Dziwonia szkarłatna

gatunek ptaka z rodziny łuszczakowatych

Dziwonia szkarłatna[3] (Haematospiza sipahi) – gatunek małego ptaka z rodziny łuszczakowatych (Fringillidae). Występuje w kontynentalnej części południowo-wschodniej i południowej Azji. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Dziwonia szkarłatna
Haematospiza sipahi[1]
(Hodgson, 1836)
Ilustracja
Samiec
Ilustracja
Okaz muzealny – samica
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ptaki

Podgromada

Neornithes

Infragromada

ptaki neognatyczne

Rząd

wróblowe

Rodzina

łuszczakowate

Podrodzina

łuskacze

Plemię

Carpodacini

Rodzaj

Haematospiza
Blyth, 1845

Gatunek

dziwonia szkarłatna

Synonimy
  • Corythus sipahi Hodgson, 1836
  • Carpodacus sipahi (Hodgson, 1836)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg

TaksonomiaEdytuj

Po raz pierwszy gatunek opisał Brian Houghton Hodgson. Opis ukazał się w 1836 na łamach Asiatic Researches. Holotyp pochodził z Nepalu; autor nadał mu nazwę Corythus sipahi[4]. 9 lat później Edward Blyth wydzielił nowy rodzaj Haematospiza (opis ukazał się w The journal of the Asiatic Society of Bengal)[5]. Obecnie (2021) gatunek bywa zarówno wydzielany do osobnego rodzaju, jak i umieszczany w Carpodacus[6][7][8]. Dziwonia szkarłatna jest gatunkiem monotypowym[6].

Nazwa rodzajowa Haematospiza wywodzi się od greckich słów: αἱμα haima, αἱματος haimatos – krew – oraz σπιζα spizałuszczak. Epitet gatunkowy sipahi pochodzi od indoeuropejskiego słowa sipāhi – żołnierz[7].

MorfologiaEdytuj

Długość ciała wynosi 18–19 cm; masa ciała 38–42,5 g[7]. Wymiary szczegółowe (nie podano liczby osobników): długość skrzydła 98–108 mm u samca, 95–103 mm u samicy; długość ogona u samca 59–70 mm, 55–66 mm u samicy; długość skoku 19–22 mm, długość dzioba od nasady w czaszce: 16–20 mm. Występuje dymorfizm płciowy w upierzeniu. U samca cała głowa, wierzch i spód ciała, po pokrywy ogonowe, porastają pióra szkarłatne. Niższa część ciała, a często i kantarek, ciemnoszara lub matowobrązowa. Ogon krótki, prostokątny w kształcie; sterówki są czarne z krawędziami koloru matowej krwistej czerwieni. Podobnie i lotki, pokrywy pierwszorzędowe i skrzydełko czarne lub czarnobrązowe, obrzeżone czerwono; najszersze są te barwne krawędzie na lotkach II i III rzędu. Pokrywy podogonowe cechują czarne nasady. Dziób mocny, szczęka i żuchwa są zagięte ku środkowi. Górna szczęka ma kolor różowobrązowy ze szkarłatnym odcieniem, zaś żuchwa żółtawa lub w kolorze jasnego, płowego rogu[8].

 
Szczegóły wyglądu głowy

Samicę od czoła przez wierzch głowy do karku porastają pióra oliwkowozielone, tak jak na kantarku i policzkach. Pokrywy uszne ciemniejsze lub brązowawe z żółtooliwkowym nalotem. Grzbiet i barkówki ciemnooliwkowe, w świeżym upierzeniu z zielonkawym lub oliwkowożółtym nalotem. Kuper jaskrawożółty, pokrywy nadogonowe oliwkowe z matowożółtymi krawędziami przy końcach. Sterówki ciemne lub szarobrązowe, na końcach matowe, oliwkowe. Pokrywy skrzydłowe średnie i duże ciemne lub szarobrązowe, obrzeżone oliwkowobrązowo. Skrzydełko, lotki I rzędu i ich pokrywy ciemne lub szarobrązowe z oliwkowobrązowymi krawędziami. Broda i gardło szare z oliwkowożółtym nalotem, miejscami z ciemniejszymi środkami piór. Pozostała część spodu ciała szara, miejscami z bielą lub ciemniejszym szarym u nasady piór. Nogawice brązowe, pokrywy podogonowe białe lub białawe. Dziób i nogi jak u samca[8]. Tęczówka brązowa[9].

Zasięg występowaniaEdytuj

Dziwonia szkarłatna występuje od Uttarakhandu i centralnego Nepalu na wschód po Bhutan i północno-wschodnie Indie (wschodni Arunachal Pradesh i Asam na południe po stan Meghalaya i pasmo Lushai Hills, dalej występuje w południowych i południowo-wschodnich Chinach (południowo-wschodni Tybet, zachodnia i południowa prowincja Junnan), po zachodnią i południowo-wschodnią Mjanmę. W zimie występuje także w północno-zachodniej Tajlandii, północnym Laosie i północno-zachodnim Wietnamie (zachodni Tonkin)[7].

Ekologia i zachowanieEdytuj

Środowiskiem życia dziwonii szkarłatnych są głównie otwarte lasy; ptaki te odnotowywane były na wysokości do 3355 m n.p.m.[8] W Nepalu, według danych z lat 80. XX wieku, odnotowywano je na wysokości 2135–3100 m n.p.m. w maju i od 1220 do 2560 m n.p.m. podczas zimowania[10]. Zwykle pojawia się samotnie lub w luźnych grupach do 30 osobników; zimą często w stadach jednopłciowych. Żerują zarówno nisko w krzewach, na ziemi jak i w koronach drzew[8]; dziwonie szkarłatne jedzą różnorodne nasiona, pączki kwiatowe, jagody i, okazjonalnie, drobne bezkręgowce[7].

LęgiEdytuj

 
Samiec

Biologia rozrodu jest słabo poznana[8]. Okres lęgowy trwa od maja do lipca. Gniazdo ma formę kubka z gałęzi, włókien roślinnych, korzeni i traw, zawieszone na wysokości 7–12 m nad ziemią[7]. W gnieździe może znaleźć się również sierść zwierzęca. Skorupki jaj mają barwę niebieską, pokrywają je brązowe lub fioletowawe wzory; miejsce występowania wzorów zależne jest od jaja. Wymiary dla 4 jaj: 22,1–25,4 na 17–18 mm[11].

StatusEdytuj

IUCN uznaje dziwonię szkarłatną za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988. Liczebność populacji nie została oszacowana, ale ptak ten opisywany jest jako rzadki[2]. BirdLife International uznaje trend populacji za stabilny[12].

PrzypisyEdytuj

  1. Haematospiza sipahi, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b Haematospiza sipahi, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
  3. Systematyka i nazwa polska za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Carpodacini Bonaparte, 1853 (Wersja: 2020-09-26). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2021-01-26].
  4. Brian Hodgson. Notices of the Ornithology of Nepal. „Asiatic researches”. 19, s. 151–152, 1936. 
  5. Edward Blyth. Synopsis of Indian Fringillidae. „The journal of the Asiatic Society of Bengal”. 13, s. 950–951, 1844. 
  6. a b F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Finches, euphonias, longspurs, Thrush-tanager (ang.). IOC World Bird List (v11.1). [dostęp 2021-01-26].
  7. a b c d e f Clement, P.: Scarlet Finch (Haematospiza sipahi). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2016. [zarchiwizowane z tego adresu (20 kwietnia 2016)].
  8. a b c d e f Peter Clement: Finches and Sparrows. A&C Black, 2010, s. 296–297. ISBN 978-1-4081-3530-3.
  9. Eugene W. Oates: The fauna of British India, including Ceylon and Burma. T. 2. 1890, s. 210.
  10. Inskipp, Carol & Inskipp, Tim: A guide to the birds of Nepal. 1985, s. 369.
  11. Edward Charles Stuart Baker: The fauna of British India including Ceylon and Burma. Wyd. 2. T. 3. Birds. 1926, s. 117.
  12. Scarlet Finch Haematospiza sipahi. BirdLife International. [dostęp 2016-04-20].

Linki zewnętrzneEdytuj