Goryl

rodzaj ssaków

Goryl[4] (Gorilla) – rodzaj ssaka naczelnego z podrodziny Homininae w rodzinie człowiekowatych (Hominidae). Preferuje naziemny tryb życia, jest zwierzęciem roślinożernym, zamieszkuje lasy tropikalne w Afryce. Dzielone są na dwa gatunki i według nadal trwającej debaty (2007) do czterech lub pięciu podgatunków.

Goryl
Gorilla[1]
I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1852[2]
Ilustracja
Przedstawiciel rodzaju – goryl nizinny (G. gorilla)
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd naczelne
Podrząd wyższe naczelne
Infrarząd małpokształtne
Parvordo małpy wąskonose
Nadrodzina człekokształtne
Rodzina człowiekowate
Podrodzina Homininae
Rodzaj goryl
Typ nomenklatoryczny

Troglodytes gorilla Savage, 1847

Synonimy
Gatunki

zobacz opis w tekście

Zasięg występowania
Mapa występowania

Zasięg występowania i biotopEdytuj

Zamieszkują lasy strefy równikowej w Afryce Środkowej, w dwóch obszarach wyraźnie oddzielonych przez rzekę Kongo. Wschodni obszar – położony w centralnej części kontynentu – obejmuje wschodnią część Demokratycznej Republiki Konga, Ugandę i Rwandę. Zachodni obszar występowania goryli to Nigeria, Kamerun, Republika Środkowoafrykańska, Gwinea Równikowa, Gabon, Kongo, Angola i zachodnie krańce Demokratycznej Republiki Konga[5][6][7].

Poszczególne populacje goryli zamieszkują różnorodne siedliska od bagien i terenów nizinnych po górskie lasy na wysokości 1600 m n.p.m. (goryle nizinne) i 2200-4200 m n.p.m. (goryle górskie).

Zamieszkuje lasy tropikalne.

SystematykaEdytuj

EtymologiaEdytuj

  • Gorilla: nazwa rodzajowa pochodzi od greckiego słowa Γοριλλαι Gorillai "plemię owłosionych kobiet" nazwane przez Hannona, kartagińskiego żeglarza, który przypuszczalnie przybył (około 480 p.n.e.) na obszar dzisiejszego Sierra Leone[8].
  • Pseudogorilla: gr. ψευδος pseudos „fałszywy”; rodzaj Gorilla I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1852 (goryl)[3]. Gatunek typowy: Gorilla mayema Alix & Bouvier, 1877 (= Troglodytes gorilla Savage, 1847).

Podział systematycznyEdytuj

W 1852 I. Geoffroy Saint-Hilaire przeniósł gatunek do nowego rodzaju Gorilla. Od 1993 klasyfikacja systematyczna goryli ulegała znacznym zmianom. Początkowo dla gatunku Gorilla gorilla wyróżniano dwa podgatunki: Gorilla gorilla gorilla i Gorilla gorilla beringei określane odpowiednio jako goryl nizinny i goryl górski. Dalsze badania prowadzone systematycznie od 1959. wykazały, że oddzielone od siebie odległością ok. 1000 km populacje określane jako zachodnia i wschodnia różnią się znacznie nie tylko od siebie, ale również wewnątrz siebie. Różnice geograficzne i morfologiczne spowodowały wydzielenie dwóch odrębnych gatunków, a wśród nich czterech podgatunków nazwanych odpowiednio do lokalizacji geograficznej i zajmowanego siedliska. Do rodzaju należą następujące gatunki[5][4]:

CharakterystykaEdytuj

 
Srebrnogrzbiety samiec goryla nizinnego
 
Dymorfizm płciowy czaszki (z lewej samiec, z prawej samica)

Długość ciała samców 103–120 cm, wysokość w pozycji stojącej samic 109–152 cm, samców 138–196 cm; masa ciała samic 57–98 kg, samców 120–209 kg[7]. Okazjonalnie samce osiągają ponad 183 cm wysokości i 225 kg wagi (rekord na wolności). Jednak w niewoli notowano samce o wadze 270 kg.[9] Goryle mają silnie prognatyczną część twarzową, ich żuchwa wystaje dalej na zewnątrz niż szczęka.

 
Goryle poruszają się po ziemi opierając się na kostkach wierzchu dłoni

Ciąża trwa 8,5 miesiąca, a odstęp między kolejnymi ciążami to zazwyczaj ok. 3 do 4 lat. Młode pozostaje przy matce przez 3-4 lata. Samice osiągają dojrzałość pomiędzy 10 a 12 rokiem życia (wcześniej w niewoli); z kolei samce później 11–13 lat. W naturalnych warunkach żyją 30-40 lat a w niewoli do 50 lat. W Filadelfijskim zoo goryl Massa ustanowił rekord długowieczności – żył 54 lata[10].

Chociaż goryl swoją budową jest przystosowany do życia nadrzewnego, tylko młode lekkie osobniki spędzają większość czasu na drzewach. Dorosłe prowadzą głównie naziemny tryb życia. Poruszają się po ziemi, opierając się na kostkach wierzchu dłoni. Przez krótki czas mogą przyjmować postawę dwunożną.

Prawie wszystkie goryle mają tę samą grupę krwi (B)[11], tak jak ludzie, mają indywidualne odciski palca[12].

Tryb życiaEdytuj

Prowadzą spokojny tryb życia spędzając większość czasu w grupach rodzinnych, które przemieszczają się po terytorium o powierzchni 5-30 km². Noc spędzają w legowisku z liści i gałęzi. Żerują rano i po południu, odpoczywając w nocy i około południa. Tryb życia i dieta różnią się u poszczególnych podgatunków. Goryle potrafią wykorzystywać kamienie jako proste narzędzia służące do rozbijania łupin orzechów.

PokarmEdytuj

Goryle są zwierzętami roślinożernymi[13][14], zjadają owoce, liście, pędy, kiełki, korzenie, korę oraz sporadycznie – owady, które składają się na 1–2% ich diety[15]. Występuje u nich koprofagia pozwalająca na zwiększenie wykorzystania pokarmu. W odchodach goryli odnaleziono ślady DNA dujkerów i małp, co wskazuje, że goryle od czasu do czasu mogą żywić się również kręgowcami. Hipoteza ta pozostaje jednak spekulacją, ponieważ dotąd nie zaobserwowano takiego zachowania[16].

Status ochronnyEdytuj

Obydwa gatunki goryla są gatunkami zagrożonymi wyginięciem, przy czym zagrożenie dla G. b. beringei, G. b. diehli i populacji Bwindi uznano za krytyczne.

CiekawostkiEdytuj

Goryl jest w stanie podnieść ciężar o masie 980 kg[17].

W Port Lympne Wild Animal Park w Kent, w Anglii, żyje goryl Ambam, który nauczył się chodzenia w postawie wyprostowanej[18].

Gorylem w przenośni nazywany jest ochroniarz.

PrzypisyEdytuj

  1. Gorilla, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. I. Geoffroy Saint-Hilaire. Sur les rapports naturels du Gorille; remarques faites à la suite de la lecture de M. Duvernoy. „Comptes rendus hebdomadaires de l’Académie des Sciences”. 36, s. 933, 1852 (fr.). 
  3. a b D.G. Elliot: A review of the primates. Cz. 3. New York: American Museum of Natural Histor, 1913, s. 224, seria: Monograph series (American Museum of Natural History), cz. 1. (ang.)
  4. a b Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 54. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  5. a b C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 272. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.)
  6. D.E. Wilson & D.M. Reeder (red. red.): Genus Gorilla. W: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-11-08].
  7. a b E.A. Williamson, F.G. Maisels, C.P. Groves, B.I. Fruth, T. Humle, F.B. Morton, M.C. Richardson, A.E. Russon & I. Singleton: Family Hominidae (Great Apes). W: R.A. Mittermeier, A.B. Rylands & D.E. Wilson (red. red.): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013, s. 848–849. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.)
  8. Müller, C.: Geographici Graeci Minores. 1855-61, s. 1.1-14: text and trans. Ed, J. Blomqvist (1979).
  9. Gorilla – The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. W: bartleby.com [on-line]. [dostęp 2006-10-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-04-22)].
  10. Western Lowland Gorilla. W: philadelphiazoo.org [on-line]. [dostęp 2011-29-05]. Massa died of an apparent stroke shortly after a celebrating his birthday with a special meal. [1]
  11. Blood Type Facts. W: bloodbook.com [on-line]. [dostęp 2006-10-10].
  12. Santa Barbara Zoo – Western Lowland Gorilla. W: santabarbarazoo.org [on-line]. [dostęp 2006-10-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-09-28)].
  13. Gorilla gorilla: Information. Animal Diversity Web. [dostęp 2008-03-26].
  14. goryl, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2008-08-14].
  15. Looking at Ape Diets: Myths, Realities, and Rationalizations. W: beyondveg.com [on-line]. [dostęp 2007-01-03].
  16. Michael Hofreiter, Eva Kreuz, Jonas Eriksson, Grit Schubert, Gottfried Hohmann. Vertebrate DNA in fecal samples from bonobos and gorillas: evidence for meat consumption or artefact?. „PLoS ONE”. 5 (2): e9419, 2010. DOI: 10.1371/journal.pone.0009419 (ang.). 
  17. Vitus B.Droscher "Ludzkie oblicze zwierząt" Państwowy Instytut Wydawniczy Warszawa 1999
  18. Goryl, a chodzi jak człowiek, www.tvn24.pl [dostęp 2017-11-23].

Zobacz teżEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj