Otwórz menu główne

Brak tożsamości rodzajowych

Brak tożsamości rodzajowych (ang. lack/absence of gender identities[1][2][3]) – rzeczywista lub teoretyczna cecha kulturowa, właściwa jednostkom lub społecznościom, które nie wytworzyły, nie otrzymały albo zrezygnowały z identyfikacji rodzajowych – tożsamości opartych na rozróżnieniu płci biologicznych: męskiej i żeńskiej. Zjawisko to związane jest zwykle z niezaistnieniem lub odrzuceniem zwyczaju kształtowania i postrzegania rzeczywistości społeczno-kulturowej przez pryzmat kategorii „kobiecości” i „męskości[4][5][6][7]. Zostało ono ujęte m.in. w teorii queer[8] i w różnych odmianach postgenderyzmu[9][10]. Traktowane jest jako postawa opcjonalna wobec cis-genderyzmu, transpłciowości, androgynii oraz rodzajów trzeciej płci i pozostałych określeń genderowych[11][12]. Jednocześnie, ze względu na występowanie braku poczucia przynależności do jakiejkolwiek płci/rodzaju, zjawisko to ma charakter alternatywny, znajduje się w opozycji do wszelkich tożsamości genderowych, w których obecne jest owo poczucie[13][14].

Wśród osób deklarujących tę postawę znajdują się przedstawiciele płci biologicznie żeńskiej, męskiej[15], jak i transseksualiści oraz interseksualiści. Od listopada 2013 r. w Niemczech zaniechano kategoryzacji genderowej w przypadku narodzin dzieci interseksualnych[16]. Oznacza to stworzenie realnej możliwości nieokreślenia się poprzez pojęcia „męskości” i „kobiecości” oraz prawne uznanie osoby o statusie „genderless” (tj. „bez rodzaju”), nieokreślonej płciowo[17].

Wyjaśnienie pojęciaEdytuj

Istotę pojęcia „braku tożsamości rodzajowych”, stanowi termin „gender[18][19], zastosowany w obrębie nauk społecznych[20]. Tłumaczy się go jako „rodzaj” i odnosi do „płciowości” kształtowanej czynnikami społecznymi, kulturowymi i psychologicznymi w oparciu o rozróżnienie płci biologicznych. Podstawowe kategorie rodzajowe bazujące na ludzkiej płciowości to „kobiecość” i „męskość”[21]. Opisując sposoby ich społecznych realizacji, naukowcy różnych dziedzin posłużyli się terminem „gender” jako zbiorczą kategorią badawczą, odnoszącą się do obu tych rodzajów „płciowości”.

Tożsamość płciowa a kategoryzacja rodzajowaEdytuj

Zobacz też: Tożsamość płciowa.

Proces nabywania tożsamości płciowej zostaje zapoczątkowany przypisaniem ciału jednego z dwóch pojęć identyfikacji płci biologicznej – kategorii „płci męskiej” lub „płci żeńskiej”[22][23]. Pojawienie się skłonności dziecka do zaklasyfikowania (identyfikowania) siebie oraz innych jako przynależących do jednej z płci przyjmuje się za podstawę osiągnięcie tożsamości rodzajowej[24]. W trakcie wychowania, osoby o określonej płci poddane są praktyce przyswajania sobie przyzwolonych i spodziewanych wyznaczników kulturowych, które w danej społeczności dla płci męskiej oznaczone są jako „chłopięce”, „męskie”, a dla płci żeńskiej – „dziewczęce”, „kobiece”[25][26][27]. W postrzeganiu świata poprzez pryzmat rodzajów następuje dwu-podział ludzi, ich cech, zachowań oraz innych elementów rzeczywistości[28]. Obie tożsamości rodzajowe, wraz z wypełniającymi je treściami, wytworzone są zatem poprzez akt kategoryzacji[29][30]. Stąd też brak tożsamości rodzajowej, będący chociażby skutkiem jej zakwestionowania, wiąże się z percepcją odrzucającą kategoryzowanie poprzez pojęcia „męskość” oraz „kobiecość”[31].

Tradycyjne postrzeganie płciEdytuj

W powszechnej świadomości nie istnieje możliwość egzystowania jako osoba poza-rodzajowa, androgyniczna czy chociażby trzeciej płci. W społecznościach cywilizacji zachodniej zwyczajową normą jest tylko bycie kobietą lub mężczyzną[32][33][34]. Na podstawie określonych narządów reprodukcyjnych kształtowane są osoby o męskiej lub kobiecej tożsamości genderowej[35][36]. Proces ten oparty jest na założeniu, że z odróżnionymi strukturami płci biologicznych, a także funkcjami ich przedstawicieli w procesie rozrodu, związane jest ukształtowanie się dwóch odrębnych typów psychiki, objawiających się wykazywaniem odmiennych (zwykle przeciwstawianych sobie) cech charakteru, skłonności, predyspozycji umysłowych przekładających się na zachowania, wybory i preferencje[37][38][39]. Przekonanie to koresponduje z podejściem esencjalistycznym, według którego w danej płci biologicznej zawarte są cechy psychiczne „kobiecej” lub „męskiej natury”[40][41][42]. Tożsamości nienormatywne, reprezentowane m.in. przez osoby opisywane jako niebinarne, ‘queer’ czy nieokreślające się w kategorii płci, nie wpasowując się w naturalistyczną praktykę nadawania identyfikacji rodzajowej, napotykają na nieprzychylność społeczeństwa[43].

Bezrodzajowość. Geneza zjawiskaEdytuj

W efekcie zestawienia charakterystyk poszczególnych społeczności zaobserwowano brak jakichkolwiek typowych i niezmiennych cech kulturowych przejawianych jedynie przez przedstawicieli jednej z płci. „Męskość” i „kobiecość” ukazały się jako zjawiska pokrywające się, nachodzące na siebie lub wymienne w swych elementach składowych. Wykazano zatem nieprawdziwość przekonania, że stanowią one wrodzoną istotę natury ludzkiej którejkolwiek z płci biologicznych[44][45]. Refleksja nad owymi rodzajami „płciowości” doprowadziła do uznania ich za wytwory wyobrażeniowe, fałszywe i fikcyjne konstrukty[46][47][48] oraz iluzje tożsamościowe[49][50], skutkiem czego wskazuje się na porzucenie tych kategorii[51]. Wnioski te znajdują odbicie w przypadkach braku poczucia owych esencji rodzajowych u konkretnych społeczności lub jednostek. Uwidaczniają one, iż w fakcie istnienia płci biologicznych nie ma autentycznego uzasadnienia dla dwoistego podziału ludzi w wymiarze psychiki (i jej cech), zachowań oraz rozmaitych elementów kultury[52][53][54][55].

TerminologiaEdytuj

Zobacz też kategorię: Tożsamości transpłciowe.
Zobacz też: niebinarnośćagenderyzm.

Ujęcie tego zjawiska odbywa się poprzez szereg pojęć, zazwyczaj synonimicznych względem siebie, takich jak: genderless (bezrodzajowe[56]), agender (nierodzajowe), gender neutral (rodzajowo neutralne[57]), genderfree[58] (wolne od rodzaju), ungendered, non-gendered[59][60] (nie urodzajowione[61]), postgender[62] (po-rodzajowe)[63]. Terminy te odnoszą się w swojej konstrukcji do braku potrzeby samookreślania się i postrzegania otoczenia poprzez kategorie identyfikacji gender’owej. W świetle ich logiki i etymologii, próby klasyfikowania bez-rodzajowości (np. agender[64][65]) jako jednego z typów identyfikacji płciowych jawią się jako bezpodstawne[66].

W publicystyce polskojęzycznej, opisującej tę cechę kulturową, zastosowane pojęcia i wyrażenia (nieodnoszące się do biologicznego wymiaru płci) to min.: apłciowość, niebinarność płciowa, brak płci, neutralność płciowa[67], bezpłciowość[68], postpłciowość[69], nieidentyfikowanie płciowe[70], płciowa nieokreśloność, niestypizowanie płciowe[71].

Postawa ta jest także umieszczana w obrębie zbiorczych kategorii-parasoli[72], takich jak:

Tożsamość nie-rodzajową deklarują czasami osoby typu neutrois, w przypadku których dopełnieniu niebinarności towarzyszy chęć usunięcia cielesnych oznak jakiejkolwiek płci biologicznej poprzez zabiegi chirurgiczne[84][85][86].

Bezrodzajowość w teorii queerEdytuj

Jednym z fundamentów powstania teorii queer było odejście od esencjalistycznego pojmowania tożsamości seksualnych. Zostało ono wyparte przez model konstrukcjonistyczny, oparty na założeniu, że płeć i seksualność konstytuowane są przez czynniki społeczno-kulturowe. Zauważono także, iż ustalenie hetero-normy wzmacniane jest naznaczeniem „odmiennością” i przez wykluczenie zachowań niemieszczących się w uznanych społecznie ramach[87]. Stąd też wysunięto postulat porzucenia wszelkich kategorii odnoszących się do tożsamości płciowych, seksualnych identyfikacji i orientacji. Poprzez ten zabieg usunięte zostają podziały wyznaczające akceptację lub jej brak, a ich miejsce zajmuje akcentowanie płynności[73], różnorodności, złożoności, wielości aspektów dotyczących identyfikacji i płciowości[88][89].

Według teorii queer – świat zdominowany jest przez kulturę wytwarzającą krępujące naturę ludzką tożsamości płciowe[90]. Mają one sztucznie stabilizować to, co pierwotnie płynne. Jako rzekomo jednoznaczne identyfikacje[91] zostają nam one narzucone jeszcze przed uzyskaniem samoświadomości, ograniczając czy blokując naszą naturalną wolność do własnych odczuć i preferencji[92], zróżnicowanych pragnień i związanych z nimi działań, możliwych stylizacji ciała, potencjalnych losów życia, nieskończonej wielości wytwarzanych znaczeń. Teza tej teorii głosi, że złudne[93] i nieuprawnione ontologicznie kategorie genderowe[94] nie przyczyniają się do lepszego zrozumienia i otwarcia się na odmienność płciową i seksualną[95].

Dlatego perspektywa queer podejmuje wyzwanie zdekonstruowania genderowego podziału rzeczywistości[96] i tożsamości, które bezrefleksyjnie przyjmujemy za swoje własne[97]. Autorzy teorii sugerują, że dzielenie ludzi ze względu na ich tożsamość płciową nie ma nic wspólnego z naturalną tożsamością, tworzy jedynie puste i wypaczone kategorie płciowe[98].

Queer postuluje zatem zakwestionowanie pseudooczywistych granic opartych na kategoriach genderu, orientacji seksualnej oraz hetero-norm określających ich porządek[99][100][101]. Stymuluje do myślenia pozbawionego zwyczajowymi, uwarunkowanymi kulturowo założeniami na temat płci i tożsamości[99]. Sugeruje także porzucenie przypisywania jednostkom ról, raz na zawsze definiujących osobę co do jej kulturowych wzorów zachowań dotyczących powyższych kategorii[102]. Idąc dalej, teoria ta proponuje odrzucenie jakichkolwiek płci (i ich podziału), nie tylko pierwotnie normatywnego dualizmu męsko-żeńskiego, lecz wszystkich, jako sztucznych konstruktów kulturowych[103].

Teoria queer stwierdza, że koncepcja płci kulturowej w ogóle nie jest konieczna[104]. Każdy ma prawo do godnego życia bez określania tej części swojej natury i jeśli nie ma w człowieku takiej potrzeby, nie powinien on mieć obowiązku, ani przymusu wyboru pomiędzy płciami czy jakiegokolwiek zdefiniowania siebie ze względu na płeć[105]. Perspektywa queer rezygnuje zatem ze stosowania jednoznacznych i zamkniętych kategorii tożsamościowych[100] wskazując na ich niestabilny i wykluczający charakter[101]. W poszukiwaniu sposobów egzystencji, które umożliwią wymknięcie się ujarzmiającym nakazom płciowości, sugeruje wykroczenie poza płciowy binaryzm i kreowanie płynnej identyfikacji postpłciowej[106]. Oferuje ona przestrzeń, w której swoje miejsce znajdzie każdy, z dowolnym zestawem cech, preferencji, czy zachowań, gdzie uwolnienie się od wszelakich kategorii płciowych stworzy możliwość do pełni bycia sobą[107].

Porzucenie rodzajowości a androgyniaEdytuj

Terminem nawiązującym do zjawiska braku tożsamości rodzajowej bywa androgynia[108][109][110]. Posługują się nią niektóre próby samookreślania się jednostki poza stereotypem opartym na posiadanej płci biologicznej. Połączenie „męskości” i „kobiecości”, czyli sięgnięcie po cechy psychiczno-kulturowe tradycyjnie przypisywane owym poszczególnym rodzajom, spowoduje stanie się istotą ponadpłciową, człowiekiem w doskonałej pełni[111][112][113][114]. W efekcie tego ulegnie przełamaniu przekonanie o zakorzenieniu w płci biologicznej charakteru jednostki oraz zaniknie konieczność podtrzymywania odrębnych tożsamości rodzajowych, gdyż każde indywiduum stanie się w jakimś stopniu męsko-kobiece[115]. Zróżnicowanie jednostek wynikać będzie z indywidualnego doboru atrybutów psychiczno-kulturowych obu płciowości[116][117]. W zależności od koncepcji – w kształtowaniu osobowości androgynicznej zaleca się czynienie starań o równoważne i harmonijne współistnienie elementów „męskich” i „kobiecych”[118][119][120], lub przyswajanie ich według różnych, dowolnych proporcji[121][122][123]. Źródłem cech i zachowań pozostają – istniejące w danej kulturze – schematy rodzajowe, oparte na interpretowaniu płci biologicznej jako zjawiska dwoistego, spolaryzowanego[124]. Swoboda kształtowania siebie jest ograniczona, gdyż wciąż wymuszone jest oglądanie się na stereotypy odnoszące się od identyfikacji płciowych i konieczność łączenia w sobie cech obu rodzajów. W efekcie tego zapewnione jest utrwalenie wrażenia o „męskości” i „kobiecości” jako dwóch obiektywnych, materialnych i niezależnych substancji, a także jako etykiet do naznaczania elementów rzeczywistości[125][126].

Natomiast w zjawisku nieokreślania tożsamości przez kategorie identyfikacji płciowej, w trakcie kształtowania w sobie zachowań i cech osobowości można korzystać w sposób nieograniczony z puli potencjału ludzkich możliwości ekspresji i nie zabiega się o przypisanie im rodzaju (gender’u) czy utrzymanie między nimi jakichkolwiek proporcji[127][128][129][130].

Niektóre publikacje, a także osoby nieurodzajowione w swym samookreśleniu, zdecydowanie przeciwstawiają i odróżniają identyfikację agenderową od tożsamości androgynicznej[131][132][133]. Bywa iż ta druga proponowana jest jako impuls, etap przejściowy od człowieka czy społeczeństwa urodzajowionego (gendered) do nie-urodzajawiającego (non-gendering)[134][135][136].

Sandra L. Bem, początkowo – propagatorka androgynii, postulowała ją jako koncepcję rzucającą wyzwanie kategoriom rodzajowym. Miała ona kwestionować sensowność opierania się na podziale płci biologicznej i wykształcania u ludzi osobowości męskich lub kobiecych[137]. Negowała także wyodrębnienie owych dwóch rodzajów, traktowanie ich jako oddzielnych elementów ludzkiego „ja” i jako dwojakich standardów zdrowia psychicznego. Bem podkreślała, iż w rzeczywistości ludzie stają się więźniami rodzajów i kategoryzowania świata poprzez ich pryzmat. Natomiast przesłaniem androgynii miało być to, by standardy zdrowia psychicznego nie miały nic wspólnego z rodzajem. Każda osoba powinna mieć swobodę doboru zachowań i ról, i nie kształtować oraz nie określać zarówno ich, jak i siebie i swoich cech – poprzez dopasowywanie się do pryzmatu stereotypów i definicji męskości i kobiecości wytworzonych w zwyczajach i praktykach kulturowych[138]. Androgynia, w rozumieniu Bem, nie nakazuje by każdy doszukiwał się w sobie zarówno kobiecości i męskości, gdyż sam ten podział nie powinien być stosowany ani w wymiarze kulturowym, ani psychologicznym, a funkcjonowanie jednostki należy uwolnić od urodzajowiania[139].

Paradoksy androgyniiEdytuj

Ostatecznie Bem oraz inni autorzy poddali krytyce stosowanie terminu androgynii dla potrzeb neutralizacji rodzajów[140]. Dostrzegli oni, iż w posłużeniu się androgynią dla urzeczywistnienia przekraczającej podział płciowy pełni człowieczeństwa[141], wpisane są pewne sprzeczności i wypaczenia[142][143]. Jednym z nich jest próba stworzenia rodzajowo niespolaryzowanej osobowości ludzkiej poprzez koncepcję, która jedynie zespala, a tym samym utrwala ujmowanie ludzkiej płciowości rozumianej jako istnienie dwóch niezależnych i odmiennych bytów, zarówno w wymiarze fizycznym, jak i psychicznym. Zabieg ten odzwierciedlał powszechne postrzeganie płci poprzez dwu-rodzajowy esencjalizm[144][145][146][147][148]. Jego obecność w koncepcji i samej konstrukcji terminu „androgynia”, powoduje rozbieżność i niekonsekwencję pomiędzy wizją androgynii jako tworu proponującego usunięcie kulturowych rodzajów męskości i kobiecości, a samym pojęciem, którego człony (andro – element męski, gyne – element kobiecy) nadają tym kategoriom status samoistnych faktów[149]. Przy akcentowaniu potrzeby posiadania zarazem pierwiastków kobiecości i męskości, co sugeruje ich substancjalne istnienie, zaznacza się jednocześnie, iż w rzeczywistości są one jedynie schematami, fikcjami skonstruowanymi kulturowo, stereotypami dotyczącymi płci, niekorespondującymi z potencjałem osobowościowym każdej jednostki[150]. W rezultacie tego paradoksu – realizacja androgynii, jako sposobu na wyzwolenie się od rodzajów, usunie nie tylko pojęcie „męskości” i „kobiecości”, ale także i „androgynii”, pozostawiając rzeczywistość społeczną wolną od kategoryzacji poprzez pryzmaty rodzajowe[151][152].

PrzypisyEdytuj

  1. zob. Maria-Irina Popescu: „I am not just a sorceress. I am the source”. Queer female images in Chuck Palahniuk’s Diary and Tell-All (ang.). University of Essex, 2012. s. 44. [dostęp 2016-01-29].
  2. zob. Ralph Buck. Men Teaching Dance. „Intersections: Gender and Sexuality in Asia and the Pacific”. 27, XI.2011. Australian National University. ISSN 1440-9151 (ang.). [dostęp 2016-01-29]. 
  3. zob. Gavan Titley, Ellie Keen, László Földi: Starting points for combating hate speech online. Strasbourg: Council of Europe, X.2014, s. 11. [dostęp 2016-01-29].
  4. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas (...) Wszystko przez Nie się stało; a bez Niego nic się nie stało, [z tego] co się stało” (J 1,14; 3-6), czyli queer theory w walce o wolność. W: Krystyna Kujawińska Courtney, Monika Sosnowska: Kultura spod znaku gender. Łódź: Uniwersytet Łódzki, 2013, s. 63,55. ISBN 978-83-937506-0-3. [dostęp 2016-01-29].
  5. Kinga Bartosiewicz: Androgyniczni idole – co chcą przekazać?. Grupa Wirtualna Polska, 2012-07-09. s. 2. [dostęp 2016-01-29].
  6. Monika Bobako. Gender jako technologia kolonialnej władzy? Afrykańska krytyka zachodniego feminizmu jako inspiracja do feministycznej autorefleksji. „Kultura i Historia”. 23, s. 4–5, 2013-06-01. Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. ISSN 1642-9826. [dostęp 2016-01-29]. 
  7. Karolina Ślusarczyk: Dzieci nieokreślonej płci. W: Dzieci są ważne [on-line]. 2013. [dostęp 2016-01-29].
  8. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas (...) Wszystko przez Nie się stało; a bez Niego nic się nie stało, [z tego] co się stało” (J 1,14; 3-6), czyli queer theory w walce o wolność. W: Krystyna Kujawińska Courtney, Monika Sosnowska: Kultura spod znaku gender. Łódź: Uniwersytet Łódzki, 2013, s. 55. ISBN 978-83-937506-0-3. [dostęp 2016-01-29].
  9. Ewa Bińczyk. Uniesienia i potknięcia filozofii podmiotu. Projektowanie stanowisk feministycznych poza założeniami esencjalizmu. „Teksty Drugie”. Nr 4, s. 77, 2011. Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa. ISSN 0867-0633. [dostęp 2016-01-29]. 
  10. Postgenderyzm, [w:] Transhumanizm i narodziny rozszerzeń. W: Michał Klichowski: Narodziny cyborgizacji. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2014, s. 130–134. ISBN 978-83-232-2733-5. [dostęp 2016-01-29].
  11. Bibi Żbikowska. OKCupid poszerza wybór płci w profilach użytkowników. „PRIDEmag.pl”, 2014-11-17. [dostęp 2016-01-29]. 
  12. RUCHLGBT. Facebook pozwala wybrać płeć z pośród 56 płci. Zobacz pełną listę.. „RuchLGBT.pl”, 2014-02-15. [dostęp 2016-01-29]. 
  13. zob. Wiktor Dynarski, Anna Kłonkowska: Słowniczek pojęć związanych z transpłciowością. W: Maja Branka, Dominika Cieślikowska, Jagoda Latkowska: (Nie) warto się różnić? Dylematy i wyzwania metodologiczne edukacji antydyskryminacyjnej. Warszawa: Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej, 2013, s. 181–185. ISBN 978-83-933298-1-6. [dostęp 2016-01-29].
  14. zob. LGBTQ Needs Assessment. , s. 52–56, April 2013. Encompass Network (ang.). [dostęp 2017-01-20]. 
  15. Kinga Bartosiewicz: Androgyniczni idole – co chcą przekazać?. Grupa Wirtualna Polska, 2012-07-09. s. 2. [dostęp 2016-01-30].
  16. Karolina Ślusarczyk: Dzieci nieokreślonej płci. W: Dzieci są ważne [on-line]. 2013. [dostęp 2016-01-30].
  17. Christian Ignatzi, Małgorzata Matzke: Trzecia płeć. Oto, jak Niemcy traktują inteseksualność. Grupa Onet.pl S.A., 2013-08-24. [dostęp 2016-01-30].
  18. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas (...) Wszystko przez Nie się stało; a bez Niego nic się nie stało, [z tego] co się stało” (J 1,14; 3-6), czyli queer theory w walce o wolność. W: Krystyna Kujawińska Courtney, Monika Sosnowska: Kultura spod znaku gender. Łódź: Uniwersytet Łódzki, 2013, s. 56–58. ISBN 978-83-937506-0-3. [dostęp 2016-01-29].
  19. Jacek Kochanowski: Czy gej jest mężczyzną? Przyczynki do teorii postpłciwości. W: Małgorzata Radkiewicz: Gender. Konteksty. Kraków: Rabid, 2004, s. 110. ISBN 83-88668-86-2. [dostęp 2016-01-29].
  20. Magdalena Grabowska: Od „gender” do „transgender”: ewolucja kategorii płci społeczno-kulturowej w naukach społecznych i prawie międzynarodowym; s.2. [dostęp 2016-01-29].
  21. Joanna Dymecka: Fenomen płci w psychologii. 2010-11-04. [dostęp 2016-01-29].
  22. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas (...) Wszystko przez Nie się stało; a bez Niego nic się nie stało, [z tego] co się stało” (J 1,14; 3-6), czyli queer theory w walce o wolność. W: Krystyna Kujawińska Courtney, Monika Sosnowska: Kultura spod znaku gender. Łódź: Uniwersytet Łódzki, 2013, s. 63. ISBN 978-83-937506-0-3. [dostęp 2016-01-29].
  23. Weronika Urban. Przemiany w myśleniu o ludzkiej płciowości. „Przegląd Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny”. 4, s. 2, 2014. Stowarzyszenie Mage.pl. ISSN 2084-0403. [dostęp 2016-01-29]. 
  24. Katarzyna Palus. Rola rodziny w kształtowaniu ról i stereotypów płciowych. „Roczniki Socjologii Rodziny”. 17, s. 192, 2006. Wydawnictwo Naukowe UAM. ISSN 0867-2059. [dostęp 2016-01-29]. 
  25. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas (...) Wszystko przez Nie się stało; a bez Niego nic się nie stało, [z tego] co się stało” (J 1,14; 3-6), czyli queer theory w walce o wolność. W: Krystyna Kujawińska Courtney, Monika Sosnowska: Kultura spod znaku gender. Łódź: Uniwersytet Łódzki, 2013, s. 63–65. ISBN 978-83-937506-0-3. [dostęp 2016-01-29].
  26. Mirosława Nowak-Dziemianowicz: Różni czy tacy sami? Dziewczynki i chłopcy jako przedmiot i podmiot edukacji. W: Barbara Kutrowska, Anetta Pereświet-Sołtan: Poprzez praktykę do profesjonalizmu: przygotowanie do zawodu nauczyciela. Wrocław: Dolnośląska Szkoła Wyższa, 2014, s. 123-127 (oryginał), (link: s.1-5), seria: Praktyka i Profesjonalizm. ISBN 978-83-62302-75-8. [dostęp 2016-08-17].
  27. Eugenia Mandal. Osobowość kobiet i mężczyzn w rozwoju: różnice generacyjne i kulturowe. „Psychologia Rozwojowa”. 10 (2), s. 25, 2005. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. ISSN 2084-3879. [dostęp 2017-01-20]. 
  28. Konstruowanie wiedzy o kobietach. Kobiecość i męskość jako kategorie społeczno-kulturowe. W: Ewa Kępa: Historie wydobyte z cienia: autobiograficzne relacje starszych kobiet. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, 2012, s. 18,61. ISBN 978-83-242-1853-0. [dostęp 2016-01-29].
  29. Jacek Kochanowski: Czy gej jest mężczyzną? Przyczynki do teorii postpłciwości. W: Małgorzata Radkiewicz: Gender. Konteksty. Kraków: Rabid, 2004, s. 107. ISBN 83-88668-86-2. [dostęp 2016-01-29].
  30. Urszula Kluczyńska: Redefiniowanie męskości. Kulturowo-społeczne konteksty starzenia się mężczyzn. W: Jerzy T. Kowaleski, Piotr Szukalski: Pomyślne starzenie się w perspektywie nauk społecznych i humanistycznych. Łódź: Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ, 2008, s. 76. ISBN 978-83-88529-98-6. [dostęp 2016-01-29].
  31. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas (...) Wszystko przez Nie się stało; a bez Niego nic się nie stało, [z tego] co się stało” (J 1,14; 3-6), czyli queer theory w walce o wolność. W: Krystyna Kujawińska Courtney, Monika Sosnowska: Kultura spod znaku gender. Łódź: Uniwersytet Łódzki, 2013, s. 58–61. ISBN 978-83-937506-0-3. [dostęp 2016-01-29].
  32. Ibid. s. 61–63,66,68-9.
  33. Grażyna Michałowska. Prawne, polityczne i kulturowe uwarunkowania polityki genderowej. „Społeczeństwo i Polityka”. 4 (33), s. 135–137, 2012. Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora. ISSN 1733-8050 (pol.). [dostęp 2016-01-29]. 
  34. Anna Kola. Odkryć ukryte... Praca socjalna w Polsce z perspektywy women’s/gender/feminist studies. „Avant”. VI, nr 1, s. 140, 2015. Ośrodek Badań Filozoficznych. DOI: 10.12849/50302014.0112.0009. ISSN 2082-6710 (pol.). [dostęp 2016-01-29]. 
  35. Lidia Marszałek. Kulturowe uwarunkowania roli kobiety we współczesnym społeczenstwie. „Seminare”. 25, s. 270, 2008. Towarzystwo Naukowe Franciszka Salezego. ISSN 1232-8766 (pol.). [dostęp 2016-01-29]. 
  36. Joanna Dymecka: Fenomen płci w psychologii. 2010-11-04. [dostęp 2016-01-29].
  37. Joanna Roszak, Roksana Pałucka, Kamila Rykaczewska: O zadowolonej kobiecie sukcesu i jej niezbyt szczęśliwym partnerze, czyli jak (nie)zależność finansowa w związku wpływa na postrzeganą satysfakcję życiową kobiet i mężczyzn. W: Paulina Pawlicka, Aneta Chybicka, Natasza Kosakowska-Berezecka: Podróże między kobiecością a męskością. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012, s. 40–41. ISBN 978-83-7587-887-5. [dostęp 2016-01-29].
  38. Andrzej Radomski: Kultura 2.0 a praktyki męskości. W: Magdalena Dąbrowska, Andrzej Radomski: Męskość jako kategoria kulturowa. Praktyki męskości. Lublin: Portal Wiedza i Edukacja, 2010, s. 118. ISBN 978-83-61546-08-5. [dostęp 2016-01-29].
  39. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem .... s. 63–65.
  40. Bartosz Kałużny: Spektakl ciał – erotyzacja medialnych wizerunków mężczyzn w świetle intersekcjonalności. W: Krystyna Kujawińska Courtney, Monika Sosnowska: Kultura spod znaku gender. Łódź: Uniwersytet Łódzki, 2013, s. 125–126. ISBN 978-83-937506-0-3. [dostęp 2016-01-29].
  41. zob. Anna Burzyńska: Gender i queer. w: Teorie literatury XX wieku, nr.1, rozdz. XIII, (2006); s. 445–446, 448. [dostęp 2016-01-29].
  42. Magdalena Grabowska: Od „gender” do „transgender”: ewolucja kategorii płci społeczno-kulturowej w naukach społecznych i prawie międzynarodowym; s.4-5. [dostęp 2016-01-29].
  43. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas (...) Wszystko przez Nie się stało; a bez Niego nic się nie stało, [z tego co się stało” (J 1,14; 3-6), czyli queer theory w walce o wolność]. s. 55–67. [dostęp 2016-01-29].
  44. Wstęp: ciało w kulturze. W: Małgorzata Szpakowska: Antropologia ciała. Zagadnienia i wybór tekstów. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2008, s. 10–11, seria: Wiedza o kulturze. ISBN 978-83-235-0425-2. [dostęp 2016-01-29].
  45. Magdalena Grabowska: Od „gender” do „transgender”: ewolucja kategorii płci społeczno-kulturowej w naukach społecznych i prawie międzynarodowym; s.6. [dostęp 2016-01-29].
  46. zob. Joanna Plata: Sex i gender, czyli „jakiej jesteś płci?”. w: AEQUALITAS, nr.1, (2012); s. 1,10. [dostęp 2016-01-29].
  47. zob. Anna Burzyńska: Gender i queer. w: Teorie literatury XX wieku, nr.1, rozdz. XIII, (2006); s. 443–446,456-457. [dostęp 2016-01-29].
  48. zob. Małgorzata Brodzińska: Fizykalność ciała jako podstawa subiektywnej identyfikacji płci (pol.). 2010-06-04. [dostęp 2016-01-29].
  49. Kochanowski Jacek. Wiedza, uniwersytet i radykalna demokracja. Uwagi na temat gender studies i humanistyki ponowoczesnej. „uniGENDER”. 1, 2006. [dostęp 2016-01-29]. 
  50. Judith Butler: Akty performatywne a konstrukcja płci kulturowej.. W: Mieczysław Dąbrowski, Robert Pruszczyński: Lektury inności. Antologia. Warszawa: Dom wydawniczy Elipsa, 2007, s. 25–36. ISBN 978-83-7587-954-4. [dostęp 2016-01-29].
  51. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas (...) Wszystko przez Nie się stało; a bez Niego nic się nie stało, [z tego] co się stało” (J 1,14; 3-6), czyli queer theory w walce o wolność. W: Krystyna Kujawińska Courtney, Monika Sosnowska: Kultura spod znaku gender. Łódź: Uniwersytet Łódzki, 2013, s. 60. ISBN 978-83-937506-0-3. [dostęp 2016-01-29].
  52. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas (...) Wszystko przez Nie się stało; a bez Niego nic się nie stało, [z tego] co się stało” (J 1,14; 3-6), czyli queer theory w walce o wolność. W: Krystyna Kujawińska Courtney, Monika Sosnowska: Kultura spod znaku gender. Łódź: Uniwersytet Łódzki, 2013, s. 55, 58, 68–9. ISBN 978-83-937506-0-3. [dostęp 2016-01-29].
  53. Monika Bobako. Gender jako technologia kolonialnej władzy? Afrykańska krytyka zachodniego feminizmu jako inspiracja do feministycznej autorefleksji. „Kultura i Historia”. 23, s. 4–5, 2013-06-01. Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. ISSN 1642-9826. [dostęp 2016-01-29]. 
  54. Dorosłe dziecko i Margot: Czy jesteś męska lub kobiecy?. Forum SEA, 2011-11-08, 18:56. [dostęp 2016-01-29].
  55. posty Silencio: Chyba nie jestem kobietą.... Forum SEA, 2011-12-27, 21:33 i 21:48. [dostęp 2016-01-29].
  56. zob. Jolanta Szpyra-Kozłowska. Baudouin de Courtenay on Language and Gender – the past and the present context.. „Etnolingwistyka”. 22, s. 199, 2010. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. Wydział Humanistyczny. ISSN 0860-8032. [dostęp 2016-01-29]. 
  57. zob. Gomola Aleksander: Bitwa o słowa, czyli spór o język inkluzywny w angielskich przekładach Biblii. W: Piotrowska Maria: Współczesne kierunki analiz przekładowych. Monografia z cyklu „Język trzeciego tysiąclecia”. T. 18. Kraków: Krakowskie Towarzystwo Popularyzowania Wiedzy o Komunikacji Językowej „Tertium”, 2007, s. 103–111, seria: Język a Komunikacja. ISBN 978-83-925728-8-6. [dostęp 2016-01-29].
  58. WordSense.eu – dictionary: gender-free;synonyms (ang.). [dostęp 2016-01-29].
  59. LGBTQ Needs Assessment. , s. 52–53,55, April 2013. Encompass Network (ang.). [dostęp 2017-01-20]. 
  60. WordSense.eu – dictionary: gender-neutral; synonyms (ang.). [dostęp 2016-01-29].
  61. zob. Monika Szczepaniak. „Przygoda technoromantyczna” czy „romans z wojenką”? Konstrukcje męskości militarnej w literaturze austriackiej i polskiej w kontekście Wielkiej Wojny.. „Wiek XIX: Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza”. 5 (47), s. 474–475,495, 2012. Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. ISSN 2080-0851. [dostęp 2016-01-29]. 
  62. WordSense.eu – dictionary: postgender (ang.). [dostęp 2016-01-29].
  63. zob. a-, non-, post-, un-. w: Typowe przedrostki w języku angielskim. Speakers’ Avenue ‘Training Institute’. [dostęp 2016-01-29].
  64. por. Wojciech Harpula: Transseksualiści przerywają milczenie. 2007-05-13. [dostęp 2016-01-29].
  65. por. Solaw: Gender – współczesny szamanizm naukowy na niemieckich uczelniach.. 2013-09-24. [dostęp 2016-01-29].
  66. zob. Emilia Łyczba: „Ubrani w płeć” – nowe podejście do płci w psychologii?. w: Młoda Psychologia, t.1, (2012); s. 550. [dostęp 2016-01-29].
  67. a b Avory Faucette: Apłciowość: ani męskość, ani kobiecość, ale jest fantastyczna.. Codziennik Feministyczny, 2012-08-23. [dostęp 2016-01-29].
  68. Oskar Górzyński: 50 płci do wyboru, czyli Facebook w wersji gender. „Rzeczpospolita” / Gremi Business Communication Sp. z o.o., 2014-02-14. [dostęp 2016-01-29].
  69. Tadeusza Rachwała: A. E. Banot, A. Barabasz i R. Majka: Postpłciowość? Praktyki i narracje tożsamościowe w ponowoczesnym świecie. T. z recenzji. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Naukowe Akademii Techniczno-Humanistycznej, 2013, s. Okładzina tylna. ISBN 978-83-62292-63-9. [dostęp 2016-01-29].
  70. Anna Urbańczyk: Język wrażliwy genderowo a potrzeby osób transpłciowych, transgenderowych i trzeciopłciowych. W: Maja Branka, Dominika Cieślikowska, Jagoda Latkowska: (Nie) warto się różnić? Dylematy i wyzwania metodologiczne edukacji antydyskryminacyjnej. Warszawa: Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej, 2013, s. 180. ISBN 978-83-933298-1-6. [dostęp 2016-01-29].
  71. zob. Emilia Łyczba: „Ubrani w płeć” – nowe podejście do płci w psychologii?. w: Młoda Psychologia, t.1, (2012); s. 550. [dostęp 2016-01-29].
  72. zob. Non-binary, Queer, Trans. w: LGBTQ Needs Assessment. , s. 55–56, April 2013. Encompass Network (ang.). [dostęp 2017-01-20]. 
  73. a b Aleksander Wasiak-Radoszewski: Queer / Teoria queer. Fundacja RÓWNOŚĆ.INFO. [dostęp 2016-01-29].
  74. zob. Aleksander Wasiak-Radoszewski: Transfobia. Fundacja RÓWNOŚĆ.INFO. [dostęp 2016-01-29].
  75. Ada Petriczko: Genderqueer: Nie ona. Nie on. Osoba. Agora SA, 2015-10-03. [dostęp 2016-01-29].http://mic.com/articles/90003/intimate-photos-challenge-what-it-means-to-be-born-a-boy-or-girl.
  76. EvinTaylor: Cisgender privilege: on the privileges of performing normative gender. W: Kate Bornstein,S. Bear Bergman: Gender Outlaws: The Next Generation. Seal Press, 2010, s. 268. ISBN 978-1-58005-308-2. OCLC 526069032. [dostęp 2016-01-29]. (ang.)
  77. Terri Power. For Queer Eyes Only?: Creating Queer Performance Art at University. „Graduate Journal of Social Science”. 6, Special Issue 1, s. 24, 2009. Amsterdam University Press. ISSN 1572-3763 (ang.). [dostęp 2016-01-29]. 
  78. Wendy McKenna, Suzanne Kessler: Transgendering Blurring the Boundaries of Gender. W: Kathy Davis, Mary Evans, Judith Lorber: Handbook of Gender and Women’s Studies. SAGE Publication Ltd, 2006, s. 349. DOI: 9781848608023. ISBN 978-0-7619-4390-7. [dostęp 2017-01-20]. (ang.)
  79. Richard Ekins, Dave King: The Transgender Phenomenon. SAGE Publication Ltd, 2006, s. XIV. ISBN 978-0761971641. [dostęp 2016-01-29].
  80. A Note on Terminology. W: Katinka Ridderbos: Controlling bodies, denying identities: human rights violations against trans people in the Netherlands. New York: Human Rights Watch, 2011, s. IV. ISBN 1-56432-808-2. [dostęp 2016-01-29]. (ang.)
  81. Katarzyna Bojarska, Dominik Piotrowski. Transseksualność. Bardzo krótkie wprowadzenie. „Replika”. 4, s. 18, 2006. Stowarzyszenie Kampania Przeciw Homofobii. ISSN 1896-3617. [dostęp 2016-01-29]. 
  82. Urszula Nowak. Czy dyskurs transseksualistyczny ma jednoznacznie wyzwalający czy ambiwalentny charakter?. „InterAlia. Pismo poświęcone studiom queer”. 4, 2009. InterAlia. ISSN 1689-6637. [dostęp 2016-01-29]. 
  83. Wiktor Dynarski. Analiza wybranych badań nad płciowością Piotra Własta z perspektywy transgender studies. , s. 19, 24–7, 2011. Uniwersytet Warszawski. [dostęp 2016-01-29]. 
  84. Laura Erickson-Schroth: Trans Bodies, Trans Selves: A Resource for the Transgender Community. New York: Oxford University Press, 2014, s. 13, 617. ISBN 978-0-19-932535-1. [dostęp 2016-01-29].
  85. Do I have to want surgery? (ang.). W: What is Neutrois? [on-line]. [dostęp 2016-01-29].
  86. Ruth Cameron: Women&Trans. Pushed (back) in the Closet. Toronto: 2009, s. 32. [dostęp 2016-01-29].
  87. Sebastian Jagielski. Teoria queer a kino polskie. „Przegląd Kulturoznawczy”. 3, s. 259–260, 2012. Komitet Nauk o Kulturze PAN, Wydział Zarządzania i Komunikacji Społecznej UJ. DOI: 10.4467/20843860PK.12.023.0986. ISSN 1895-975X. [dostęp 2016-01-29]. 
  88. Justyna Struzik. Seksualność intersekcjonalnie. Spotkania, dyskusje, badania. „Studia Socjologiczne”. 4, s. 235–237, 2014. Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Komitet Socjologii PAN, Wydział Filozofii i Socjologii UW. ISSN 0039-3371. [dostęp 2016-01-29]. 
  89. Katarzyna Leszczyńska, Agata Dziuban. Pomiędzy esencjalizmem a konstruktywizmem. płeć (kulturowa) w refleksji teoretycznej socjologii – przegląd koncepcji. „Studia Humanistyczne AGH”. Tom 11/2, s. 24–26, 2012. Wydawnictwa AGH, Kraków. ISSN 2084-3364. [dostęp 2016-01-29]. 
  90. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas (...) Wszystko przez Nie się stało; a bez Niego nic się nie stało, [z tego co się stało” (J 1,14; 3-6), czyli queer theory w walce o wolność]. s. 69–70. [dostęp 2016-01-29].
  91. Jacek Kochanowski: Queer Studies – wprowadzenie. W: Marta Abramowicz, Robert Biedroń, Jacek Kochanowski: Queer Studies. Podręcznik kursu. Warszawa: Stowarzyszenie Kampania Przeciw Homofobii, 2010, s. 26. ISBN 978-83-930480-0-7. [dostęp 2016-01-29].
  92. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem .... s. 63. [dostęp 2016-01-29].
  93. Jacek Kochanowski: Queer Studies – wprowadzenie. W: Marta Abramowicz, Robert Biedroń, Jacek Kochanowski: Queer Studies. Podręcznik kursu. Warszawa: Stowarzyszenie Kampania Przeciw Homofobii, 2010, s. 26. ISBN 978-83-930480-0-7. [dostęp 2016-01-29].
  94. Ewa Hyży: Feminizm (lesbijski) i teoria queer, czyli o damsko-męskich dylematach teorii i politycznej praktyki. W: Małgorzata Radkiewicz: Gender. Konteksty. Kraków: Rabid, 2004, s. 83. ISBN 83-88668-86-2. [dostęp 2016-01-29].
  95. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem .... s. 58. [dostęp 2016-01-29].
  96. Ibid. s. 14,59.
  97. Ewa Tomaszewicz. Queer your mind!. „Replika”. 17, s. 10, 2009. Stowarzyszenie Kampania Przeciw Homofobii. ISSN 1896-3617. 
  98. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem .... s. 58. [dostęp 2016-01-29].
  99. a b Ewa Tomaszewicz. Queer your mind!. „Replika”. 17, s. 10, 2009. Stowarzyszenie Kampania Przeciw Homofobii. ISSN 1896-3617. [dostęp 2016-01-29]. 
  100. a b Dorota Majka-Rostek. Teorie queer i współczesna rzeczywistość – wyzwania, szanse i problemy płynące z kontestacji płciowych i seksualnych kategorii. „Znaczenia. Kultura-Komunikacja-Społeczeństwo”. 3, 2010. Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe. ISSN 1899-9670. [dostęp 2016-01-29]. 
  101. a b Katarzyna Leszczyńska, Agata Dziuban. Pomiędzy esencjalizmem a konstruktywizmem. płeć (kulturowa) w refleksji teoretycznej socjologii – przegląd koncepcji. „Studia Humanistyczne AGH”. Tom 11/2, s. 26, 2012. Wydawnictwa AGH, Kraków. ISSN 2084-3364. [dostęp 2016-01-29]. 
  102. Ireneusz Krzemiński: Społeczna historia homoseksualności. Ruch wyzwolenia (szkic do problematyki). W: Marta Abramowicz, Robert Biedroń, Jacek Kochanowski: Queer Studies. Podręcznik kursu. Warszawa: Stowarzyszenie Kampania Przeciw Homofobii, 2010, s. 52. ISBN 978-83-930480-0-7. [dostęp 2016-01-29].
  103. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem .... s. 55,59.
  104. Co się stało kobietom i mężczyznom? Płeć kulturowa i inne kryzysy w antropologii. W: M. Kempny, E. Nowicka: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje. Warszawa: PWN, 2004, s. 408. ISBN 83-01-14270-7. [dostęp 2016-01-29].
  105. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem .... s. 61,59.
  106. Jacek Kochanowski: Czy gej jest mężczyzną? Przyczynki do teorii postpłciwości. W: Małgorzata Radkiewicz: Gender. Konteksty. Kraków: Rabid, 2004, s. 110. ISBN 83-88668-86-2. [dostęp 2016-01-29].
  107. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem .... s. 59–60,63.
  108. Ibid. s,55,69.
  109. zob. Emilia Łyczba: „Ubrani w płeć” – nowe podejście do płci w psychologii?. w: Młoda Psychologia, t.1, (2012); s. 550. [dostęp 2014-02-24].
  110. Blanka Rogowska: Koncepcja terminu gender (pol.). W: Feminizm muzułmański – feminizm świata Zachodu – uwarunkowania dialogu [on-line]. Uniwersytet Łódzki, 2013. s. Rozdział I. [dostęp 2016-01-23].
  111. Wiesław Małecki: Erotyczne peregrynacje. Filozofia antropologiczna Wilhelma von Humboldta. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Społecznych UAM, 2013, s. 55,59–62. ISBN 978-83-62243-53-2. [dostęp 2016-01-22].
  112. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem .... s. 66, 68–70.
  113. Bartosz Kałużny: Spektakl ciał – erotyzacja medialnych wizerunków mężczyzn w świetle intersekcjonalności. W: Krystyna Kujawińska Courtney, Monika Sosnowska: Kultura spod znaku gender. Łódź: Uniwersytet Łódzki, 2013, s. 136. ISBN 978-83-937506-0-3.
  114. Marta Doroba-Sawa. Wychowanie ku wolności i w wolności Kategoria androgynii szansą autentycznej autokreacji. „Przegląd Pedagogiczny”. 2, s. 39, 2009. Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. ISSN 1897-6557 (pol.). 
  115. Ibid s. 37.
  116. Sandra Lipsitz Bem: Męskość – kobiecość. O różnicach wynikających z płci. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2000, s. 118–119, 182. ISBN 83-87957-12-7.
  117. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem .... s. 66,68.
  118. Ewa Głażewska. Androgynia – model człowieka XXI wieku. „Annales UMCS. Sectio I (Filozofia, Socjologia).”. XXVI, 2, s. 21, 27, 2001. Wydawnictwo UMCS. ISSN 2300-7540 (pol.). 
  119. Marta Doroba-Sawa. Wychowanie ku wolności i w wolności Kategoria androgynii szansą autentycznej autokreacji. „Przegląd Pedagogiczny”. 2, s. 38–39, 2009. Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. ISSN 1897-6557 (pol.). 
  120. Wiesław Małecki: Erotyczne peregrynacje. Filozofia antropologiczna Wilhelma von Humboldta. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Społecznych UAM, 2013, s. 61, 165. ISBN 978-83-62243-53-2. [dostęp 2016-08-17].
  121. Kobieta jako odtwórca i twórca wzorów zachowań konsumpcyjnych. W: Dorota Nowalska-Kapuścik: Rekonstrukcja wzorów zachowań konsumpcyjnych wśród kobiet na przykładzie województwa śląskiego. Katowice: Uniwersytet Śląski. Wydział Nauk Społecznych, 2007, s. 154–155. [dostęp 2016-08-17].
  122. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem .... s. 66–68.
  123. Marzena Karwowska. Fenomen kobiecości w wyobraźni poetyckiej Bolesława Leśmiana na tle europejskiej refleksji antropologicznej. „Poznańskie Studia Polonistyczne”. 16 (36), s. 55, 2009. Poznańskie Studia Polonistyczne. ISSN 1233-8680 (pol.). 
  124. Sandra Lipsitz Bem: Męskość – kobiecość. O różnicach wynikających z płci. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2000, s. 11–12, 85. ISBN 83-87957-12-7.
  125. Ibid, s. 121–122, 171-2.
  126. Marta Doroba-Sawa. Wychowanie ku wolności i w wolności Kategoria androgynii szansą autentycznej autokreacji. „Przegląd Pedagogiczny”. 2, s. 38,41, 2009. Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. ISSN 1897-6557 (pol.). 
  127. por. Emilia Łyczba: „Ubrani w płeć” – nowe podejście do płci w psychologii?. w: Młoda Psychologia, t.1, (2012); s. 550. [dostęp 2016-08-17].
  128. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas (...) Wszystko przez Nie się stało; a bez Niego nic się nie stało, [z tego co się stało” (J 1,14; 3-6), czyli queer theory w walce o wolność]. s. 59–60,62. [dostęp 2016-08-17].
  129. Erik Olin Wright: In defense of genderlessness. W: Axel Gosseries, Yannick Vanderborgh: Arguing about justice. Louvain-la-Neuve: Presses universitaires de Louvain, 2011, s. 405. ISBN 2-87558-196-1.
  130. Bernadetta Darska: Podmiotowość w świecie popkultury. Pisma feministyczne i genderowe („Pełnym głosem”, „Zadra”, „OŚKa”, „Katedra”) jako (de)konstrukcja nowej rzeczywistości. W: Małgorzata Radkiewicz: Gender. Konteksty. Kraków: Rabid, 2004, s. 288. ISBN 83-88668-86-2. [dostęp 2016-08-17].
  131. Kinga Kryszk, Anna Kłonkowska: Sytuacja społeczna osób transpłciowych. Analiza danych z badania ankietowego. W: Mirosława Makuchowska, Michał Pawlęga: Sytuacja społeczna osób LGBT. Raport za lata 2010 i 2011. Warszawa: Kampania Przeciw Homofobii, 2012, s. 235. ISBN 978-83-933619-0-8.
  132. Emilia Plater-Zyberk: Imagining Alternatives to Present-Day Gender With Help From Ursula Le Guin’s „The Left Hand of Darkness” (ang.). Digital Window @ Vassar, 2015. s. 30. [dostęp 2016-08-17].
  133. Erik Olin Wright: In defense of genderlessness. W: Axel Gosseries, Yannick Vanderborgh: Arguing about justice. Louvain-la-Neuve: Presses universitaires de Louvain, 2011, s. 405. ISBN 2-87558-196-1.
  134. Lucy Nicholas: The Shape of Selves (and Socialities) to Come: Post-Gender and Post-Sex Theory and Practice (ang.). Swinburne University, 2012. s. 3. [dostęp 2016-08-17].
  135. Monika Marczak: Różnice rodzajowe w psychopatologii. W: Katarzyna Palus: Płeć: między ciałem, umysłem i społeczeństwem. Poznań: Wydawnictwo Naukowe WNS UAM, 2011, s. 115. ISBN 978-83-62243-32-7.
  136. Rachel Beth Rozman: The Evolved Radical Feminism of Spoken Word: Alix Olson, C. C. Carter, and Suheir Hammad (ang.). The University of Texas at Austin, 2013. s. 24. [dostęp 2016-08-17].
  137. Sandra Lipsitz Bem: Męskość – kobiecość. O różnicach wynikających z płci. s. 12,121.
  138. Ibid. s. 118-9.
  139. Ibid. s. 118–119, 122, 124, 165, 181-5.
  140. Ibid. s. 120.
  141. Ibid. s. 182.
  142. Sandra Lipsitz Bem: Androgynia psychiczna a tożsamość płciowa. W: Philip G. Zimbardo, Floyd L. Ruch: Psychologia i życie. Warszawa: PWN, 1996, s. 710. ISBN 83-01-04040-8.
  143. Sandra Lipsitz Bem: Męskość – kobiecość. O różnicach wynikających z płci. s. 120–122.
  144. zob. Ewa Głażewska. Androgynia – model człowieka XXI wieku. „Annales UMCS. Sectio I (Filozofia, Socjologia).”. XXVI, 2, s. 18–19, 2001. Wydawnictwo UMCS. ISSN 2300-7540 (pol.). 
  145. Marta Doroba-Sawa. Wychowanie ku wolności i w wolności Kategoria androgynii szansą autentycznej autokreacji. „Przegląd Pedagogiczny”. 2, s. 41, 2009. Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. ISSN 1897-6557 (pol.). 
  146. Sandra Lipsitz Bem: Męskość – kobiecość. O różnicach wynikających z płci. s. 12,122,182.
  147. Joanna Szewczyk. Palimpsest kobiecego pisania. „Wielogłos. Pismo Wydziału Polonistyki UJ”. 2 (4), s. 116, 118–9, 124, 2008. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. ISSN 2084-395X (pol.). 
  148. Kobieta jako odtwórca i twórca wzorów zachowań konsumpcyjnych. W: Dorota Nowalska-Kapuścik: Rekonstrukcja wzorów zachowań konsumpcyjnych wśród kobiet na przykładzie województwa śląskiego. Katowice: Uniwersytet Śląski. Wydział Nauk Społecznych, 2007, s. 154–156. [dostęp 2016-08-17].
  149. Sandra Lipsitz Bem: Męskość – kobiecość. O różnicach wynikających z płci. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2000, s. 12, 121–2, 165. ISBN 83-87957-12-7.
  150. Ibid. s.122,166,182.
  151. Sandra Lipsitz Bem: Androgynia psychiczna a tożsamość płciowa. W: Philip G. Zimbardo, Floyd L. Ruch: Psychologia i życie. Warszawa: PWN, 1996, s. 710. ISBN 83-01-04040-8.
  152. Sandra Lipsitz Bem: Męskość – kobiecość. O różnicach wynikających z płci. s. 182.