Urazek
Urazek[1] (Glischrochilus) – rodzaj chrząszczy z rodziny łyszczynkowatych i podrodziny Cryptarchinae. Obejmuje 46 opisanych gatunków. Ma zasięg kosmopolityczny.
Glischrochilus | |||
Reitter, 1873 | |||
![]() Urazek czteroplamkowy | |||
Systematyka | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Typ | |||
Gromada | |||
Rząd | |||
Podrząd | |||
Nadrodzina | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Rodzaj |
Glischrochilus | ||
Typ nomenklatoryczny | |||
Silpha quadripustulatus Linnaeus, 1758 | |||
Synonimy | |||
|
Morfologia
edytujChrząszcze te mają płaskie lub lekko wypukłe[2], nagie, błyszczące ciało o podługowato-owalnym zarysie[2][3]. Ubarwienie mają głównie czarne z plamkami na pokrywach o kolorze od bladożółtego przez pomarańczowy do rdzawoczerwonego[4][2].
Głowa jest duża i szeroka, o słabo zaznaczonym nadustku, poprzecznej wardze górnej i dość długich, zbieżnych bruzdach czułkowych[3]. Czułki są mniej więcej tak długie jak głowa, zbudowane z 11 członów, z których 3 ostatnie formują szeroko-owalną i przeciętnie zwartą buławkę[4][3]. Żuwaczki mają wierzchołki tępo rozdwojone. Szczęki mają zaostrzone wierzchołki żuwek wewnętrznych oraz głaszczki szczękowe o członie drugim niewiele dłuższym od trzeciego, a czwartym tak długim jak pierwszy. Warga dolna ma szeroki i wykrojony na szczycie języczek, długie przyjęzyczki o kształcie rogów, smukłe głaszczki wargowe o członie drugim mniej więcej tak długim jak trzeci oraz silnie poprzeczną bródkę o głęboko wykrojonym przedzie[3].
Tułów ma przedplecze tak szerokie jak pokrywy lub od nich szersze, u podstawy niewykrojone. Rozmiary tarczki są niewielkie. Pokrywy są całobrzegie, o wąskich podgięciach[3]. Rzędy na pokrywach są zaznaczone bardzo delikatnie, ale rządek przyszwowy w tylnej ich części jest dobrze widoczny. Punktowanie pokryw jest nieregularne, miejscami układające się w zaburzone szeregi[2]. Przedpiersie ma rozszerzony na wierzchołku wyrostek międzybiodrowy, często o kształcie pomocnym w oznaczaniu gatunków[2][5]. Panewki bioder przedniej pary są otwarte z tyłu[3]. Odnóża mają wyraźnie rozszerzone trzy początkowe człony stóp[2].
Odwłok może mieć pygidium całkiem zakryte pokrywami lub o odsłoniętym wierzchołku. Pierwszy z widocznych sternitów (wentrytów) jest niemal tak długi jak trzy kolejne razem wzięte[3].
Ekologia i występowanie
edytujZarówno larwy, jak i owady dorosłe są saprofitofagiczne. W warunkach naturalnych najczęściej żerują na fermentującym soku wyciekającym z uszkodzonych drzew, w tym chodników kornikowatych, oraz w gnijących owocnikach grzybów, w tym hub[4][6][2]. Niektóre gatunki, w tym urazek leśny i urazek kukurydziany, przystosowały się do środowisk synantropijnych, gdzie żerują w pryzmach kompostowych[4][6]. Urazek kukurydziany ponadto zaadaptował się do żerowania na kolbach kukurydzy oraz świeżych owocach i warzywach, co w połączeniu z przenoszeniem przez niego fitopatogennych grzybów i bakterii powoduje, że wymieniany jest w części regionów jako istotny ekonomicznie szkodnik[4][7][8].
Rodzaj Glischrochilus ma zasięg kosmopolityczny. Najliczniej reprezentowany jest w krainie palearktycznej, gdzie występuje około 20 gatunków[9]. W Europie Środkowej stwierdzono 6 z nich, a w Polsce 5 z nich[4] (zobacz: łyszczynkowate Polski). Powyżej 10 gatunków wchodzi także w skład fauny krain orientalnej i nearktycznej. W krainie neotropikalnej stwierdzono trzy, a w krainach etiopskiej i australijskiej po dwa gatunki[9].
Taksonomia
edytujRodzaj ten wprowadzony został w 1873 roku przez Edmunda Reittera[10]. W 1932 roku W.J. Brown przeprowadził rewizję gatunków północnoamerykańskich[11]. W 1943 roku Carl T. Parsons dokonał formalnego wyznaczenia Silpha quadripustulatus gatunkiem typowym rodzaju[3]. W 1981 roku Karl V. Miller i Roger N. Williams opublikowali zestawienie bibliograficzne poświęcone temu rodzajowi[9].
Do rodzaju tego zalicza się 46 opisanych gatunków i dwa podrodzaje[12][9]:
- podrodzaj: Glischrochilus (Glischrochilus) Reitter, 1873
- Glischrochilus biguttulus (Motschulsky, 1860)
- Glischrochilus confluentus (Say, 1823)
- Glischrochilus cruciatus (Motschulsky, 1860)
- Glischrochilus lecontei (Brown, 1931)
- Glischrochilus moratus Brown, 1932
- Glischrochilus obtusus (Say, 1835)
- Glischrochilus quadripunctatus (Linnaeus, 1758) – urazek czteroplamkowy
- Glischrochilus vittatus (Say)
- podrodzaj: Glischrochilus (Librodor) Reitter, 1884
- Glischrochilus affinis Kirejtshuk, 1984
- Glischrochilus binaevus (Reitter, 1879)
- Glischrochilus christophi (Reitter, 1879)
- Glischrochilus clarkana (Wollaston)
- Glischrochilus clavatus Reitter, 1884
- Glischrochilus egregius (Grouvelle)
- Glischrochilus fasciatus (Olivier, 1790)
- Glischrochilus flavipennis (Reitter)
- Glischrochilus flavoguttatus (Reitter)
- Glischrochilus forcipatus (Fairmaire)
- Glischrochilus grandis (Tournier, 1872)
- Glischrochilus hortensis (Fourcroy, 1775) – urazek leśny
- Glischrochilus ipsoides (Reitter, 1879)
- Glischrochilus japonicus (Motschulsky, 1858)
- Glischrochilus jelineki Lasoń, 2009
- Glischrochilus klapperichi Jelinek
- Glischrochilus kuntzeni Kirjtshuk
- Glischrochilus laetus Kirjtshuk
- Glischrochilus mirabilis Jelinek
- Glischrochilus niger (Lechanteur)
- Glischrochilus obtusus Say, 1835
- Glischrochilus pallidus Ktrejtshuk
- Glischrochilus pantherinus (Reitter, 1879)
- Glischrochilus parvipustulatus (Kolbe, 1886)
- Glischrochilus popei Jelinek
- Glischrochilus pulcher Jelinek
- Glischrochilus quadriguttatus (Fabricius, 1776)
- Glischrochilus quadrisignatus (Say, 1835) – urazek kukurydziany
- Glischrochilus rubricollis Kirejtshuk
- Glischrochilus rufiventris (Reitter, 1879)
- Glischrochilus sanguinolentus (Olivier, 1790)
- Glischrochilus siepmanni (W.J. Brown)
- Glischrochilus subcylindricus Reitter, 1884
- podrodzaj: incertae sedis
- Glischrochilus fuscipennis (Castelnau)
- Glischrochilus janthinus (Reitter)
- Glischrochilus minimus (Sharp)
- Glischrochilus politus (McLeay)
- Glischrochilus ultimus (Sharp)
Przypisy
edytuj- ↑ Jan Kinel, Roman Kuntze: Chrząszcze i motyle krajowe. Przewodnik do określania rodzin i rodzajów. Warszawa: Komitet Wydawniczy Podręczników Akademickich, 1931, s. 215.
- ↑ a b c d e f g Marian Nunberg: Klucze do oznaczania owadów Polski. Część XIX Chrząszcze — Coleoptera. Zeszyt 65 Łyszczynkowate — Nitidulidae. Warszawa: Polskie Towarzystwo Entomologiczne, PWN, 1976, s. 83.
- ↑ a b c d e f g h Carl T. Parsons. A revision of Nearctic Nitidulidae (Coleoptera). „Bull. Mus. Comp. Zool.”. 92 (3), s. 119-278, 1943.
- ↑ a b c d e f Andrzej Lasoń, Marek Holly. Glischrochilus grandis Tournier, 1872 – nowy gatunek chrząszcza dla fauny Polski oraz nowe dane o rozsiedleniu przedstawicieli rodzaju Glischrochilus Reitter, 1873 (Coleoptera: Nitidulidae: Cryptarchinae). „Acta entomologica silesiana”. 23, s. 1–4, 2015. ISSN 2353-1703.
- ↑ Andrzej Lasoń. Nowe dane o występowaniu w Polsce przedstawicieli rodzaju Glischrochilus Reitter, 1873 (Coleoptera: Nitidulidae: Cryptarchinae). „Wiadomości entomologiczne”. 17 (3-4), s. 169-173, 1998.
- ↑ a b B. Burakowski, M. Mroczkowski, J. Stefańska. Chrząszcze – Coleoptera. Cucujoidea, część 1. „Katalog Fauny Polski”. XXIII (12), 1986.
- ↑ B. Burakowski, M. Mroczkowski, J. Stefańska. Chrząszcze – Coleoptera. Uzupełnienia tomów 2-21. „Katalog Fauny Polski”. XXIII (22), 2000.
- ↑ Jolanta Kałmuk, Daniel Kubisz, Jerzy Pawłowski: Glischrochilus quadrisignatus (Say, 1835). Urazek kukurydziany. [w:] Gatunki obce w faunie Polski [on-line]. Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2008-2014. [dostęp 2021-08-02].
- ↑ a b c d Karl V. Miller, Roger N. Williams. An Annotated Bibliography of the Genus Glischrochilus Reitter (Coleoptera: Nitidulidae, Cryptarchinae). „Research Circular”. 266, s. 1-65, 1981. Ohio Agricultural Research and Development Center.
- ↑ E. Reitter. Systematische Eintheilung der Nitidularien. „Verhandl. Naturforsche Ver. Brunn”. 12, s. 1-193, 1873.
- ↑ W.J. Brown. The North American species of Glischrochilus (Coleop). „The Canadian Entomologist”. 64, s. 255-262, 1932.
- ↑ genus Glischrochilus Reitter, 1873. [w:] BioLib.cz [on-line]. [dostęp 2021-08-08].