Otwórz menu główne

Pavle Đurišić serb. Павле Ђуришић (ur. 9 lipca 1907 roku w Podgoricy w Czarnogórze, zm. 20 kwietnia 1945 roku w obozie w miejscowości Stara Gradiška w Niezależnym Państwie Chorwackim) – serbski podpułkownik czetników i wojewoda komski, kolaborant odpowiedzialny za czystki etniczne, dowódca oddziałów czetnickich w Czarnogórze i Sandżaku podczas II wojny światowej.

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

Uczył się w szkole powszechnej w Podgoricy, a następnie gimnazjum w Beranamie. W latach 1927-1930 szkolił się w akademii wojskowej, którą ukończył w stopniu podporucznika. Do 1931 roku służył w 10 pułku piechoty w Sarajewie. Następnie ukończył szkołę oficerską w Sarajewie, awansując na porucznika. W latach 1934-1937 służył w 48 pułku piechoty w Beranamie. W 1937 roku dostał awans do stopnia kapitana, obejmując dowództwo batalionu w 48 pp. Po zajęciu Albanii przez wojska włoskie w kwietniu 1939 roku, jego pułk został przeniesiony do miejscowości Plav.

Brał udział w wojnie z Niemcami i Włochami w kwietniu 1941 r. 17 kwietnia odparł atak wojsk włoskich na Beranamę. Po kapitulacji Jugosławii przeszedł w górzyste rejony Czarnogóry, rozpoczynając walkę partyzancką. W listopadzie 1941 r. udał się do Serbii, gdzie spotkał się z płk. Dragoljubem Mihailoviciem, który przewodniczył konspiracyjnemu ruchowi czetnickiemu. Został mianowany komendantem wszystkich sił czetnickich w Sandżaku, po czym na początku 1942 roku powrócił do swoich oddziałów.

W ruchu czetnickimEdytuj

Na początku stycznia 1942 roku spotkał się z Mihailoviciem od którego dostał szczegółowe instrukcje zawierające wskazówki ludobójstwa i eksterminacji ludności muzułmańskiej z Sandżaku oraz Chorwatów i muzułmanów z Bośni i Hercegowiny. Historycy tacy jak Lucien Karchmar, Stevan K. Pawłowicz i Noel Malcolm uważają że dokument ten został sfałszowany przez samego Đurišića i miał być wykorzystany przeciwko Mihailovicowi. Matteo J. Milazzo, Jozo Tomaszewicz i Sabrina P. Ramet, uważają że dokument jest autentyczny i przypisują instrukcję Mihailoviciowi. Đurišić miał początkowo mały wpływ na ludność czarnogórską i nie był w stanie podjąć walki z Włochami lub konkurencyjnymi oddziałami partyzanckimi. Na początku 1942 roku jego oddział stał się bardziej aktywny we wschodniej Czarnogórze i Sandżaku gdzie podjął akcję represji muzułmanów. Partyzanci w styczniu i lutym 1942 roku zajęli miejscowość Kolašin, zabijając tam ponad 300 osób uznanych za realną lub potencjalną opozycję. Zwłoki ofiar wrzucili do dołów nazwanych "psim" cmentarzem[1]. Na początku marca 1942 roku, Đurišić zorganizował jedną z pierwszych umów o kolaboracji czetników z Włochami. W maju 1942 roku, Đurišić zaatakował i pokonał oddział partyzantki antywłoskiej w Czarnogórze

4 maja został schwytany wraz z kilkoma swoimi oficerami przez Niemców. Najpierw został przewieziony do Berlina, a w lipcu osadzony w obozie w Stryju. 27 sierpnia udało mu się uciec i poprzez Węgry dostał się do Serbii. Tam jednak ponownie został aresztowany, ale dzięki interwencji gen. Milana Nedicia, szefa marionetkowego państwa serbskiego, szybko go uwolniono. Po uwolnieniu podpisał umowę z włoskim generałem Birolim, który zorganizował i uznał trzy oddziały czetników, slużące jako oddziały pomocnicze przeciwko partyzantom. Oddziały zostały uzbrojone i opłacone przez Włochów a w ich skład weszło 4500 czetników z czego 1500 było pod dowództwem Đurišića[2]. Wspólnie z okupantem Đurišić utworzył kolaboracyjny komitet, nazywany przez Włochów "Komitetem Nacjonalistycznej Czarnogóry". Celem komitetu było "zniszczenie komunizmu" w praktyce oznaczało to działania które miały być skierowane przeciwko włoskim władzom okupacyjnym[3]. W grudniu 1942 roku, czetnicy z Czarnogóry i Sandżaku spotkali się na konferencji w Šahovići, konferencja została zdominowana przez Đurišića. Đurišić przeforsował rezolucje wdrażające ekstremizm i nietolerancję oraz program którego celem było przywrócenie przedwojennego statusu quo[4].

Następnie spotkał się z płk. D. Mihailoviciem, który polecił mu sformować w Czarnogórze trzy pułki czetnickie i nawiązać współdziałanie z Serbskim Korpusem Ochotniczym. Pułki powstały w miejscowościach Mileševo, Pljevlje i Podgorica. Rozpoczęły się zacięte walki z komunistyczną partyzantką. Wkrótce P. Đurišić został awansowany przez gen. M. Nedicia do stopnia podpułkownika, co potwierdził płk D. Mihailović.

 
Raport Pavle Đurišića dotyczący masakry dokonanej przez jego oddziały w Čajniče and Foča

W grudniu 1942 roku, zaniepokojeni możliwością lądowania aliantów, Niemcy rozpoczęli ofensywę przeciwko partyzantom w Bośni i Hercegowinie. Wielkość ofensywy antypartyzanckiej wymagała zaangażowania Włochów i kolaborantów chorwackich, Włosi wystawili do operacji czetników, w tym Đurišića[5]. Raport Đurišića z dnia 13 lutego 1943 roku informuje o masakrze muzułmanów w powiatach Čajniče i Foča w południowo-wschodniej Bośni i Hercegowinie. Na początku stycznia 1943 roku, dowództwo czetników nakazało Đurišićowi eksterminację muzułmanów w Bjelo Polje w Sandżaku. 10 stycznia 1943 roku, czetnicy Đurišića spalili 33 wioski, zamordowali 400 żołnierzy samoobrony muzułmańskiej (również wspieranej przez Włochów) a ponadto zamordowali 1000 muzułmańskich kobiet i dzieci. W połowie lutego oddział dopuścił się kolejnych czystek etnicznych. W Pljevlja, Čajniče i Foča. w raporcie do Mihailovica z 13 lutego, Đurišić pisał o tym że zamordował 9200 muzułmanów, w tym 1200 członków samoobrony i około 8000 kobiet, dzieci i osób starszych[6][7]. W marcu zamordował on w Goražde około 500 osób, głównie kobiet, dzieci i osób starszych, kilka kobiet zostało zgwałconych. Całkowitą liczbę ofiar eksterminacji Đurišića między styczniem a lutym szacuje się na 10000 osób. Liczba ofiar mogłaby być większa gdyby nie to że część muzułmanów na początku rzezi uciekła do Sarajewa[8]. W nagrodę za kolaborację, 11 października 1944 roku, niemiecki generał Wilhelm Keiper w imieniu Hitlera wręczył mu Żelazny Krzyż drugiej klasy[9].

Po zajęciu Sandżaku i Serbii przez siły komunistyczne J. B. Tity w połowie 1944 roku, brał udział w odprawie czetnickich dowódców w wiosce Crni Vrh, na której zdecydowano o wycofaniu oddziałów za Grčk. 28 grudnia oddziały czetnickie zostały przeorganizowane w dywizje i pułki. Rozpoczęto formowanie trzech dywizji, omladińskiego pułku, batalionu sztabowego i innych mniejszych pododdziałów. 14 lutego 1945 roli P. Đurišić spotkał się we wsi Kožuhe z płk. D. Mihailoviciem.

Współpraca z czarnogórskimi separatystamiEdytuj

W tym czasie nawiązał z nim kontakt Sekula Drljević, czarnogórski separatysta, który dążył do sformowania narodowych sił zbrojnych. 22 marca w miejscowości Doboj doszło do zawarcia wspólnej umowy, na podstawie której P. Đurišić uznał Radę Państwową Czarnogóry za tymczasowy organ rządzący, a jego oddziały zostały przemianowane na Czarnogórską Armię Narodową (Crnogorska narodna vojska) z nim jako operacyjnym dowódcą i S. Drljeviciem jako głównodowodzącym. W zamian S. Drljević miał zapewnić czetnikom bezpieczne przejście do Słowenii. W rzeczywistości było to porozumienie czysto taktyczne, które ostatecznie nie zostało dotrzymane. Kiedy 8 kwietnia 1945 r. oddziały P. Đurišicia próbowały przekroczyć granicę z Niezależnym Państwem Chorwackim, wojska chorwackie i ustasze pod dowództwem płk. Vladymira Metikoša znienacka otoczyli je i rozbroili.

Czetnicy zostali przeorganizowani w trzy brygady w sile ok. 5-10 tys. ludzi i podporządkowani bezpośrednio dowództwu ustaszy. Na ich czele stanął gen. Agram, a politycznym przywódcą był S. Drljević. Skierowano ich pod nazwą Czarnogórska Armia Narodowa w rejon Karlovca do walki z komunistyczną partyzantką Josipa Broz Tity. Po tych zmianach pozycja P. Đurišicia uległa znacznemu pogorszeniu. Ostatecznie wraz z innymi czetnickimi oficerami został on przewieziony do obozu koncentracyjnego w miejscowości Stara Gradiška, gdzie zabito go.

PrzypisyEdytuj

  1. Pavlowitch, Stevan K. (2007). Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia. New York: Columbia University Press. ​ISBN 978-1-85065-895-5​. s. 104-106
  2. Tomasevich, Jozo (1975). War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks. Stanford: Stanford University Press. ​ISBN 978-0-8047-0857-9​. s. 210-212
  3. Tomasevich, Jozo (1975). War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks. Stanford: Stanford University Press. ​ISBN 978-0-8047-0857-9​. s. 211
  4. Pavlowitch, Stevan K. (2007). Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia. New York: Columbia University Press. ​ISBN 978-1-85065-895-5​. s. 112
  5. Milazzo, Matteo J. (1975). The Chetnik Movement & the Yugoslav Resistance. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ​ISBN 978-0-8018-1589-8​. s. 113-116
  6. Tomasevich, Jozo (1975). War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks. Stanford: Stanford University Press. ​ISBN 978-0-8047-0857-9​. s. 258-259
  7. Mojzes, Paul (2011). Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the 20th Century. Plymouth: Rowman and Littlefield Publishers. ​ISBN 978-1-4422-0663-2​. s. 97
  8. Tomasevich, Jozo (1975). War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks. Stanford: Stanford University Press. ​ISBN 978-0-8047-0857-9​. s. 258–259
  9. Cohen, Philip J. (1997). The World War II and Contemporary Chetniks: Their Historico-Political Continuity and Implications for Stability in the Balkans. Zagreb: CERES. ​ISBN 978-953-6108-44-2​ s. 34

Literatura (w języku serbskim)Edytuj

  • Радован Калабић, Равногорска Историја, Београд, 1992.
  • Боривоје Карапанџић, Грађански рат у Србији 1941-1945, Београд, 1992.
  • Милан Баста, Рат је завршен седам дана касније, Загреб, 1980.
  • Коста Николић, Историја Равногорског Покрета, Књ 1-3, Београд, 1999.
  • Милосав Самарџић, Дража Михаиловић и општа историја четничког покрета Том II, Крагујевац, 2005.
  • Владимир Дедијер и Антун Милетић, Против заборава и табуа-Јасеновац (1941-1945), Сарајево, 1991.
  • Саво Скоко, Крваво коло Херцеговачко, Подгорица, 1995.