Zimowitowate

Zimowitowate (Colchicaceae) – rodzina roślin jednoliściennych. Obejmuje 15 rodzajów z 255 gatunkami. Występują one na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Ameryki Południowej w strefie klimatu tropikalnego i umiarkowanego. Bardzo zróżnicowane są zwłaszcza w Afryce[2]. Należą tu rośliny lądowe, będące zielnymi bylinami[3].

Zimowitowate
Ilustracja
Zimowit powabny
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo rośliny zielone
Nadgromada rośliny telomowe
Gromada rośliny naczyniowe
Podgromada rośliny nasienne
Nadklasa okrytonasienne
Klasa Magnoliopsida
Nadrząd liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd liliowce
Rodzina zimowitowate
Nazwa systematyczna
Colchicaceae DC. in Lam. & DC.
Fl. Franç., ed. 3, 3: 192. 17 Sep 1805, nom. cons.
Gloriosa superba

Z powodu toksycznych alkaloidów rośliny z tej rodziny nie są zjadane ani przez ludzi, ani przez inne zwierzęta[4], a podziemne organy spichrzowe obfitują w skrobię[4]. Kolchicyna wykorzystywana jest w medycynie oraz do zaburzania procesu segregacji chromosomów podczas podziału komórki i uzyskiwania w ten sposób roślin poliploidalnych. Liczne gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne, zwłaszcza z rodzajów: jagodowiec Uvularia, parnik Disporum, zimowit Colchicum, glorioza Gloriosa i sandersonia Sandersonia[5].

MorfologiaEdytuj

 
Uvularia grandiflora
 
Colchicum tuviae
Organy podziemne
Pod ziemią wykształcają cebule, bulwy i kłącza[5].
Łodygi
Prosto wzniesione, czasem pnące, pełne, na przekroju obłe, zwykle zielne, wyjątkowo nieco drewniejące (Kuntheria)[5].
Liście
Z nerwacją równoległą, całobrzegie, jajowate do równowąskich, ułożone skrętolegle, często dwurzędowe (wyrastające w jednej płaszczyźnie), rzadko naprzeciwległe do okółkowych. U nasady pochwowate, siedzące, czasem obejmujące łodygę. Wierzchołek zaostrzony, czasem (u gatunków pnących) wyciągnięty w organ czepny[5][4].
Kwiaty
Pojedynczo wyrastają na szczycie łodygi lub w kątach liści, ewentualnie zebrane są w kwiatostany tworzące szczytowe grona, wierzchotki i baldachy. Kwiaty są promieniste, trzykrotne, okazałe, obupłciowe (rzadko jednopłciowe u Wurmbea). Listki okwiatu niezrośnięte (rzadziej nieco zrośnięte u nasady), barwne, z miodnikami u nasady. Pręciki w dwóch okółkach po trzy. Słupek trzykrotny, ze zrośniętych owocolistków, górny, z pojedynczą szyjką lub z trzema szyjkami. Znamię główkowate lub trójdzielne[5].
Owoce
Torebki, rzadziej jagody (u Disporum)[5]. Nasiona zwykle kuliste (jajowate u Wurmbea)[4].

SystematykaEdytuj

Ujęcie systematyczne rodziny było bardzo zmienne. Przez długi czas rośliny tu współcześnie zaliczane włączane były do szeroko ujmowanej rodziny liliowatych Liliaceae. Po podziale tej rodziny na szereg mniejszych przez długi czas trwały roszady między nimi. Do Colchicaceae przeniesiono rodzaje z wyróżnianej w niektórych ujęciach rodziny Uvulariaceae. Z Convallariaceae przeniesiono część gatunków Disporum (część włączona została do rodzaju Prosartes). Liczne zmiany nastąpiły w podziale na rodzaje, kilka dawniej wyróżnianych rodzajów włączono do rodzaju zimowit Colchicum[5].

Rodzina ostatniego wspólnego przodka miała z siostrzaną rodziną krasnolicowatych Alstroemeriaceae około 64 miliony lat temu[5].

Pozycja systematyczna i relacje filogenetyczne w obrębie liliowców według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2014)[2]
liliowce


korsjowate Corsiaceae



Campynemataceae






Petermanniaceae




zimowitowate Colchicaceae



krasnolicowate Alstroemeriaceae






melantkowate Melanthiaceae




liliowate Liliaceae




kolcoroślowate Smilacaceae




Philesiaceae



Ripogonaceae








Relacje filogenetyczne w obrębie rodziny

W obrębie rodziny wyróżnia się 6 plemion. Za bazalne w obrębie rodziny uznaje się Burchardieae i Uvularieae. Następne jest plemię Tripladenieae i kolejne: Colchiceae, Iphigenieae i Anguillarieae[2].

Rodzaje zgodnie z podziałem systematycznym według D.J. Mabberley (2008)[6]

PrzypisyEdytuj

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. a b c d Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2017-10-20] (ang.).
  3. Colchicaceae (ang.). W: Monocot Families [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2009-03-02].
  4. a b c d David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 217-218. ISBN 978-1-107-11502-6.
  5. a b c d e f g h Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 145-146. ISBN 978-1842466346.
  6. D. J. Mabberley: Mabberley's plant-book: a portable dictionary of plants, their classification and use. Cambridge, New York: Cambridge University Press, 2008, s. 202. ISBN 978-0-521-82071-4.