Emerytura

Emerytura (z łac. emerere „zasłużyć”[1], dawniej: renta starcza) – comiesięczne świadczenie pieniężne przysługujące ubezpieczonemu, który zaprzestał aktywności zawodowej, za przepracowanie określonej liczby lat i po osiągnięciu określonego wieku. Wiek emerytalny może być zróżnicowany w zależności od płci oraz od warunków zatrudnienia albo zatrudnienia w szczególnym charakterze (przywileje emerytalne)[2].

Systemy emerytalneEdytuj

System emerytalny – organizacja sposobu realizowania wypłaty świadczeń emerytalnych. Możemy rozpatrywać w skali mikro- i makroekonomicznej. W skali mikroekonomicznej jest narzędziem wyrównywania poziomu konsumpcji w trakcie życia danej osoby poprzez odpowiednią alokację części dochodu na rzecz składek emerytalnych[3]. Natomiast w skali makroekonomicznej jest narzędziem podziału bieżącego PKB generowania kapitału w formie oszczędności, w uproszczeniu, między pokolenie pracujących i pokolenie emerytów[4].

Cele systemów emerytalnychEdytuj

Głównymi celami systemów emerytalnych są:

  • zapewnienie bezpieczeństwa ekonomicznego osobom w starszym wieku,
  • stworzenie mechanizmu, który pozwala na wyrównanie poziomu konsumpcji w czasie trwania życia danego człowieka,
  • zabezpieczenie przed zbyt wysokim spadkiem poziomu dochodów i dobrobytu ludzi w czasie starości,
  • łagodzenie przejawów niedostatku i biedy poprzez odpowiednią redystrybucję majątku i dochodów,
  • wzrost gospodarczy poprzez odpowiednie funkcjonowanie rynku pracy i rynku kapitałowego, zachęcając do oszczędzania[5].

System repartycyjny a system kapitałowyEdytuj

Wypłaty świadczeń emerytalnych mogą być realizowane na wiele sposobów. Dwie dominujące metody ich finansowania to:

  • System redystrybutywny (repartycyjny, pay-as-you-go, PAYG) – składki pracownika trafiają do wspólnej puli, z której wypłacane są na bieżące świadczenia dla osób, którym one przysługują w danym momencie. Po przejściu na emeryturę świadczenia są wypłacane ze składek osób płacących je w danym momencie. Po śmierci ubezpieczonego ich wypłacanie jest wstrzymywane, zaś suma składek wpłaconych przez pracownika kontynuuje cyrkulację w systemie.
  • System kapitałowy – pracownik przez cały czas swojej aktywności zawodowej odprowadza składki, które są lokowane na oprocentowanych rachunkach bankowych. Po przejściu na emeryturę pracownik może dysponować całym kapitałem wraz z odsetkami lub tylko comiesięcznymi świadczeniami pochodzącymi z odsetek od kapitału, wypłacanymi dożywotnio. Po śmierci kapitał może być dziedziczony przez rodzinę pracownika.

Systemy kapitałowe są znane już od XVI wieku, gdy były stosowane w różnego rodzaju cechach i stowarzyszeniach branżowych. W wielu krajach europejskich już od XVII wieku stosowano lokaty bankowe jako formę zabezpieczenia przyszłości niepełnoletnich dzieci lub osób w podeszłym wieku. Obecnie do ich obsługi są wykorzystywane głównie fundusze oparte na bezpiecznych instrumentach inwestycyjnych.

Podstawą systemu redystrybutywnego jest tzw. umowa międzypokoleniowa, czyli nieformalne założenie, że młodsze pokolenia będą finansować emerytury starszych. Podstawowym założeniem wydolności takiej umowy jest przyrost rzeczywisty liczby ludności przynajmniej na poziomie gwarantującym stałą liczbę populacji. Z tego powodu systemy redystrybutywne są wrażliwe na długotrwałe trendy demograficzne[6].

Ze względu na stałość gwarantowanej wysokości świadczeń emerytalnych przy zmiennych wpływach systemy redystrybutywne są wrażliwe na chwilowe zachwiania koniunktury gospodarczej. Zwolennicy systemu redystrybutywnego wskazują, że realizuje on cele solidarności społecznej, wyrównywania różnic społecznych oraz zapewnia ciągłość systemu emerytalnego dla grup, które nie zgromadziłyby kapitału emerytalnego w wyniku wahań koniunktury gospodarczej lub innych wydarzeń losowych (np. wojen).

Narastający problem systemów emerytalnych wiąże się z tym, że młodzi, czynni zawodowo ludzie stają się w populacji mniejszością. Dla przykładu w 2050 r. w Stanach Zjednoczonych na jednego emeryta przypadać będzie 2,5 pracownika, we Francji 1,9, w Niemczech 1,6, we Włoszech zaś wskaźnik ten osiągnie 1,5[7] zaś w Polsce 1,9 po zmianie wieku emerytalnego, gdyby zmiany nie wprowadzono 1,3[8].

Ryzyka, z jakimi wiążą się systemy emerytalneEdytuj

Systemy emerytalne są obarczone wysokimi i trudnymi do przewidzenia rodzajami ryzyka:

  • ryzyko ekonomicznezdarzenia gospodarcze, które mogą wydarzyć się w przyszłości, mające znaczący wpływ na kształtowanie się cen i produkcji. Każde wahania się poziomu produkcji i cen mają znaczący wpływ na system emerytalny;
  • ryzyko demograficzne – zależy głównie od współczynnika dzietności, umieralności i innych zmiennych demograficznych, które silnie wpływają na system emerytalny zarówno w sposób pośredni – poprzez wpływ na poziom cen i poziom produkcji, co w kolejności wpływa na wysokość wpływów oraz zobowiązań, jak też w sposób bezpośredni – poprzez zasady przyjęte w konstrukcji danego systemu emerytalnego;
  • ryzyko polityczne – niepewność polityczna ma wpływ na różne programy emerytalne, ponieważ ich prawidłowe funkcjonowanie zależy od stabilności i efektywności polityki państwa[9].

Dodatkowo fundusze emerytalne niezależnie od powyższych, ogólnych, rodzajów ryzyka narażone są również na:

Wiek emerytalnyEdytuj

Osobny artykuł: Wiek emerytalny.

Wiek przechodzenia na emeryturę w przypadku kobiet najniższy jest w Rosji, Białorusi i Ukrainie (55 lat), najwyższy w Norwegii (67 lat) i Wielkiej Brytanii (68 lat). W przypadku mężczyzn najniższy wiek obowiązuje w Rosji, Białorusi i Ukrainie (60 lat), najwyższy również w Norwegii (67 lat) i Wielkiej Brytanii (68 lat).

Zatrudnienie na emeryturzeEdytuj

Emeryt w dowolnej chwili może zdecydować o zawieszeniu wypłacania świadczenia emerytalnego i podjąć pracę. Zawieszenie świadczenia emerytalnego oznacza całkowite zaprzestanie wypłacania mu emerytury, jedynym źródłem jego dochodu będzie wynagrodzenie wypłacane z tytułu pracy zawodowej. Praca podjęta po przejściu osoby uprawnionej na emeryturę jest oskładkowana analogicznie do pracy świadczonej przed przejściem na emeryturę[11].

Emerytom kontynuującym zatrudnienie w dotychczasowej firmie, bez względu na wysokość przychodu uzyskiwanego przez niego z tytułu zatrudnienia, wypłacanie emerytury zostanie zawieszone przez ZUS. Po rozwiązaniu umowy o pracę, za zgodą pracodawcy, emeryci mogą ponownie się zatrudnić, w dalszym ciągu pobierając emeryturę.

Limity przychodów emerytów ograniczone są jedynie w przypadku emerytur pomostowych, w przypadku których wysokość świadczenia nie ulega zmianie dla pensji nieprzekraczającej 70% miesięcznego wynagrodzenia za poprzedni kwartał. Wynagrodzenie mieszczące się w przedziale od 70% do 130% wynagrodzenia za poprzedni kwartał powoduje obniżenie świadczenia proporcjonalnie do wysokości osiąganych z tytułu pracy zarobkowej dochodów. W przypadku wynagrodzenia przekraczającego 130% pensji wypłaconej za poprzedni kwartał dochodzi do tymczasowego zawieszenia świadczenia emerytalnego.[12]

PrzypisyEdytuj

  1. Władysław Kopaliński: emerytura; emeryt. W: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych [on-line]. slownik-online.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-07-02)].
  2. Bonk, E., Retowski, S.: Emerytura – ulga czy udręka? Postrzeganie emerytury na przykładzie słuchaczy Uniwersytetów Trzeciego Wieku. Sopot: Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej. s. 26–27. [dostęp 2018-12-14].
  3. Barr, N.: Ekonomia polityki społecznej. Poznań: Wydawnictwo Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, 2016, s. 250–266. ISBN 978-83-7417-904-1.
  4. Barr, N., Diamond, P.: Reformy systemu emerytalnego, Krótki przewodnik. Warszawa: Polskie Towarzystwo Ekonomiczne, 2014, s. 31–32. ISBN 978-83-88700-76-7.
  5. Barr, N.: Ekonomia polityki społecznej. Poznań: Wydawnictwo Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, 2016, s. 240–242, 250–266. ISBN 978-83-7417-904-1.
  6. Adair Turner: Wyzwania dla systemów emerytalnych w starzejących się społeczeństwach. Państwo i Rynek, 2007.
  7. A. Bera, D. Walczak, Problematyka wieku emerytalnego w modernizacji polskiego systemu emerytalnego. Głos w dyskusji, Wiadomości Ubezpieczeniowe 2012, nr 1, s. 112.
  8. Sytuacja demograficzna osób starszych i konsekwencje starzenia się ludności Polski w świetle prognozy na lata 2014–2050.
  9. Barr, N.: Ekonomia polityki społecznej. Poznań: Wydawnictwo Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, 2016, s. 250–274. ISBN 978-83-7417-904-1.
  10. Barr, N., Diamond, P.: Reformy systemu emerytalnego, Krótki przewodnik. Warszawa: Polskie Towarzystwo Ekonomiczne, 2014, s. 57–58. ISBN 978-83-88700-76-7.
  11. Zatrudnianie osób na emeryturze – podstawowe zasady [dostęp: 2020.12.17]
  12. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. 2009 nr 157 poz. 1240) [dostęp: 2020.12.17]