Otwórz menu główne

Radogoszcz (obóz przesiedleńczy)

Kraków-Kazimierz, ul. Wąska 7

Obóz przesiedleńczy „Radogoszcz” – obóz utworzony na początku października 1939 r. w zabudowaniach fabryki włókienniczej Samuela Abbego (u zbiegu ulic Zgierskiej i gen. J. Sowińskiego) na potrzeby pierwszej akcji wysiedleńczej mieszkańców Łodzi i okolic[1], która trwała do około końca lutego 1940 roku. Na przełomie 1939/1940 przeniesiono tu z pobliskiej fabryki Michała Glazera – na zasadzie współistnienia – obóz przejściowy, który z dniem 1 lipca 1940 r. został przekształcony w tzw. Rozszerzone więzienie policyjne Radogoszcz.

Spis treści

HistoriaEdytuj

Obóz nie miał charakteru sankcji karnej, stąd określanie osób, które przez niego przeszły więźniami jest nieprawidłowe. Formalnie prawidłowo były to osoby represjonowane, w tym przypadku przede wszystkim ze względu na swój stan posiadania (w przypadku mieszkańców Łodzi mieszkali w dobrych mieszkaniach, w dobrych punktach miasta, których okupant niemiecki potrzebował w dużej liczbie dla Niemców sprowadzanych z III Rzeszy np. dla pracy w administracji okupacyjnej) i pochodzenie. Kwestia zauważalnej działalności społecznej i zawodowej w swoich środowiskach odgrywała też pewną rolę. Ilustracją tego problemu jest wysiedlenie ma przełomie lat 1939/1940 prawie wszystkich mieszkańców z nowoczesnego osiedla im. J. Montwiłła-Mireckiego w Łodzi[2].

Ludzi, najczęściej całe rodziny, przetrzymywano tu przeciętnie kilka dni, do czasu zgromadzenia odpowiedniej liczby osób do transportu przesiedleńczego. Miejscem docelowym tych transportów był tylko obszar Generalnego Gubernatorstwa – najczęściej Kraków. Co najmniej jeden transport wysłano do Krosna (z częściowym pozostawieniem przesiedleńców w Jaśle, 20 grudnia 1939 r.) oraz co najmniej jeden transport został wysłany w kieleckie.

Transporty wysiedleńcze realizowano przede wszystkim z użyciem wagonów towarowych, chociaż zdarzało się, że dołączano wagon osobowy dla osób starszych i chorych[3]. Sam czas przejazdu trwał maksymalnie kilkadziesiąt godzin. Dużą udręką był głód w trakcie procesu wysiedlenia, o ile wysiedleńcy nie zdołali zabrać ze sobą odpowiedniej ilości żywności w momencie opuszczania domów.

W okresie funkcjonowania obozu nie odnotowano w nim żadnego przypadku śmierci wśród przesiedleńców, chociaż miejsce nie było w najmniejszym stopniu przystosowane do pobytu tu większej liczby ludzi. Nie odnotowano też specjalnego dręczenia wysiedleńców. Podstawową udręką był los wysiedleńca.

Nie zachowały się żadne dokumenty tego obozu – a tym samym nie jest możliwa do ustalenia pełna liczba osób, które przez niego przeszły – poza aktualnie tylko trzema obecnie znanymi (2013 r.) „Kartami Uchodźcy” (Flüchtlingsschein), na których pod nazwiskiem „głowy rodziny” wpisywano pozostałych członków jego rodziny, wydawanych w momencie opuszczenia obozu[a]. Najwyższy numer ewidencyjny jednej z tych „Kart” to 806, co orientacyjnie daje liczbę co najmniej 3224 osób (806 × 4), które mogły przejść przez radogoski obóz przesiedleńczy.

W oddziale „Radogoszcz” Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi, prowadzona jest „Kartoteka Wysiedleńców”, przede wszystkim na podstawie ich osobistych zgłoszeń, obejmująca obecnie tylko kilkaset nazwisk.

Pośrednim źródłem informacji o wysiedlonych, ale bez jednoznacznego połączenia ich z obozem radogoskim, są dokumenty pozostałe po Centrali Przesiedleńczej w Poznaniu (niem. Umwandererzentralstelle in Posen, UWZ) i jej łódzkiej ekspozytury[4].

 
„Karta Uchodźcy” przymusowego przesiedleńca z Łodzi do Krakowa, ul. Wąska 7; 13 XII 1939

Część łódzkich wysiedleńców w Krakowie lokowano w podobnych obozach przesiedleńczych przy ul. Wąskiej 7 lub Sokolskiej[potrzebny przypis], w dzielnicy Kazimierz[b]. Na pewno na ul. Wąską trafili przesiedleńcy z II transportu (13–14 grudnia 1939).

Radogoski obóz przesiedleńczy funkcjonował nie później niż do końca czerwca 1940 roku. W międzyczasie, od końca grudnia 1939 r., Niemcy zaczęli przenosić w to miejsce więźniów z obozu przejściowego w fabryce Michała Glazera, położonego niedaleko, przy obecnej ul. Liściastej. Byli oni umieszczani w głównym, 3-piętrowym budynku byłej przędzalni, podczas gdy przesiedleńcy koczowali w położonej obok parterowej hali byłej tkalni, nakrytej szedowym dachem. Akcja ta zakończyła się 5 stycznia 1940 roku.

Z dniem 1 lipca 1940 r. formalnie zostało utworzone w fabryce Samuela Abbego tzw. Rozszerzone więzienie policyjne, które funkcjonowało do tragicznego końca – masakry więźniów i pożaru głównego budynku więziennego – w nocy z 17 na 18 stycznia 1945 roku.

Znani z obozu przesiedleńczego RadogoszczEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Nazwa „Karta Uchodźcy” miała na celu ukrycie rzeczywistej przyczyny opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania. Wszystkie (ksero) w zbiorach Dz. Okupacji w oddz. „Radogoszcz” MTN-Łódź.
  2. Kazimierz przed wojną stanowił główne miejsce zamieszkania miejscowej ludności żydowskiej. Budynek jest położony obok dawnej zajezdni tramwajowej przy ul. św. Wawrzyńca. W okresie międzywojennym budynek mieścił żydowską Szkołę Powszechną nr 22 oraz Szkołę Specjalną nr 46. Po rozpoczęciu okupacji niemieckiej w Krakowie budynek został przejęty przez okupanta i zamieniony na obóz przesiedleńczo-przejściowy m.in. dla ludzi wywożonych na roboty przymusowe do Niemiec. Fakt ten upamiętnia pamiątkowa tablica. Od 1992 r. jedną połowę gmachu zajmuje VI LO im. A. Mickiewicza, zaś drugą (od 2003 r.) Gimnazjum nr 3 im. Króla Kazimierza Wielkiego.

PrzypisyEdytuj

  1. Tadeusz Bojanowski: Łódź pod okupacją niemiecką w latach II wojny światowej (1939–1945), Łódź, 1992, s. 158.
  2. Wysiedlenie i poniewierka, 1939-1945. Wspomnienia Polaków wysiedlonych przez okupanta hitlerowskiego z ziem polskich wcielonych do Rzeszy. Oprac. m.in. Ryszard Dyliński; Poznań 1974, s. 551–572.
  3. a b c d Michalina Wisłocka: Malinka, Bratek i Jaś. Warszawa, 1998, s. 47–48 (rozdz. „Dziennik wojenny i wyjazd w nieznane”).
  4. W zbiorach archiwów państwowych w Poznaniu i Łodzi.
  5. Andrzej Braun, film telewizyjny z IX 2000 r.
  6. Ze sprawą jego wysiedlenia powiązana jest sprawa zabójstwa przez Niemców jego brata stryjecznego Roberta Geyera i Guido Johna. Paweł Spodenkiewicz, Piasek z Atlantydy. Rozmowy z Jerzym Grohmanem. Łódź 2006, s. 77–78.
  7. S. Zimowski: Prywatne Gimnazjum i Liceum Męskie Aleksego Zimowskiego. Papier-Service, 2004. ISBN 83-919145-9-3.

BibliografiaEdytuj

  • W. Szulc: Wysiedlenia ludności polskiej z tzw. „Kraju Warty” i na Zamojszczyźnie oraz popełnione przy tym zbrodnie, [w:] „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce”. Warszawa, 1970, t. XXI, s. 15–33.
  • Czesław Łuczak: Polityka ludnościowa i ekonomiczna hitlerowskich Niemiec w okupowanej Polsce. Poznań, 1979, s. 118.
  • J. Marczewski: Hitlerowska koncepcja polityki kolonizacyjno-wysiedleńczej i jej realizacja w „Okręgu Warty”. Poznań, 1979, s. 150–189.
  • Tadeusz Bojanowski: Łódź pod okupacją niemiecką w latach II wojny światowej (1939–1945). Łódź, 1992, s. 156–162.
  • Maria Rutowska: Wysiedlenia ludności polskiej z „Kraju Warty” do Generalnego Gubernatorstwa 1939–1941. Poznań: Instytut Zachodni, 2003. ​ISBN 83-87688-42-8​.