Ten artykuł dotyczy rośliny. Zobacz też: miejscowość o tej nazwie.

Chrzan (Armoracia P. Gaertn., B. Meyer & Scherb.) – rodzaj bylin z rodziny kapustowatych do którego należą trzy gatunki[4][5], w tym tylko jeden występujący w Polsce – chrzan pospolity[6]. Zasięg rodzaju obejmuje centralną i południową Europę oraz rosyjski Daleki Wschód i Syberię. Chrzan pospolity rośnie zawleczony i zdziczały także w Ameryce Północnej[7] oraz w Chinach[8]. Chrzan pospolity wykorzystywany był dawniej głównie jako roślina lecznicza, a później był i współcześnie jest stosowany głównie jako dodatek do potraw[9].

Chrzan
Ilustracja
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo rośliny zielone
Nadgromada rośliny telomowe
Gromada rośliny naczyniowe
Podgromada rośliny nasienne
Nadklasa okrytonasienne
Klasa Magnoliopsida
Nadrząd różopodobne
Rząd kapustowce
Rodzina kapustowate
Rodzaj chrzan
Nazwa systematyczna
Armoracia P. Gaertn., B.Meyer & Scherb.
Oek.-Techn. Fl. Wetterau 2: 426. Mai-Jul 1800[3]
Typ nomenklatoryczny

Armoracia rusticana P. Gaertn., B. Mey & Scherb.

MorfologiaEdytuj

 
Kwitnący chrzan pospolity
Pokrój
Rośliny zielne z tęgim korzeniem, nagie, z pędem prosto wzniesionym, rozgałęziającym się w górnej części[8][7].
Łodyga
Gruba, głęboko żebrowana, obła.
Liście
Odziomkowe liście długoogonkowe, pojedyncze, całobrzegie lub tępo ząbkowane. Liście łodygowe w dole pędu ogonkowe, wyżej siedzące, pierzasto wcinane[8][7].
Kwiaty
Zebrane w wielokwiatowe grona i wiechy, czasem baldachowato spłaszczone. Kwiatostany wydłużają się podczas owocowanie. Działki kielicha jajowate do owalnych, rozpostarte lub wzniesione, nagie, nie rozszerzone woreczkowato u nasady. Płatki korony białe, wzniesione, dłuższe od kielicha. Mają w górze kształt jajowaty do lancetowatego, ale zawsze tępe na szczycie, u dołu z krótkim paznokciem. Pręcików sześć, z miodnikami u ich nasady, słabo czterosilne. Zalążnia górna z 8–20 zalążkami, na szczycie z krótką szyjką (do 2 mm) lub bez niej, znamię główkowate[8][7].
Owoce
Podłużne łuszczyny lub łuszczynki jajowate do kulistych[8][7].

SystematykaEdytuj

Rodzaj blisko spokrewniony z rodzajem rzepicha (Rorippa)[10].

Synonim taksonomiczny[3]

Raphanis Moench

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Należy do rodziny kapustowatych (Brassicaceae), rzędu kapustowców (Brassicales), kladu różowych (rosids) w obrębie okrytonasiennych (Magnoliophyta )[2].

Pozycja rodzaju w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Capparanae Reveal, rząd kaparowce (Capparales Hutch.), podrząd Capparineae Engl., rodzina kapustowate (Brassicaceae Burnett), rodzaj chrzan (Armoracia Gaertn., Mey. et Scherb.)[11].

Gatunki[12]

ZastosowanieEdytuj

Korzenie chrzanu pospolitego są używane jako przyprawa, a także jako roślina lecznicza[12]. W medycynie niekonwencjonalnej stosuje się go przy bólach mięśniowych pleców i w pasie, przy przeziębieniach, ranach ropiejących, wrzodach, zapaleniu korzonków nerwowych, zapaleniu uszu[13].

PrzypisyEdytuj

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. a b Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-13] (ang.).
  3. a b Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-21].
  4. Geoffrey Burnie i inni, Botanica : ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134.
  5. Armoracia. W: The Plant List (2013). Version 1.1. [on-line]. [dostęp 2016-02-13].
  6. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  7. a b c d e Ihsan A. Al-Shehbaz: Armoracia. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-02-13].
  8. a b c d e Armoracia. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-02-13].
  9. Bremness Lesley, Wielka Księga ziół, Warszawa: Wiedza i Życie, 1991, s. 49, ISBN 83-85231-24-2.
  10. Andreas Franzke, Katrin Pollmann, Walter Bleeker, Ralf Kohrt and Herbert Hurka. Molecular Systematics of Cardamine and Allied Genera (Brassicaceae): ITS and Non-Coding Chloroplast DNA. „Folia Geobotanica”. 33, 3, s. 225-240, 1998. 
  11. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Armoracia (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-21].
  12. a b Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-10-15].
  13. Jadwiga Górecka, Apteka Natury, Agencja Wydawnicza "Morex", s. 107, ISBN 83-7250-014-2.