Otwórz menu główne

Borowik ponury (Suillellus luridus (Schaeff.) Murrill) – gatunek grzybów z rodziny borowikowatych (Boletaceae)[1].

Borowik ponury
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo grzyby
Typ podstawczaki
Klasa pieczarniaki
Rząd borowikowce
Rodzina borowikowate
Rodzaj Suillellus
Gatunek borowik ponury
Nazwa systematyczna
Suillellus luridus (Schaeff.) Murrill
Mycologia 1(1): 17 (1909)
Sinienie kapelusza
Charakterystyczna siateczka na trzonie i jego sinienie po uszkodzeniu
Rurki i trzon

Systematyka i nazewnictwoEdytuj

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Boletus, Boletaceae, Boletales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi[1].

Po raz pierwszy takson ten zdiagnozował w roku 1774 Schaeffer nadając mu nazwę Boletus luridus. W 1909 r. Murrill przeniósł go do rodzaju Suillellus jako Suillelus luridus i jest to obecnie nazwa uznana przez Index Fungorum[1].

Niektóre synonimy[2]:

  • Boletus luridus Schaeff. 1774
  • Boletus luridus var. luridus Schaeff. 1774
  • Boletus luridus var. rubriceps (Maire) Dermek 1987
  • Boletus rubeolarius Bull. 1791
  • Boletus subvescus J.F. Gmel. 1792
  • Dictyopus luridus (Schaeff.) Quél. 1888
  • Leccinum luridum (Schaeff.) Gray, 1821
  • Leccinum rubeolarium (Sowerby) Gray 1821
  • Suillellus luridus (Schaeff.) Murrill 1909
  • Tubiporus luridus (Schaeff.) P. Karst. 1871

Nazwę polską podał Franciszek Błoński w 1890 r. W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten opisywany był też pod nazwami: świniak, grzyb ponury, grzyb świniak, podciecz, potecz[3]. Inne nazwy potoczne to: śniak, siniak, świniak wilczy, krasik, pociec, podciak, grzyb diabelski, grzyb czarci[4].

MorfologiaEdytuj

Kapelusz

O średnicy 5-20 cm, początkowo półkulisty, potem płaskołukowaty lub poduchowaty. Powierzchnia gładka, czasami zamszowa, sucha, koloru od kremowego do brunatnooliwkowego. Skórka silnie zrośnięta z miąższem. Po przygnieceniu ciemnieje[5][6].

Rurki

Długie, przy trzonie wycięte zatokowato, oliwkowe. Pory drobne, początkowo żółte, na starszych okazach ciemnopomarańczowe, u bardzo starych oliwkowe. Po przekrojeniu sinieją[5].

Trzon

Wysokość 5-15 cm, u młodych okazów beczułkowaty, u starszych pałkowaty lub walcowaty. Kolor od żółtego do pomarańczowoczerwonawego, przy podstawie winnoczerwony. Charakterystyczną cechą jest występowanie na trzonie wyraźnej, ciemniejszej (rdzawoczerwonawej) siateczki o podłużnych oczkach[6].

Miąższ

Twardy, w kapeluszu, żółty, w dolnej części trzonu czerwonawy. Po przecięciu mocno sinieje. W smaku łagodny, zapach słaby[6].

Wysyp zarodników

Oliwkowy. Zarodnik gładkie o średnicy 6-7 x 9-16 μm[5].

Występowanie i siedliskoEdytuj

Występuje w Ameryce Północnej i Środkowej, Europie, Japonii oraz Australii[7]. W Polsce średnio pospolity. Częściej spotyka się go na podłożu wapiennym[5]. Rośnie na ziemi w lasach liściastych, mieszanych i iglastych, szczególnie pod bukami i jodłami, występuje także w parkach pod lipami. Owocniki wytwarza od czerwca do października[3].

ZnaczenieEdytuj

Grzyb mikoryzowy[3]. Jest grzybem jadalnym[6][8], lecz w stanie surowym jest trujący. Po długim okresie gotowania, trwającym co najmniej 25 minut, jest jadalny i smaczny. Spożyty na surowo, usmażony albo poddany krótkiej obróbce cieplnej, powoduje jednak lżejsze zatrucie (nudności z wymiotami)[9]. Lepiej, żeby nie zbierali go niedoświadczeni grzybiarze[10].

Suillellus luridus był podejrzewany o zwiększanie wrażliwości na alkohol, podobnej do tej spowodowanej przez czernidłaka pospolitego, dodatkowo z objawami żołądkowymi. Pewien niemiecki mykolog zgłosił, że sam cierpi na objawy po przyjęciu alkoholu z tym grzybem[11][12]. Sprawozdanie z trzech spraw ze Szwajcarii z 1982 r. jeszcze bardziej obciążyło ten gatunek[13].

Jednak ostatecznie badanie z 1994 r. podaje w wątpliwość ten fakt. Naukowcy Ulrich Kiwitt i Hartmut Laatsch poszukiwali podobnej mieszanki do kopryny w Suillellus luridus oraz podobnych gatunkach. Nie znaleźli żadnego śladu takich substancji w borowiku ponurym, ale znaleźli je za to w rzadkim tzw. borowiku krępym (Imperator torosus) (opisywanym wówczas pod nazwą Boletus torosus[14]). Stwierdzili, że najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem incydentów historycznych, była błędna identyfikacja Imperator torosus jako Suillellus luridus, choć nie mogli oni wykluczyć w Suillellus luridus obecności dotychczas niezidentyfikowanego związku, powodującego reakcje związane z alkoholem[15].

Analizy chemiczne potwierdziły jedynie obecność śladowych ilości inwolutyny, muskaryny, betainy i acetylocholiny[16][17]. Toksyny te są stosunkowo dobrze rozpuszczalne w wodzie, dlatego niektórzy poddają grzyby te kilkukrotnemu gotowaniu w wodzie zmieniając ją kilka razy i dopiero wówczas jest on warunkowo jadalny.

Gatunki podobneEdytuj

  • Borowik ceglastopory (Sutorius luridiformis) też sinieje, ale na trzonie nie ma siateczki, lecz drobne, karminowoczerwone łuski[6].
  • Niektóre odmiany kolorystyczne mogą być podobne do maślaka pstrego, jednak jego miąższ nie sinieje, trzon nie posiada siateczki, a pory mają brązowy kolor,

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Index Fungorum (ang.). [dostęp 2013-03-05].
  2. Species Fungorum (ang.). [dostęp 2013-04-15].
  3. a b c Władysław Wojewoda: Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003. ISBN 83-89648-09-1.
  4. Henryk Orłoś, Atlas grzybów jadalnych i trujących, wyd. VII uzupełnione i poprawione, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1966, numer opisu grzyba: 24.
  5. a b c d .Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda: Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: PWRiL, 1985. ISBN 83-09-00714-0.
  6. a b c d e Pavol Škubla: Wielki atlas grzybów. Poznań: Elipsa, 2007. ISBN 978-83-245-9550-1.
  7. Discover Life Maps. [dostęp 2014-09-01].
  8. Ewald Gerhadt, Grzyby : wielki ilustrowany przewodnik : ponad 1000 opisanych gatunków, Stefan Łukomski (tłum.), Warszawa: KDC – Klub dla Ciebie, 2006, ISBN 978-83-7404-513-1, OCLC 496814529 [dostęp 2018-08-24].
  9. Hagara, Ladislav, 1944-., Ottova encyklopedie hub, wyd. 1. české vyd, Praha: Ottovo nakladatelství, 2015, s. 514, ISBN 978-80-7451-407-4, OCLC 903090511 [dostęp 2018-08-24].
  10. Andreas Gminder: Atlas grzybów. Jak bezbłędnie oznaczać 340 gatunków grzybów Europy Środkowej. 2008. ISBN 978-83-258-0588-3.
  11. Zeitlmayr L., Wild Mushrooms: An Illustrated Handbook., Hertfordshire: Garden City Press, 1976, s. 102, ISBN 0-584-10324-7.
  12. Flammer R., Brechdurchfalle als Leitsymptom – Pilze und Alkohol, [Diarrhoea and vomiting as main symptoms – mushrooms and alcohol]., Niemcy: Praxis, 1985, ISBN 978-90-481-9805-4.
  13. Benjamin DR., Mushrooms: Poisons and Panaceas—A Handbook for Naturalists, Mycologists and Physicians, New York: WH Freeman and Company, 1995, s. 291, ISBN 0-7167-2649-1.
  14. Species Fungorum – Species synonymy, www.speciesfungorum.org [dostęp 2018-08-24].
  15. Kiwitt U, Laatsch H, Coprin in Boletus torosus: Beruht die angebliche Alkoholunverträglichkeit durch den Verzehr des Netzstieligen Hexenröhrlings (Boletus luridus) auf einer Verwechslung?, Coprine in Boletus torosus: Is the alleged alcohol hypersensitivity by ingestion of B. luridus caused by a mistake?, Niemcy: Zeitschrift für Mykologie, 1994.
  16. Ammirati JA, Traquair JA, Horgen PA, Poisonous Mushrooms of the Northern United States and Canada, Minnesota: University of Minnesota Press, 1985, s. 237, 240–41, ISBN 0-8166-1407-5.
  17. BOROWIK PONURY, rodzaj borowik – charakterystyka | ekologia.pl, www.ekologia.pl [dostęp 2018-08-24] (pol.).