Otwórz menu główne
Znaczek białoruski z podobizną Kazimierza Łyszczyńskiego, Polaka skazanego w 1688 roku na śmierć z powodu ateizmu
Maria Skłodowska-Curie była jedną z pierwszych Polek otwarcie deklarujących ateizm
W PRL ateizm był oficjalne promowany przez władze państwowe. Ateistami była część członków aparatu kierowniczego PZPR, między innymi Władysław Gomułka

Ateizm w Polsce – zjawisko ateizmu, występujące na terytorium Polski bądź u osób narodowości polskiej.

Spis treści

HistoriaEdytuj

Ateizm w Polsce sięga epoki renesansu. W XVI wieku uznawani za ateistów byli: dworzanin królewski Jan Zambocki, geograf Aleksander Sculteti i profesor Akademii Krakowskiej Stanisław Zawacki. W 1588 r. w Krakowie ukazał się pamflet Simonis simoniLucensis... Athei summa Religio (Theodore Simonis: Simonis Religio[1]), sugerujący że lekarz Szymon z Lukki przebywający na dworze królewskim głosi pogląd, że Bóg jest wymysłem[2]. Ważną postacią w dziejach ateizmu na ziemiach polskich był Kazimierz Łyszczyński, skazany w 1688 roku (wyrok wykonano w rok później) na karę śmierci za prace nad dziełem De non existentia Dei („O nieistnieniu bogów”)[3].

W XIX wieku otwarte głoszenie poglądów ateistycznych należało do rzadkości. O ateizm w II RP przez środowiska prawicowe był oskarżany prezydent Gabriel Narutowicz[4][5], co było częścią przypuszczonej przeciwko niemu nagonki. Ogólnie w ówczesnej Polsce jawny ateizm był poglądem mało rozpowszechnionym, nawet wśród antyklerykalnej i laickiej inteligencji, o czym świadczy choćby fakt, że w II Rzeczypospolitej nie powołano – tradycyjnie zrzeszającego ateistów – wolnomularstwa wielkowschodowego, chociaż działały organizacje wolnomyślicielskie: Stowarzyszenie Wolnomyślicieli Polskich, Polski Związek Myśli Wolnej, czy Warszawskie Koło Intelektualistów. Wydawane było także pismo „Racjonalista”.

Po II wojnie światowej do przełomu lat 80. i 90. XX wieku światopogląd ateistyczny był propagowany przez władze państwowe. Ateizm państwowy przejawiał się m.in. w ograniczeniu pozwoleń na budowę, a także rozbudowę świątyń, prześladowaniu duchownych (jak np. bezprawny[6] areszt kardynała Stefana Wyszyńskiego) czy szykanowaniu członków PZPR biorących regularny udział w praktykach religijnych. W 1957 roku decyzją KC PZPR przy Wydziale Propagandy i Agitacji KC powstała komisja ds. propagandy ateistycznej[7]. W PRL działało też – wspierane przez władze – Stowarzyszenie Ateistów i Wolnomyślicieli, a później powstałe na jego bazie w 1969 roku Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej.

Po upadku Polski Ludowej pomimo braku wsparcia ze strony państwa procesy ateizacji i laicyzacji nie zanikły. W 2007 roku na fali popularności w krajach anglosaskich książki Bóg urojony Richarda Dawkinsa[8] i jego kampanii społecznej pod nazwą The Out Campaign w Polsce powstała Internetowa Lista Ateistów i Agnostyków[9] prowadzona przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów. Na stronie tej osoby publiczne i chętni przyznają się do ateizmu lub agnostycyzmu. Inicjatywa ma na celu propagowanie asertywności światopoglądowej wśród niewierzących, zaznaczenie obecności niewierzących w przestrzeni życia społecznego oraz konsolidację i zacieśnienie współpracy środowisk wolnomyślicielskich. O inicjatywie tej pisało wiele czołowych mediów polskich (kilkadziesiąt artykułów) wywołując dyskusję nad sytuacją osób niewierzących w Polsce (m.in. Gazeta Wyborcza[10], Przekrój[11], Przegląd[12], Rzeczpospolita[13], Newsweek[14], Trybuna[15], Gazeta Pomorska[16], Kurier Lubelski[17], Wirtualna Polska[18][19], Życie Warszawy[20][21]), a na antenie radia Tok FM odbyła się debata o ateizmie pomiędzy duszpasterzem akademickim księdzem Grzegorzem Michalczykiem a założycielem i ówczesnym prezesem Polskiego Stowarzyszenia Racjonalistów Mariuszem Agnosiewiczem[22]. Po dwóch miesiącach od uruchomienia listy, wpisało się na nią ponad 7500 uczestników akcji. Nieformalna grupa Stowarzyszenia Ateistycznego w grudniu 2009 roku przeprowadziła akcję Internetowa Galeria Ateistów[23].

Sprawa ateizmu podejmowana była w licznych publikacjach książkowych, m.in. Niezbędniku ateisty Piotra Szumlewicza (2010)[24] oraz De non existentia Dei, czyli o nieistnieniu Boga Jerzego Kochana (2015)[25].

W odpowiedzi na postęp procesów ateizacji w Polsce[26] w 2012 roku powstał przy polskim sejmie Parlamentarny Zespół ds. Przeciwdziałania Ateizacji Polski[27], liczący 39 posłów i 2 senatorów[28]. Na przełomie 2012 i 2013 roku Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów wraz z Fundacją Wolność od Religii zorganizowało w kilkunastu miastach polski m.in. w Rzeszowie, Lublinie, Częstochowie, Krakowie i Świebodzinie akcję billboardową pod hasłem „Nie kradnę, nie zabijam, nie wierzę” oraz „Nie wierzysz, nie jesteś sam” mającą według organizatorów akcji na celu konsolidację ludzi o światopoglądzie ateistycznym[29][30]. 29 marca 2014 roku odbył się w Warszawie Marsz Ateistów organizowany w ramach Dni Ateizmu, podczas którego odbyła się inscenizacja egzekucji Kazimierza Łyszczyńskiego, skazanego w 1689 roku na śmierć za traktat „O nieistnieniu bogów”, w którego rolę wcielił się wykładowca filozofii, bioetyk i ówczesny działacz partii politycznej Twój Ruch profesor Jan Hartman[31].

StatystykiEdytuj

W 2004 roku jako osoba niewierząca lub obojętna religijnie określiło się 3,5% obywateli Polski[32]. Według badania eurobarometru z 2005 roku 80% mieszkańców Polski stwierdziło, że wierzy w istnienie Boga, dalsze 15% – w bliżej nieokreślone siły wyższe, a kolejne 3% – nie ustalono[33]. W 2007 roku jako osoba niewierząca, obojętna religijnie lub niezdecydowana określiło się 6%[a] obywateli Polski – oznacza to, że grupa ta podwoiła swoją liczebność w ciągu dwóch lat[a][34]. Natomiast według badań CBOS z 2012 roku liczba osób w Polsce deklarujące ateizm, agnostycyzm lub bezwyznaniowość wynosiła 4,2%, a niewiarę 6%[35], a według badań Eurobarometru z tego samego roku ateiści stanowili w Polsce 2% społeczeństwa, a agnostycy i osoby bezwyznaniowe 3%[36].

Według wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 osoby podające, że nie należą do żadnego wyznania stanowiły 31 marca 2011 roku 2,41% ogółu ludności Polski. Natomiast biorąc pod uwagę, że 7,1% objętych spisem nie udzieliło odpowiedzi na pytanie dotyczące wyznania, a dla 1,63% nie ustalono tej kwestii, stanowiły one 2,64% osób, które udzieliły odpowiedzi na pytanie o przynależność wyznaniową[37].

Według danych opublikowanych w 2015 roku przez Główny Urząd Statystyczny dotyczących wiary Polaków, odsetek Polaków nienależących do żadnego wyznania (ateistów) wynosi 3,1%, natomiast niepotrafiących określić i odmawiających odpowiedzi jest w sumie 2,7%. Deklarujących się jako niewierzący (zadeklarowany ateista) odsetek wynosi 2,6%, obojętny stosunek do wiary 5,3%, natomiast niezdecydowanych/poszukujących odpowiedniego wyznania dla siebie jest 12% (niezdecydowani/ poszukujący to także ludzie, którzy biorą pod uwagę zmianę religii, a nie zostanie ateistą). W miastach powyżej 500 tysięcy mieszkańców co druga osoba (w sumie 51,7%) deklaruje się jako raczej niezwiązana (20,4%) lub zupełnie niezwiązana (31,3%) z lokalną wspólnotą religijną, parafią czy kościołem (nie oznacza to jednak, że ludzie niezwiązani ze wspólnotą religijną są niewierzący. Wśród wierzących jest sporo osób, które mają głęboką wiarę, natomiast nie czują więzi z instytucją kościoła lub są w mniejszym stopniu praktykujący, o czym świadczą statystyki powyżej)[38].

Polscy ateiściEdytuj

W XX i XXI wieku wśród Polaków deklarujących przez całe dojrzałe życie lub jego część światopogląd ateistyczny wymienić można: Marię Skłodowską-Curie, Tadeusza Boya-Żeleńskiego, Feliksa Dzierżyńskiego, Tadeusza Kotarbińskiego, Irenę Krzywicką, Witolda Gombrowicza[39], Władysława Gomułkę, Jana Kotta, Jeremiego Przyborę, Andrzeja Nowickiego, Wisławę Szymborską[39][40], Stanisława Lema[39][40], Tadeusza Różewicza, Marka Edelmana[41], Jerzego Kawalerowicza, Zygmunta Poniatowskiego, Zygmunta Baumana, Marię Janion, Tadeusza Łomnickiego, Wiesława Langa, Włodzimierza Ptaka[42], Jerzego Jedlickiego, Jacka Kuronia[39][43], Kazimierza Kutza, Edwarda Ciupaka, Henryka Swienko, Jerzego Urbana, Krzysztofa Teodora Toeplitza, Romana Polańskiego, Jerzego Vetulaniego[44], Karola Modzelewskiego, Zbigniewa Religę[39][45], Marię Czubaszek, Jana Woleńskiego, Andrzeja Sapkowskiego, Włodzimierza Lengauera[46], Ludwika Stommę, Włodzimierza Cimoszewicza, Korę Jackowską, Zbigniewa Hołdysa, Lecha Janerkę, Wandę Nowicką, Magdalenę Środę, Jacka Kaczmarskiego, Aleksandra Kwaśniewskiego, Piotra Najsztuba, Romana Kurkiewicza, Wojciecha Smarzowskiego, Kazika Staszewskiego, Kubę Wojewódzkiego, Jacka Jaśkowiaka, Janusza Palikota, Jana Hartmana, Jacka Kwiatkowskiego, Marię Peszek, Dorotę Nieznalską, Roberta Biedronia, Jacka Granieckiego[47] i Piotra Szmidta.

OrganizacjeEdytuj

UwagiEdytuj

  1. a b Stwierdzenie takie znajduje się w opisie wyników badania, jednak szczegółowe dane podane w tabeli wyników nie dają w sumie tej wartości.

PrzypisyEdytuj

  1. Pierre Bayle: A General Dictionary, Historical and Critical: In which a New and Accurate Translation of that of … Mr. Bayle, with the Corrections and Observations Printed in the Late Edition at Paris, is Included and Interspersed with Several Thousand Lives Never Before Published. The Whole Containing the History of the Most Illustrious Persons of All Ages and Nations … With Reflections on Such Passages of Mr. Bayle, as Seem to Favor Scepticism and the Manichee System, Volume 10. J. Bettenham, 1741.
  2. Praca zbiorowa, „Dzieje Polski a współczesność”, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1966, s. 97–98.
  3. Wielka Encyklopedia Polski, t.VI, wyd. Kluszczyński, Kraków 2004 ​ISBN 83-89550-33-4​.
  4. Łukasz Kosiński: Gabriel Narutowicz – Niechciana prezydentura. (pol.). historia.org.pl, 2009-09-12. [dostęp 2015-03-25].
  5. M. Ruszczyc, Strzały w Zachęcie, Katowice 1987, s. 163. ​ISBN 83-216-0619-9​.
  6. Jolanta Hajdasz: Wierny towarzysz w cierpieniu. W: Przewodnik Katolicki (Nr 32/2012) [on-line]. opoka.org.pl. [dostęp 2012-10-12].
  7. Praca zbiorowa: Leksykon historii Polski po II wojnie światowej 1944–1997. Warszawa: 2003. ISBN 83-87988-08-1.
  8. Richard Dawkins, Bóg urojony, CiS, 2007, ISBN 978-83-85458-28-9.
  9. Internetowa Lista Ateistów i Agnostyków. [dostęp 2009-09-09].
  10. Małgorzata I. Niemczyńska: Nie wciskajcie mi Boga (pol.). [dostęp 2007-09-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-02-22)].
  11. Małgorzata Święchowicz, Ciężkie życie ateisty (pol.).
  12. Radosław Tyrała: Czy ateiści są dyskryminowani? (pol.). 2007-07-04. [dostęp 2007-07-04]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  13. Bronisław Wildstein: Jak czuć się dobrze (pol.). Rzeczpospolita. [dostęp 2007-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-16)].
  14. Sebastian Duda: Bezbożna krucjata (pol.). Newsweek Polska, nr 40/07, 2007-10-07. s. 90.
  15. Żaden wstyd. Internetowa akcja ateistów (pol.). [dostęp 2007-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-22)].
  16. Małgorzata Święchowicz: Temat dnia: Siła niewierzących (pol.). [dostęp 2007-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-30)].
  17. Aleksandra Dunajska: Być ateistą nie jest łatwo (pol.). [dostęp 2007-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-06-24)].
  18. Adam Przegaliński: Agnosiewicz dla WP: ateiści wychodzą z ukrycia (pol.). wiadomosci.wp.pl. [dostęp 2007-11-08].
  19. Adam Przegaliński: Nie wierzę w Boga.pl (pol.). [dostęp 2007-11-08].
  20. Marcin Szymaniak: Ateiści chcą walczyć z dominacją religii (pol.). 2007-08-18. [dostęp 2007-09-18].
  21. Marcin Szymaniak: Jestem człowiekiem z listy niewierzących (pol.). 2007-09-07. [dostęp 2007-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-15)].
  22. Ewa Wanat: O ateizmie – dyskusja duszpasterza akademickiego z parafii św. Jakuba ks. Grzegorza Michalczyka i szefa Polskiego Stowarzyszenia Racjonalistów Mariusza Agnosiewicza (pol.). Radio TOK FM, 2007-09-06. [dostęp 2007-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-16)].
  23. Internetowa Galeria Ateistów. ateistyczni.org.pl. [dostęp 2009-12-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-12-12)].
  24. Niezbędnik ateisty. czarnaowca.pl. [dostęp 14 czerwca 2018].
  25. De non existentia Dei, czyli o nieistnieniu Boga. scholar.com.pl. [dostęp 14 czerwca 2018].
  26. Szybko postępuje ateizacja Polski.
  27. „Inkwizycja po polsku”, czyli jak działa Sejmowy Zespół ds. Przeciwdziałania Ateizacji Polski.
  28. Parlamentarny Zespół ds. Przeciwdziałania Ateizacji Polski.
  29. Ateiści na wielkich billboardach promują niewiarę. Gazeta Wyborcza, 2012-12-19. [dostęp 2013-01-01].
  30. Ateiści będą wieszać antyreligijne billboardy. Po co? Aby niewierzący mogli „wyjść z cienia”. WPolityce.pl, 2012-09-12. [dostęp 2012-09-12].
  31. Marsz Ateistów w Warszawie. Inscenizacja egzekucji na rynku [ZDJĘCIA], Naszemiasto.pl, 29 marca 2014 [dostęp 2014-08-26] [zarchiwizowane z adresu 2014-08-26].
  32. Witolda Zdaniewicza i ks. Sławomira Zaręby (red.), Kościół katolicki na początku trzeciego tysiąclecia w opinii Polaków,, Warszawa 2004, s. 48, ISBN 83-85945-13-X.
  33. Eurobarometer Poll 2005.
  34. POLACY WOBEC KOŚCIOŁA – CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ – Maj 2007.
  35. Zmiany religijności Polaków po śmierci Jana Pawła II na dzień 11 stycznia 2012 – Centrum Badania Opinii Społecznej.
  36. Discrimination in the European Union in 2012, s. 234 – T98 i T99.
  37. Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Główny Urząd Statystyczny, 2013, s. 99. ISBN 978-83-7027-521-1. (pol.)
  38. Główny Urząd Statystyczny: Życie religijne w Polsce. 2015. [dostęp 2017-04-08].
  39. a b c d e SACRUM ATEISTY. magazyntrendy.pl. [dostęp 2013-08-15].
  40. a b Ziemkiewicz: Niech zostanie uszanowana i wiara katolika, i niewiara ateisty. fronda.pl. [dostęp 2013-08-15].
  41. Praca zbiorowa: Bitwa o Kościół. Kraków: Wydawnictwo Salwator, 2011, s.26.
  42. Andrzej Kobos: Po drogach uczonych. T. 4. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 2009, s. 383–398. ISBN 978-83-7676-021-6.
  43. Andrzej Brzeziecki, Jarosław Makowski, Fragment książki "Przed Bogiem", polityka.pl, 19 listopada 2009 [dostęp 2017-05-24].
  44. Michał Jędrzejek (red.): Ćwiczenia duszy, rozciąganie mózgu. Grzegorz Strzelczyk i Jerzy Vetulani w rozmowie. Wydawnictwo Znak, 2017, s. 7.
  45. Religa: utwierdzam się w przekonaniu, że Boga nie ma. wp.pl. [dostęp 2013-08-15].
  46. Agnieszka Krzemińska: Czym różni się pederasta od pedofila? Wywiad z Włodzimierzem Lengauerem. Polityka, 28 maja 2019. [dostęp 6 czerwca 2019].
  47. Tede: "Nie Wierzę W Boga" | Glamrap.Pl, glamrap.pl [dostęp 2018-12-21] (pol.).
  48. a b Piotr Szumlewicz: Niezbędnik ateisty: rozmowy Piotra Szumlewicza. Czarna Owca, 2010, s. 69. ISBN 83-7554-137-0.