Wończa pachnąca
Wończa pachnąca[5] (Osmanthus fragrans) – gatunek krzewów i małych drzew należący do rodziny oliwkowatych. Występuje on w południowo-wschodniej Azji od Himalajów przez południowe Chiny (Kuejczou, Syczuan, Junnan), Kambodżę i Tajlandię po Tajwan i południową Japonię[6][7][8][9]. Jest rośliną przyprawową[10]. W Chinach kwiat jest symbolem miast Hangzhou, Suzhou i Guilin[11], w Japonii zaś drzewo wończy pachnącej jest symbolem miast Kitanagoya i Yoshitomi[12][13].
![]() Wończa pachnąca | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | |||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | |||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | |||||
Klasa | |||||
Nadrząd | |||||
Rząd | |||||
Rodzina | |||||
Rodzaj | |||||
Gatunek |
wończa pachnąca | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Osmanthus fragrans Loureiro Fl. Cochinch. 17, 28. Sep 1790[3] | |||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
O. fragrans Loureiro[3] | |||||
| |||||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4] | |||||
![]() |
Morfologia
edytuj- Pokrój
- Zimozielone krzewy i niewielkie drzewa osiągające zwykle 3–5 m wysokości, rzadko do 10 m. Pędy nagie[6].
- Liście
- Naprzeciwległe, pojedyncze i ogonkowe[10]. Blaszka liściowa eliptyczna do eliptyczno-lancetowatej, całobrzega w dolnej części i piłkowana w górnej części, zaostrzona na wierzchołku. Osiąga od 7 do 14,5 cm długości i 2,6 do 4,5 cm szerokości. Ogonek liściowy długości ok. 1 cm[6].
- Kwiaty
- Skupione w wierzchotkowe kwiatostany skrócone do pęczków rozwijających się w kątach liści. Kwiaty wsparte są parą nieorzęsionych, szerokojajowatych przysadek. Kielich jest dzwonkowaty i składa się z czterech działek długości 1 mm. Korona tworzona jest przez cztery zrośnięte płatki, ma kolor żółtawy, żółty lub pomarańczowy i długość 3–4 mm. Pręciki są zwykle dwa, rzadko cztery, zwykle przyrośnięte do górnej części płatków i dłuższe od korony. W każdej z komór zalążni rozwijają się dwa zalążki[6].
- Owoce
- Fioletowoczarne, elipsoidalne pestkowce o długości 1–1,5 cm[6].
Uprawa
edytujZe względu na kwiaty pachnące dojrzałymi brzoskwiniami i morelami[14] wończa pachnąca jest uprawiana jako roślina ozdobna w ogrodach, m.in. w Azji, Europie i Ameryce Północnej[14]. Istnieją różne odmiany, o różnych kolorach kwiatów[6][14]. W Japonii odmiany kwitnące na biało i pomarańczowo rozróżnia się jako ginmokusei (jap. 銀木犀, „srebrna wończa”) i kinmokusei (jap. 金木犀, „złota wończa”).
Zastosowania
edytujKulinaria
edytujW kuchhni chińskiej używa się wończy do aromatyzowania zielonej lub czarnej herbaty żeby uzyskać 桂花茶, guìhuāchá. Z kwiatów produkuje się także dżem (chiń. 桂花酱, guìhuājiàng), ciastka (chiń. 桂花糕, guìhuāgāo), zupy i alkohole. Dżem z wończy jest dodatkiem do owsianki chátāng (chiń. 茶汤), robionej z sorgo lub jagłów. Danie to jest kojarzone z miastem Tiencin, ale jest też popularne w Pekinie.
Wończa pachnąca jest składnikiem wielu chińskich deserów, takich jak kluski Tong Yuan z wończą i syropem z wina ryżowego (chiń. 桂花酒釀湯圓)[15].
Repelent
edytujW niektórych regionach północnych Indii, zwłaszcza w Uttarakhand, kwiaty wończy pachnącej są używane jako naturalny repelent stosowany na ubraniach[16].
Medycyna
edytujW tradycyjnej medycynie chińskiej wywar z wończy pachnącej był używany jako herbata ziołowa lecząca nieregularną menstruację[17]. Ekstrakt z suszonych kwiatów wykazał działanie neuroprotekcyjne i przeciwutleniające w doświadczeniach in vitro[18].
Przypisy
edytuj- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2018-11-12] (ang.).
- ↑ a b Osmanthus. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2018-11-12].
- ↑ Osmanthus fragrans, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) nr 230/2013 z dnia 14 marca 2013 r. w sprawie wycofania z rynku niektórych dodatków paszowych należących do grupy „środki aromatyzujące i wzmagające apetyt” [online], 21 marca 2013 [dostęp 2020-02-15] (pol.).
- ↑ a b c d e f Osmanthus fragrans Loureiro. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-22].
- ↑ Osmanthus fragrans Lour.. [w:] Flora of Pakistan [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-22].
- ↑ Kew World Checklist of Selected Plant Families, Osmanthus fragrans.
- ↑ João de Loureiro , Academia das Ciências de Lisboa , Flora cochinchinensis. Sistens plantas in regno Cochinchina nascentes. Quibus accedunt aliae observatae in Sinensi imperio, Africa Orientali, Indiaeque locis variis. Omnes dispositae secundum systema sexuale Linnaeanum. Labore /, t. v.1, Ulyssipone: Typis, et expensis academicis, 1790 [dostęp 2020-02-15] .
- ↑ a b Osmanthus Loureiro. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-11-12].
- ↑ China’s Flora Tour: The Sweet city with sweet osmanthus [online], news.cgtn.com [dostęp 2020-02-15] (ang.).
- ↑ 北名古屋市 | 市章・市の花・市の木 [online], www.city.kitanagoya.lg.jp [dostęp 2020-02-15] (jap.).
- ↑ Holiday scents round out the season | Coastal Columns || coastalillustrated.com [online], web.archive.org, 15 lutego 2020 [dostęp 2020-02-15] [zarchiwizowane z adresu 2020-02-15] .
- ↑ a b c Huxley, A., ed. (1992). New RHS Dictionary of Gardening. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.
- ↑ Ellen L , Tong Yuan Dumplings in Osmanthus Sweet Soup 桂花酒釀湯圓 [online] [dostęp 2020-02-15] .
- ↑ James Sykes Gamble, S. Low: A manual of Indian timbers: an account of the growth, distribution, and uses of the trees and shrubs of India and Ceylon, with descriptions of their wood-structure. Marston & Co, 1922. Cytat: ... Osmanthus, Lour ... A very sweet scented tree, the flowers having the scent of apricots. These flowers are used in China to flavour tea and in Kumaon to protect clothes from insects....
- ↑ Zhou S. Flower herbal tea used for treatment of menopathies. „Journal of Traditional Chinese Medicine”. 28:3, s. (202–204), 2008.
- ↑ Lee H.-H., Lin C.-T., Yang L.-L. Neuroprotection and free radical scavenging effects of Osmanthus fragrans. „Journal of Biomedical Science”, s. (819–827), 2007.
- EoL: 483929
- Flora of China: 210001392
- Flora of North America: 210001392
- GBIF: 3172278
- identyfikator iNaturalist: 371103
- IPNI: 610878-1
- ITIS: 505977
- NCBI: 93977
- Plant Finder: 282983
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-354988
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:610878-1
- Tela Botanica: 44617
- identyfikator Tropicos: 23000499
- USDA PLANTS: OSFR2
- CoL: 74ZQZ