Filozofia fizyki

dział filozofii nauki i przyrody

Filozofia fizyki – dział filozofii nauki oraz filozofii przyrody analizujący zagadnienia filozoficzne wytworzone przez fizykę[1], takie jak:

Fizyka przed uformowaniem się w nowożytnej postaci (rewolucja naukowa) była dziedziną filozofii, przez co rozważania zaliczane potem do filozofii fizyki sięgają początków obu dziedzin, występując np. u filozofów przedsokratejskich. Początków samodzielnej filozofii fizyki można dopatrywać się w XVII wieku, kiedy to uformowana już nauka matematyczno-empiryczna wywołała pewne dyskusje nad jej podstawami i implikacjami teologicznymi. Dalsze stulecia przyniosły kontynuację tych debat oraz otworzyły nowe, związane z demonem Laplace’a, fizyką statystyczną, kosmologią i fizyką kwantową; w XXI wieku większość z nich pozostaje otwartych.

Filozofia fizyki jest uprawiana zarówno w ramach instytucji filozoficznych, jak i przez zawodowych fizyków, np. w ich twórczości popularyzatorskiej. Obie formy aktywności oddziaływały na badania w samej fizyce fundamentalnej – m.in. doprowadziły do sformułowania hipotez jak zasada Macha i przez to ogólnej teorii względności, innych teorii grawitacji, modeli kosmologicznych oraz inspirowały badania nad splątaniem kwantowym, np. twierdzenie Bella. Pobudki filozoficzne bywają używane jako heurystyka w wyborze kierunku badań, np. konkurencyjnych teorii kwantowej grawitacji. Mimo to zdarzali się fizycy krytyczni do filozofii i negujący klasyfikację tych rozważań jako filozoficznych.

Twórczość na pograniczu filozofii i fizyki bywała nagradzana Nagrodą Templetona – wśród wyróżnionych było co najmniej 10 fizyków, konkretniej Carl Friedrich von Weizsäcker, Paul Davies, Freeman Dyson, John Polkinghorne, George Ellis, Charles Townes, John D. Barrow, Michał Heller, Bernard d’Espagnat i Frank Wilczek.

ZakresEdytuj

 
Czas to przedmiot szeregu debat filozoficznych. Dyskutowano jego samodzielność (substancjalność), przyczyny jego asymetrii (strzałka czasu) i jej konsekwencje, np. dla możliwości podróży wstecz w czasie. Rozważano też, czy czas miał początek i czy jest to problem rozstrzygalny. Niektórzy fizycy i filozofowie – jak Julian Barbour – uznawali czas za iluzję.

Przykłady problemów z pogranicza fizyki i filozofii to:

Oprócz tego do osiągnięć fizyki odwołują się niektóre inne spory filozoficzne, np. o istnienie wolnej woli czy Stwórcy. Przykładowo:

Przedstawiciele i ich wpływEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Filozofowie fizyki.

Filozofii fizyki bywają poświęcone osobne zespoły badawcze[4][5] oraz towarzystwa naukowe prowadzące własne czasopisma[6]. Niektóre uczelnie w Wielkiej Brytanii i USA otworzyły też łączone studia fizyczno-filozoficzne, zarówno na poziomie licencjackim, jak i magisterskim; wśród tych uczelni są:

W Polsce filozofią fizyki zajmowali się m.in. Tomasz Placek (UJ)[16], Andrzej Łukasik (UMCS)[17] oraz ludzie związani z krakowskim Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych jak Łukasz Lamża, Michał Heller i jego uczniowie – Tadeusz Pabjan i Wojciech Grygiel. Na Uniwersytecie Jagiellońskim prowadzono kurs tej dziedziny filozofii[18], a na Uniwersytecie Warszawskim filozofię czasu uprawiał Zdzisław Augustynek[19]. Interpretacją fizyki kwantowej zajmowali się między innymi Czesław Białobrzeski i Witkacy[20].

Niektórzy fizycy wypowiadali się chłodno o filozofii – przykłady to Richard Feynman, Stephen Hawking, Neil deGrasse Tyson, Lawrence Krauss czy Andrzej Dragan[21]. Inni podkreślali, że ta działalność bywa owocna i czasem inspiruje ich prace; przykłady bezpośrednich polemików to Sean Carroll[22][23], Lee Smolin i Carlo Rovelli. Wszyscy trzej wyrazili też opinię, że problemy w kwantowaniu grawitacji mogą wynikać z marginalizacji filozofii i badań nad fundamentami fizyki kwantowej[24][25][26].

PrzypisyEdytuj

  1. filozofia fizyki, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2022-12-04].
  2. Jan Chwedeńczuk, Interpretacje teorii kwantów, [w:] pismo „Delta” [online], deltami.edu.pl, grudzień 2018, ISSN 0137-3005 [dostęp 2022-12-22] (pol.).
  3. Łukasz Lamża, Wyjaśnić wszystko, „Tygodnik Powszechny”, 8 marca 2021 [dostęp 2022-12-06].
  4.   Zespół filozofii fizyki na Uniwersytecie Oksfordzkim [dostęp 2022-12-04].
  5.   Philosophy of Physics at LSE, London School of Economics, lse.ac.uk [dostęp 2022-12-05].
  6.   Philosophy of Physics Society [dostęp 2022-12-04]
  7.   Physics and Philosophy [dostęp 2022-12-04].
  8.   MSt in Philosophy of Physics [dostęp 2022-12-04].
  9.   Physics & Philosophy BSc [dostęp 2022-12-04].
  10.   BSc (Hons) Physics with Philosophy [dostęp 2022-12-04].
  11.   BSc Physics and Philosophy [dostęp 2022-12-04].
  12.   Physics with Philosophy BSc [dostęp 2022-12-04].
  13.   BSc (Hons) Physics with Philosophy [dostęp 2022-12-04].
  14.   Physics and Philosophy BSc [dostęp 2022-12-04].
  15.   Master of Arts in the Philosophical Foundations of Physics [dostęp 2022-12-04].
  16.   prof. dr hab. Tomasz Placek, O mnie, Instytut Filozofii UJ, uj.edu.pl [dostęp 2022-12-05].
  17.   dr hab. Andrzej Łukasik, umcs.pl [dostęp 2022-12-05].
  18.   Filozofia fizyki – karta opisu przedmiotu, uj.edu.pl [dostęp 2022-12-05].
  19. Augustynek Zdzisław, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2022-12-05].
  20. Rafał Demkowicz-Dobrzański, Witkacy i fizyka, [w:] pismo „Delta” [online], deltami.edu.pl, marzec 2019, ISSN 0137-3005 [dostęp 2022-12-05] (pol.).
  21.   Tomasz Miller, Pan raczy żartować, panie Dragan!, kanał Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych na YouTube, 13 grudnia 2019 [dostęp 2022-12-05].
  22.   Why Talk to Philosophers? Part I., Rotman Institute of Philosophy, rotman.uwo.ca, 20 czerwca 2014 [dostęp 2022-01-14].
  23.   Sean Carroll, Physicists Should Stop Saying Silly Things about Philosophy, preposterousuniverse.com, 23 czerwca 2014 [dostęp 2022-01-14].
  24.   Sean M. Carroll, A Brief History of Quantum Mechanics, kanał Royal Institution na YouTube, 6 lutego 2020 [dostęp 2022-01-14].
  25.   Why Talk to Philosophers? Part III., Rotman Institute of Philosophy, rotman.uwo.ca, 25 czerwca 2014 [dostęp 2022-12-06].
  26.   Carlo Rovelli on Philosophy and Physics, Philosophy Bites, 29 listopada 2015 [dostęp 2022-12-05].

Literatura dodatkowaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj

Polskojęzyczne
Anglojęzyczne