Jan Reinhold Patkul

polityk inflancki
Jan Reinhold Patkul
Głaz upamiętniający Patkula (2011)

Jan Reinhold von Patkul (Paikul, Paykul[1], von Patkuli[2]; ur. 27 lipca 1660 w Sztokholmie, zm. 10 października 1707 w Kazimierzu Biskupim) – polityk inflancki, generał w czasie III wojny północnej.

Był przywódcą ruchu szlachty inflanckiej przeciwko absolutnej władzy króla Szwecji Karola XII. W 1694 został skazany na obcięcie prawej ręki i konfiskatę majątku. Zbiegł jednak i rozpoczął akcję propagandową na dworach europejskich. Był inicjatorem zawiązania antyszwedzkiego przymierza Elektoratu Saksonii z Carstwem Rosyjskim w 1700. Wstąpił wówczas na służbę rosyjską jako generał-major i minister pełnomocny. W służbie cara Piotra Wielkiego, znany jako autor pierwszego projektu rozbioru Polski[3].

W 1704 doprowadził do podpisania traktatu sojuszniczego Rzeczypospolitej z Rosją w Narwie. W 1705 popadł w niełaskę króla Polski Augusta II Mocnego, który kazał go uwięzić w twierdzy Königstein, a na mocy pokoju w Altranstädt w 1706 oddał w ręce Karola XII.

Król szwedzki skazał go za zdradę na karę śmierci przez łamanie kołem, wyrok został wykonany w Kazimierzu Biskupim[3], co upamiętniał postawiony w miejscu egzekucji głaz Patkul, przeniesiony później na Rynek.

Ostatnie dwa lata życia Patkula stanowią kanwę powieści Brzemię pustego morza Tadeusza Łopalewskiego.

PrzypisyEdytuj

  1. Podawana jest również pisownia Paykul – Jan Wimmer: Wojsko Rzeczypospolitej w dobie wojny północnej, Wydawnictwo MON, Warszawa 1956, s. 286, Leszek Podhorodecki: Rapier i koncerz. Z dziejów wojen polsko-szwedzkich, Książka i Wiedza, Warszawa 1985, s. 428.
  2. Johann Reinhold von Patkul – Liivimaa suur riigimees? (est.)
  3. a b Patkul. Tragiczne dzieje awanturniczego dyplomaty (pol.). [dostęp 2020-03-01].