewicz 2010 ↓, s. 179–192.
  89. Szumlewicz 2010 ↓, s. 265–282.
  90. Tadeusz Sobolewski: Smarzowski o „Klerze” i grzechach Kościoła. „Księża w Polsce są poza prawem, choć różnią się od nas tylko noszeniem sutanny”. wyborcza.pl, 2018-09-28. [dostęp 2018-10-12].
  91. Grzegorz Szymanik: Wojciech Smarzowski o filmie „Kler”: Kilku aktorów mi odmówiło. Nie chowam żalu. wysokieobcasy.pl, 2018-09-27. [dostęp 2018-10-12].
  92. Kuba Wojewódzki: Lubię mieć wrogów. Tylko miernoty ich nie mają. 2014. [dostęp 2017-04-19]. Cytat: „Tak, dzięki Bogu jestem ateistą. Uważam, że bycie w tym kraju ateistą to akt odwagi i suwerennego myślenia. (…) Ateizm refleksyjny nie jest gwałtem na tradycji czy obyczaju, jest poszukiwaniem własnej drogi.”
  93. „Poprowadzę zajęcia o religii”. Prezydent Poznania zdradza, jak zareagował na strajk nauczycieli. natemat.pl, 8 kwietnia 2019. [dostęp 2019-04-09].
  94. Palikot tłumaczy się z „jak Boga kocham”. x„To wyrażenie z języka potocznego”. tvn24.pl, 2 października 2014. [dostęp 6 października 2016]. Cytat: Nic się nie zmieniło ani wczoraj, ani dziś, ani przedwczoraj i się pewnie w najbliższych przynajmniej latach czy miesiącach nie zmieni. Jestem człowiekiem niewierzącym.
  95. Szumlewicz 2010 ↓, s. 283–298.
  96. Mariusz Szczygieł: Szczygieł odpowiada na list. Wojującym ateuszem nie jestem. Jestem ateistą głęboko wierzącym. Wysokie Obcasy, 15 października 2019. [dostęp 18 kwietnia 2020].
  97. Szumlewicz 2010 ↓, s. 113–122.
  98. Szumlewicz 2010 ↓, s. 39–60.
  99. Jezus, Maria, Andrzej. Tygodnik Powszechny, 28 października 2012. [dostęp 6 października 2016]. Cytat: Peszek opowiadała o nękającym ją wielomiesięcznym załamaniu nerwowym, z którego wyjście stało się możliwe dzięki porzuceniu wiary w Boga.
  100. Szumlewicz 2010 ↓, s. 193–206.
  101. Szumlewicz 2010 ↓, s. 123–140.
  102. Szumlewicz 2010 ↓, s. 25–38.
  103. Szumlewicz 2010 ↓, s. 79–100.
  104. Tede: "Nie Wierzę W Boga" | Glamrap.Pl, glamrap.pl [dostęp 2018-12-21] (pol.).
  105. Emilia Padoł: Łukasz Orbitowski: jestem bezbożnikiem, ale chciałem napisać o Domańskim z miłością. Onet.pl, 26 lutego 2020. [dostęp 20 maja 2020].
  106. Szumlewicz 2010 ↓, s. 61–78.
  107. Marcin Cichoński, Ten Typ Mes: Nie robić nazwisku przypału, Dziennik.pl, 2 listopada 2016 [dostęp 2016-11-04], Cytat: Mimo dalece posuniętego ateizmu i braku wiary w życie pozagrobowe uważam, że bardzo ważne jest, czy swemu nazwisku robisz przypał i mimo to zgarniasz pieniądze i popularność, czy jednak zostawiasz je kojarzone z czymś przynajmniej rzetelnym.
  108. Niezbędnik ateisty. czarnaowca.pl. [dostęp 14 czerwca 2018].
  109. De non existentia Dei, czyli o nieistnieniu Boga. scholar.com.pl. [dostęp 14 czerwca 2018].

BibliografiaEdytuj

  • Piotr Szumlewicz: Niezbędnik ateisty. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca, 2010.