Zamek książąt mazowieckich w Czersku

Zamek książąt mazowieckich w Czersku – zabytkowy[1] zamek w miejscowości Czersk (woj. mazowieckie).

Zamek książąt mazowieckich
Symbol zabytku nr rej. 1009/116 z 25.01.1958
Ilustracja
Zamek od strony wieży bramnej
Państwo

 Polska

Województwo

 mazowieckie

Miejscowość

Czersk

Styl architektoniczny

gotyk

Inwestor

Janusz I Starszy

Rozpoczęcie budowy

1388

Ukończenie budowy

1410

Ważniejsze przebudowy

XVI w.

Zniszczono

1656, koniec XVIII w.

Pierwszy właściciel

Janusz I Starszy

Plan budynku
Plan budynku
Położenie na mapie gminy Góra Kalwaria
Mapa konturowa gminy Góra Kalwaria, po prawej znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek książąt mazowieckich”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum na prawo znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek książąt mazowieckich”
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, blisko centrum na dole znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek książąt mazowieckich”
Położenie na mapie powiatu piaseczyńskiego
Mapa konturowa powiatu piaseczyńskiego, blisko prawej krawiędzi na dole znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek książąt mazowieckich”
Ziemia51°57′30″N 21°14′03″E/51,958333 21,234167

Gotycki zamek zbudowany na przełomie XIV i XV wieku w pobliżu Góry Kalwarii[2].

Historia

edytuj

W XI w. w miejscu dzisiejszego zamku istniał drewniano ziemny gród o konstrukcji izbicowej, który został zbudowany w czasach panowań Bolesława Śmiałego lub Władysława Hermana. Gród ten był głównym ośrodkiem administracyjnym księstwa czerskiego. W 1224 wymieniono w źródłach kasztelana czerskiego Piotra Pilcha. 27 kwietnia 1245 biskup poznański Bogufał II, w obecności Konrada II i jego synów, konsekrował zbudowany na dziedzińcu drewniany kościół św. Piotra. W 1229 książę Konrad mazowiecki uwięził na terenie grodu księcia Henryka Brodatego. Wypuścił go w tym samym roku po interwencji przybyłej ze Śląska księżnej Jadwigi i po zgodzie Henryka na zrzeczenie się roszczeń do Małopolski. W 1239 Konrad uwięził w grodzie Bolesława Wstydliwego. Przed 1406 zbudowano w grodzie murowany niewielki kolegiacki kościół św. Piotra z wykwintną dekoracją[3]. Z 1350 pochodzi wzmianka z dokumentu księcia Kazimierza I Trojdenowicza o obowiązku wsi biskupich do budowy izbic na grodzie czerskim uszkodzonych podczas najazdu Litwinów. W XIV w. książę mazowiecki Janusz I rozkazał w miejscu przestarzałego grodu zbudować ceglany zamek, który powstał w latach 1388–1410. Była to jedna z najważniejszych rezydencji księcia Janusza I, który zmarł na tym zamku 8 grudnia 1429.

Gdy tereny te zostały przyłączone do Królestwa Polskiego w 1526, zamek stał się własnością królewską. W tym też okresie nadbudowano cylindryczne wieże. Od 1547 zamek podlegał królowej Bonie, która nakazała wymianę drewnianej zabudowy dziedzińca na murowaną. Powstały wtedy: tzw. rezydencja Bony, czyli pałac o wymiarach 10 x 30 metrów, zwany dworem Feliksa Parysa lub Wielkim Domem, wzmiankowana w 1549 roku, a także Dom południowy. Na stokach wzgórza założono sady, ogrody i winnice[2].

W czasie Potopu szwedzkiego, w 1656 roku, zamek w Czersku doznał bardzo poważnego uszczerbku. Wojska szwedzkie po doznaniu klęski od Stefana Czarnieckiego pod Warką, wycofując się, opanowały zamek i poważnie go zdewastowały[2].

W latach 1762–1766 starosta czerski marszałek wielki koronny Franciszek Bieliński podjął próbę remontu zamku (wtedy powstał most przez fosę) w celu umieszczenia w nim sądu grodzkiego i ziemskiego z archiwum. Jednak po III rozbiorze Polski i objęciu Czerska przez Prusaków mury zostały częściowo zburzone. Od tego czasu zamek jest zrujnowany. W latach 1907–1911 Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości sfinansowało pierwsze prace konserwatorskie przeprowadzone przez Kazimierza Skórewicza. W 1915 podczas I wojny światowej zamek został uszkodzony podczas walk niemiecko-rosyjskich. W 1927 podjęto badania, dzięki którym odkryto fundamenty kościoła św. Piotra.

Obecnie zamek udostępniony jest zwiedzającym.

Architektura

edytuj

Zamek zbudowano na planie nieregularnym wyznaczonym przez obwód wałów wcześniej istniejącego w jego miejscu grodu ziemnego.

Brama wjazdowa do zamku została zlokalizowana w monumentalnej 22-metrowej wieży gotyckiej zbudowanej na planie czworoboku. W wieży tej mieściła się komnata burgrabiego. Dolna część przejazdu bramnego została obniżona w XVIII w. w celu ułatwienia wjazdu przez nowy murowany most.

Dwie wieże cylindryczne w czasach książąt mazowieckich miały wysokość murów obwodowych. Wieże te po przyłączeniu ziemi czerskiej do Korony w 1526 roku nadbudowano do dzisiejszej wysokości pomiędzy latami 1526 a 1547[4]. Wieża południowo-zachodnia o wysokości 24 metrów miała wejście prowadzące z murów, a w jej przyziemiu znajdowała się cela więzienna. Wieża zachodnia była dostępna z dziedzińca.

W obrębie dziedzińca znajdowały się dwa murowane budynki. Mniejszy podłużny przylegał do muru od strony Wisły i miał jedynie dwa pomieszczenia[4]. Drugi większy na prawo od bramy zbudowano w XIV wieku jeszcze w czasach funkcjonowania grodu, a następnie został rozbudowany na pałac o wymiarach 10 x 30 metrów w czasach, gdy Czersk pełnił rolę ośrodka dóbr owdowiałej królowej Bony Sforzy[5].

Do dzisiaj zachowane są większość murów zamku oraz wszystkie trzy wieże (Brama, Południowa i Zachodnia), z których można podziwiać panoramę okolicy. W obrębie murów znajdują się fundamenty kościoła zamkowego pod wezwaniem św. Piotra. Murowana zabudowa z XVI w. nie zachowała się.

 
Panorama zamku

Zamek w kulturze

edytuj

W latach 70. XX w. w otoczeniu zamku zespół Skaldowie z Łucją Prus nagrał teledysk do piosenki W żółtych płomieniach liści.

Zobacz też: Magnus Haroldson.

Przypisy

edytuj
  1. Rejestr zabytków nieruchomych – województwo mazowieckie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 marca 2024.
  2. a b c Izabela i Tomasz Kaczyńscy - Zamki w Polsce północnej i środkowej - przewodnik. Sport i Turystyka, Warszawa, 1999, s. 113-116, język polski, ISBN 83-7200-448-X
  3. Zygmunt Świechowski, Architektura romańska w Polsce, Warszawa 2000, s. 86-87
  4. a b Robert Kunkel, Typologia średniowiecznych zamków książęcych i możnowładczych, Kronika Zamkowa, nr 53-54, 2007, s.211-229
  5. T. Kiersnowska, Czersk w XIII i XIV wieku. Ośrodek władzy książęcej na południowym Mazowszu, Warszawa 1986, s. 54 nn.

Bibliografia

edytuj

Linki zewnętrzne

edytuj