Gąska zielonka

gatunek grzyba

Gąska zielonka (Tricholoma equestre (L.) P. Kumm.) – gatunek grzybów należący do rodziny gąskowatych (Tricholomataceae)[1].

Gąska zielonka
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo grzyby
Typ podstawczaki
Klasa pieczarniaki
Rząd pieczarkowce
Rodzina gąskowate
Rodzaj gąska
Gatunek gąska zielonka
Nazwa systematyczna
Tricholoma equestre (L.) P. Kumm
Führer Pilzk.: 130 (1871)
Trzon i blaszki gąski zielonki
Tricholoma equestre a3 (1).jpg
Młode owocniki

Systematyka i nazewnictwoEdytuj

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Tricholoma, Tricholomataceae, Agaricales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi[1].

Po raz pierwszy takson ten zdiagnozowany został w 1753 r. przez K. Linneusza, który nadał mu nazwę Agaricus equestre. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę nadał mu P. Kumm. w 1871 r[1].

Ma ok. 20 synonimów. Niektóre z nich[2]:

  • Agaricus auratus Paulet 1793
  • Agaricus equestris L. 1753
  • Agaricus flavovirens Pers. 1793
  • Gyrophila equestris (L.) Quél. 1886
  • Gyrophila equestris var. aurata (Paulet) Quél. 1886
  • Melanoleuca equestris (L.) Murrill 1914
  • Tricholoma auratum (Paulet) Gillet 1874
  • Tricholoma flavovirens (Pers.) S. Lundell 1942

Nazwę polską nadał Józef Jundziłł w 1830 r. W polskim piśmiennictwie mykologicznym ma też inne nazwy: bedłka zielonka, gąska żółta[3] i prośnianka[4].

MorfologiaEdytuj

Kapelusz

Średnicy 4–10 cm, żółtozielony lub żółtobrązowy, pośrodku ciemniejszy, gładki, w młodym owocniku stożkowato wypukły, później płaski, często różnie powyginany. Skorka naga lub drobnołuskowata, mazista i dlatego często z ziarnami piasku, podczas wilgoci śliska[5].

Blaszki

Od bladożółtawych do siarkowożółtych, średnio gęste, cienkie, wycięte z ząbkiem, ale u nasady szeroko przyrośnięte[6].

Trzon

Osiąga długość od 3 do 9 cm i grubość do 3 cm. Jest cylindryczny, pełny. Powierzchnia najpierw z podłużnymi włóknami, później gładka, żółta albo żółtozielonkawa[7].

Miąższ

Twardy, kruchy, biały, po przekrojeniu nie zmienia zabarwienia. Smak słodkawoorzechowy, pachnie jak świeżo zmielona mąka[7].

Wysyp zarodników

Biały. Zarodniki o średnicy 6-8 × 3,5-5 µm, jajowate, gładkie, bezbarwne[5].

Występowanie i siedliskoEdytuj

Gąska zielonka rozprzestrzeniona jest szeroko w Ameryce Północnej i Europie, ale podana też została z niektórych miejsc w Azji (Japonia), Ameryce Środkowej (Kostaryka) i Afryki[8]. W Polsce gatunek rzadki. Znajduje się na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski. Ma status I – gatunek o nieokreślonym zagrożeniu[9]. Znajduje się na listach gatunków zagrożonych także w Niemczech, Holandii, Słowacji[3]. W krajach, gdzie jest gatunkiem zagrożonym – zabroniony jest zbiór tego gatunku[6].

Rośnie od października do grudnia, w borach sosnowych na piaszczystej glebie z dużą ilością porostów, prawie zawsze gromadnie, czasami razem z gąską niekształtną (Tricholoma portentosum). Prawie cały rozwój owocnika przebiega pod ziemią, z mchu i igliwia wystaje zwykle tylko część kapelusza, dlatego też trudno ją znaleźć; miejscami jest częsta[5].

ZnaczenieEdytuj

Grzyb mikoryzowy[3]. Dawniej uważany za smaczny grzyb jadalny, jednak obecnie nie poleca się jego zbioru[10], w wielu krajach (np. Francja i Niemcy) uznany za toksyczny i niebezpieczny. We Francji w latach 2001–2003 odnotowano liczne przypadki zatruć, z tego kilka śmiertelnych[5][11]. W kraju tym zaczęło dochodzić do coraz częstszych przypadków zatruć po spożyciu gąski zielonej, najprawdopodobniej z powodu skażenia środowiska. Na obszarach o środowisku skażonym zaleca się spożywanie tego gatunku w ograniczonych ilościach[6]. W roku 2009 udokumentowano zatrucie zielonkami w Polsce u trzech osób, z tego jedno śmiertelne. O podstawowy mechanizm zatrucia podejrzewa się rabdomiolizę, która uszkadza błony komórkowe mięśni szkieletowych. W rezultacie tego białko mioglobina przenoszące tlen do mięśni jest uwalniane i pojawia się w moczu, co prowadzi do objawów takich jak ból mięśni i brązowawe zabarwienie moczu[11].

Mimo wszystkich kontrowersji z nią związanych, zgodnie z rozporządzeniem z dnia 12 czerwca 2018 r. jest grzybem dopuszczonym do obrotu handlowego na terenie Polski[12].

Przeprowadzony przez polskich naukowców krytyczny przegląd badań klinicznych i eksperymentalnych wskazujących na rzekomą toksyczność gąski zielonki podkreśla jednak stanowczo, iż gatunek ten nie stanowi większego zagrożenia dla zdrowia aniżeli gatunki grzybów bezsprzecznie uznawane za jadalne, a opisy przypadków zatruć i badań w modelu doświadczalnym cechuje szereg ograniczeń interpretacyjnych[13].

Gatunki podobneEdytuj

  • trująca gąska siarkowa (Tricholoma sulphureum), która ma żółty miąższ, rzadkie blaszki i nieprzyjemny zapach[7],
  • gąska zielonożółta (Tricholoma sejunctum), która ma kapelusz bardziej oliwkowoszary i występuje głównie w lasach liściastych[7],
  • śmiertelnie trujący muchomor zielonawy (Amanita phalloides); podobne są zwłaszcza młode okazy muchomor różni się obecnością pochwy u nasady trzonu, wysokim trzonem i wolnymi blaszkami[6].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Index Fungorum (ang.). [dostęp 2013-03-05].
  2. Species Fungorum. [dostęp 2012-01-02].
  3. a b c Władysław Wojewoda: Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003. ISBN 83-89648-09-1.
  4. Iza Kulińska, Smaczna Pyza – Sprawdzone przepisy kulinarne: Gąska zielonka – prośnianka, zieleniatka, Smaczna Pyza – Sprawdzone przepisy kulinarne, 29 października 2013 [dostęp 2017-06-12].
  5. a b c d Ewald Gerhardt: Grzyby – wielki ilustrowany przewodnik. s. 74. ISBN 83-7404-513-2.
  6. a b c d Till R. Lohmeyer, Ute Kunkele: Grzyby. Rozpoznawanie i zbieranie. Bath: Parragon Books Ltd, 2006, s. 87. ISBN 1-40547-937-X.
  7. a b c d Pavol Škubla: Wielki atlas grzybów. Poznań: Elipsa, 2007. ISBN 978-83-245-9550-1.
  8. Discover Life Maps. [dostęp 2014-09-01].
  9. Zbigniew Mirek: Red list of plants and fungi in Poland = Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany. Polish Academy of Sciences, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  10. Marek Snowarski, Tricholoma equestre (gąska zielonka), grzyby.pl [dostęp 2018-08-27] (pol.).
  11. a b Marek Snowarski, Zatrucia zielonkami, www.grzyby.pl [dostęp 2016-11-21].
  12. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 12 czerwca 2018 r. ..., www.infor.pl [dostęp 2018-08-28] (ang.).
  13. Piotr Rzymski, Piotr Klimaszyk. Is the Yellow Knight Mushroom Edible or Not? A Systematic Review and Critical Viewpoints on the Toxicity of Tricholoma equestre. [dostęp 2018-09-10].