Przełęcz Łupkowska

Przełęcz Łupkowska, słow. Lupkovský priesmyk, 640 m n.p.m. – przełęcz w głównym grzbiecie Karpat, którym biegnie tu główny wododział europejski. Uznawana jako granica między Beskidem Niskim i Bieszczadami, a jednocześnie między Karpatami Zachodnimi i Wschodnimi. Grzbietem przez przełęcz biegnie granica Polski ze Słowacją (do 1920 z Węgrami). Pod przełęczą znajduje się tunel kolejowy o długości 416 metrów na linii kolejowej Zagórz - Medzilaborce.

Przełęcz Łupkowska
Ilustracja
Widok na przełęcz ze Starego Łupkowa
Państwo

 Polska
 Słowacja

Wysokość

640 m n.p.m.

Pasmo

Beskid Niski/Bieszczady, Karpaty Zewnętrzne

Położenie na mapie Bieszczadów Zachodnich
Mapa konturowa Bieszczadów Zachodnich, blisko lewej krawiędzi znajduje się punkt z opisem „Przełęcz Łupkowska”
Położenie na mapie Karpat
Mapa konturowa Karpat, u góry znajduje się punkt z opisem „Przełęcz Łupkowska”
Ziemia49°15′02,60″N 22°02′18,69″E/49,250722 22,038525
Wylot tunelu pod przełęczą Łupkowską na stronę polską
Wylot tunelu pod przełęczą Łupkowską na stronę słowacką

Historia[1][2][3][4]Edytuj

20 listopada 1619 r. lisowczycy, pod dowództwem Walentego Rogawskiego (w sile 10 tysięcy), nie prowadząc taborów, nie musieli szukać dogodnego przejścia przez góry i wybrali niestrzeżoną przez wojska Jerzego II Rakoczego Przełęcz Łupkowską, dzięki temu przeszli na tyły jego wojska i zaskoczyli lekceważących ich Węgrów. 21 listopada 1619 r. doszło do zwycięskiej dla lisowczyków bitwy pod Závadą.

Podczas powstania krakowskiego 22 lutego 1846 r. od Przełęczy Łupkowskiej, z okolic Kalnicy i Leska, miał atakować Sanok Jerzy Bułharyn, dowodzący siłami miejscowymi i słowackimi. Po kilku potyczkach, przy dojściu do Zahutynia i nie mając wsparcia od północy, wycofał się na Węgry.

W 1874 została ukończona Pierwsza Węgiersko-Galicyjska Kolej Żelazna biegnąca przez Przełęcz Łupkowską. Łączyła ona prowincje Austro-Węgier leżące po dwóch stronach łańcucha karpackiego – Galicję i Węgry. Pod samym grzbietem linię przeprowadzono tunelem długości 416 m (z czego 234 m na terenie dzisiejszej Słowacji). Linia początkowo była jednotorowa (od 1896 r. – dwutorowa). Doradcą prawnym przy budowie Kolei Łupkowskiej był dr Erazm Łobaczewski[5].

Był to ważny obiekt strategiczny umożliwiający transport wojsk na drugą stronę Karpat i dowóz zaopatrzenia do Twierdzy Przemyśl, dlatego też w czasie I wojny światowej toczyły się wielokrotnie o przełęcz ciężkie walki. W 1915 wycofujące się wojska rosyjskie wysadziły tunel w powietrze. Również w czasie II wojny światowej tunel był niszczony przez wycofujące się w 1939 r. Wojsko Polskie, które uniemożliwiło wykorzystanie tunelu przez najeżdżającą armię niemiecką. Przełęcz tę Niemcy przekroczyli dopiero 12 września 1939 r. Zaś w 1944 tunel wysadziły wojska niemieckie.

Wojska radzieckie przekroczyły przełęcz 18 października 1944[6]. Wobec zniszczenia tunelu, Rosjanie, podczas operacji dukielsko-preszowskiej oraz posuwania się frontu na południe i zachód, ułożyli tory wierzchem przełęczy, jednak był to przejazd bardzo stromy i niebezpieczny. Jeden ze składów wykoleił się i wybuchł, a załoga zginęła.

Po wojnie tunel odbudowano, jednak był on rzadko wykorzystywany do przewozów towarowych. Dopiero w latach 90. ponownie uruchomiono trasę przez przełęcz, a w 1999 także kolejowe przejście graniczne i zaczęły tędy jeździć na Słowację pociągi osobowe (we wcześniejszych latach jeździły tylko tymczasowo w przypadku nieprzejezdności linii kolejowej z dawnym przejściem granicznym Muszyna-Plaveč).

Sąsiednimi przełęczami w granicznym grzbiecie Karpat są: na zachodzie Przełęcz Radoszycka, a na wschodzie Przełęcz nad Roztokami Górnymi.

Przełęcz w kulturze masowejEdytuj

W 2017 roku w grze Battlefield 1 w ramach dodatku „W imię Cara” pojawiła się mapa przedstawiająca Przełęcz Łupkowską i walki w jej regionie w okresie I wojny światowej[7].

PrzypisyEdytuj

  1. Beskid Niski – kompendium wiedzy: Przełęcz Łupkowska
  2. Tunel łupkowski – 10 lat ponownej eksploatacji
  3. Tomek Brzozowski zaprasza: Łupków
  4. Historia Łupkowa. [dostęp 2008-02-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-01-08)].
  5. Kronika. Zmarli. „Echo Przemyskie”, s. 3, Nr 65 z 13 sierpnia 1899. 
  6. ВОВ-60 - Сводки. [dostęp 2012-01-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-11)].
  7. Poznaj Battlefield 1 „W Imię Cara” [dostęp 2017-09-17] [zarchiwizowane z adresu 2017-09-17].

Zobacz teżEdytuj