Otwórz menu główne

Brygada KOP „Podole”brygada piechoty Korpusu Ochrony Pogranicza.

Brygada KOP „Podole”
4 Brygada OP
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1925
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca Podole
Dowódcy
Pierwszy płk Włodzimierz Maxymowicz-Raczyński
Ostatni płk Bolesław Ostrowski
Organizacja
Numer kryptonimowy: 5[a]
Dyslokacja Czortków
Formacja Korpus Ochrony Pogranicza
Rodzaj wojsk Piechota
Podległość Dowództwo Korpusu Ochrony Pogranicza
KOP 1938.png

Spis treści

GenezaEdytuj

Do czasu zakończenia wojny polsko-bolszewickiej, czyli do jesieni 1920 roku, wschodnią granicę państwa polskiego wyznaczała linia frontu. Dopiero zarządzeniem z 6 listopada 1920 roku utworzono Kordon Graniczny Ministerstwa Spraw Wojskowych[1]. W połowie stycznia 1921 roku zmodyfikowano formę ochrony granicy i rozpoczęto organizowanie Kordonu Granicznego Naczelnego Dowództwa WP. Obsadzony on miał być przez żandarmerię polową i oddziały wojskowe[2]. Latem 1921 roku ochronę granicy wschodniej postanowiło powierzyć Batalionom Celnym[3]. 29 października 1921 wojewoda tarnopolski wydał zarządzenie, w którym granicę państwową na terenie województwa tarnopolskiego podzielił na cztery odcinki [4]:

W drugiej połowie 1922 roku przeprowadzono kolejną reorganizację organów strzegących granicy wschodniej[5]. 1 września 1922 bataliony celne przemianowano na bataliony Straży Granicznej[6]. Już w następnym roku zlikwidowano Straż Graniczną, a z dniem 1 lipca 1923 roku pełnienie służby granicznej na wschodnich rubieżach powierzono Policji Państwowej[7]. W sierpniu 1924 roku podjęto uchwałę o powołaniu Korpusu Ochrony Pogranicza – formacji zorganizowanej na wzór wojskowy, a będącej etacie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych[8].

Formowanie i zmiany organizacyjneEdytuj

Na posiedzeniu Politycznego Komitetu Rady Ministrów, w dniach 21-22 sierpnia 1924 roku, zapadła decyzja powołania Korpusu Wojskowej Straży Granicznej. 12 września 1924 roku Ministerstwo Spraw Wojskowych wydało rozkaz wykonawczy w sprawie utworzenia Korpusu Ochrony Pogranicza[9], a 17 września instrukcję określającą jego strukturę[10]. 4 Brygada Ochrony Pogranicza zorganizowana została w drugim etapie formowania Korpusu Ochrony Pogranicza na podstawie rozkazu MSWojsk. nr 1600/tjn./O.de B/25 w terminie do 1 marca 1925 roku z gotowością do obsadzenia granicy na dzień 12 marca 1925 roku[11]. Jednostką formującą był 54 pułk piechoty[12][13]. W skład brygady weszły: 12 batalion graniczny „Skałat”, 13 batalion graniczny „Kopyczyńce”, 14 batalion graniczny „Borszczów”, 12 szwadron kawalerii „Koszlaki”, 13 szwadron kawalerii „Czortków”, 14 szwadron kawalerii „Zaleszczyki”[11]. Brygada rozwinęła się na terenie województwa tarnopolskiego[11]. Dowództwo brygady rozmieszczono w Czortkowie[11][14]. Pas ochraniany przez brygadę miał 342 km szerokości i 30 km głębokości[15]. Na podstawie rozkazu dowódcy KOP nr L.dz.931/Og., w lutym 1926 roku z podporządkowania brygady wyszedł 14 szwadron OP[16].

W 1926 roku zorganizowano na szczeblu brygady szkołę podoficerską dla niezawodowych podoficerów piechoty[17]. Szkoła stacjonowała w Mostach Wielkich przy 25 batalionie granicznym[18].

Rozporządzeniem ministra skarbu z 30 czerwca 1927 roku rozpoczęto reorganizację Straży Celnej[19]. Z dniem 1 listopada 1927 roku Inspektorat Straży Celnej „Zaleszczyki” został rozwiązany, a jego rejon odpowiedzialności został przekazany batalionowi KOP „Borszczów”[20][21].

W 1928 roku brygada ochraniała odcinek granicy państwowej długości 365,134 kilometrów[22].

Latem 1928 zlikwidowana została szkoła podoficerska. W jej miejsce, oraz w miejsce identycznych szkół funkcjonujących w pozostałych brygadach, w twierdzy Osowiec utworzony został batalion szkolny KOP [17].

Aby zapewnić odpowiednią ilość żołnierzy o wyszkoleniu saperskim, z dniem 1 kwietnia 1928 roku utworzono brygadowy ośrodek wyszkolenia pionierów przy 25 batalionie granicznym w Mostach Wielkich[22]. W 1931 roku[b] zorganizowano kompanie saperów dla poszczególnych brygad Korpusu Ochrony Pogranicza[23]. Dzieliły się na cztery typy, a nazwy przybierały od macierzystych jednostek. Brygada „Podole” otrzymała kompanię typu III. Kompanie tego typu miały dwa plutony po trzy drużyny i drużynę gospodarczą. Etat kompanii wynosił 3 oficerów, 9 podoficerów i 80 szeregowców[24].

Rozkazem dowódcy KOP z 23 lutego 1937 roku została zapoczątkowana pierwsza faza reorganizacji Korpusu Ochrony Pogranicza „R.3”. Jej wynikiem było między innymi przeorganizowanie Brygady KOP „Podole”[25] poprzez rozwiązanie pułku KOP „Czortków” wchodzącego dotychczas w skład organizacyjny brygady i reorganizacje dowództwa brygady[26]. Brygadzie podporządkowano stację gołębi pocztowych KOP „Buczacz”[27] We wrześniu 1937 w składzie brygady został sformowany Dywizjon Artylerii Lekkiej KOP „Czortków”. Zarządzeniem dowódcy KOP gen. bryg. Jana Kruszewskiego w sprawie zmian w kwatermistrzostwie KOP, dniem 1 kwietnia 1939 roku utworzono w brygadzie etat oficera granicznego w stopniu kapitana[28].

W sierpniu 1939 roku Brygada KOP „Podole” mobilizowała w dwóch rzutach 36 Dywizję Piechoty. Pierwszy rzut organizowano 27 sierpnia w mobilizacji alarmowej i drugi rzut 31 sierpnia w mobilizacji powszechnej. Kwaterę główną dywizji, dowództwo oraz I i II batalion 163 pp mobilizował batalion KOP „Czortków”, a III batalion mobilizował batalion KOP „Borszczów”. Batalion KOP „Kopyczyńce” mobilizował III batalion 165 pp[29].

Z dniem 30 sierpnia zlikwidowano dowództwo Brygady KOP „Podole” przekształcając je w dowództwo pułku KOP „Czortków”[30].

Służba granicznaEdytuj

W 1937 roku ustalono dla brygady następujący podział ochranianego odcinka granicy państwowej[31]:

  • granica południowa: odcinek strażnicy „Ujście Biskupie” 1 kompanii granicznej „Mielnica”. Punktem styku był od słup graniczny nr 57/3 i słup telefoniczny nr 237/32 na szosie Ujście Biskupie-Szuparka [wł.].
  • wewnątrz brygady:
    • granica południowa baonu „Kopyczyńce”: odcinek strażnicy „Siekierzyńce Południowe” 1 kompanii granicznej „Kociubińczyki” [wł.]
    • granica północna baonu „Borszczów”: odcinek strażnicy „Zbrzyż” 4 kompanii granicznej „Skała” baonu „Borszczów” [wł.]

Struktura organizacyjna brygadyEdytuj

Struktura 4 Brygady Ochrony Pogranicza w 1927 roku[32]

Struktura Brygady KOP „Podole” w 1934 roku[33]

Struktura Brygady KOP „Podole” w latach 1937-1939[34]

Reorganizacja przeprowadzona w 1937 roku spowodowała zmiany w dotychczasowym podziale odcinków granicznych między jednostkami brygady.

Obsada personalna dowództwa brygadyEdytuj

 
Stefan Rowecki

Dowódcy:

Zastępca dowódcy:

Szefowie sztabu:

I oficerowie sztabu brygady:

  • kpt. Bronisław Brągiel (p.o. do XI 1926)
  • kpt. SG Jan Rzepecki (28 X 1926 – 26 IV 1928 → asystent w Doświadczalnym Centrum Wyszkolenia)
  • kpt. piech. Władysław Fijałkowski (do VIII 1939 → pomocnik oficera operacyjnego sztabu 36 DP)

Szef łączności brygady:

  • kpt. / mjr łączn. Ignacy Stanisław Skarżeński (XII 1938- VIII 1939 → dowódca łączności 36 DP)

Obsada personalna dowództwa 4 Brygady 30 września 1928[38]:

  • dowódca brygady – płk piech. Eugeniusz Godziejewski
  • szef sztabu – kpt. dypl. piech. Seweryn Wilimowski
  • oficer ordynansowy – por. Juliusz Ulatowski[c]
  • I oficer sztabu – p.o. por. Witold Piasecki[d]
  • III oficer sztabu – por.tyt. kpt. Mieczysław Gaspanas[e]
  • oficer referatu wywiadu – kpt. Kazimierz Szczerbiński
  • oficer referatu wywiadu – por. Tadeusz Danecki[f]

Obsada personalna brygady w (maju[39]) czerwcu 1939[40]:

  • dowódca brygady – płk piech. Bolesław Ostrowski
  • zastępca dowódcy brygady – ppłk piech. Przemysław Nakoniecznikoff-Klukowski
  • szef sztabu – mjr dypl. piech. Ignacy Włostowski
  • I oficer sztabu – kpt. piech. Władysław Fijałkowski[g].
  • szef łączności – mjr łączn. Ignacy Stanisław Skarżeński[h].
  • komendant rejonu Przysposobienia Wojskowego „Podole” – mjr adm. Stanisław Eugeniusz Rink[i].
Obsada 304 Rejonu PW „Podole” w Czortkowie

Obsada oficerska rejonu PW przy Brygadzie KOP „Podole” w maju 1939[41][j]:

  • komendant rejonu PW „Podole” – mjr adm. (piech.) Rink Stanisław Eugeniusz
  • komendant powiatowy PW „Zbaraż” – kpt. adm. (piech.) Michał Ludwik Baran
  • komendant powiatowy PW „Skałat” – kpt. piech. Andrzej Franciszek Łasiński
  • komendant powiatowy PW „Kopyczyńce” – kpt. adm. (piech.) Jan Wąsik
  • komendant powiatowy PW „Czortków” – kpt. piech. Wacław Wyziński
  • komendant powiatowy PW „Buczacz” – kpt. Franciszek Romuald Kulikowski
  • komendant powiatowy PW „Borszczów” – kpt. adm. (piech.) Mikołaj Kozłowski
  • komendant powiatowy PW „Zaleszczyki” –kpt. piech. Stanisław Sołtysiak

UwagiEdytuj

  1. Zarządzenie szefa sztabu KOP ppłk. dypl. Franciszka Węgrzyna w sprawie używania w dowództwie KOP kryptonimów zamiast nazw jednostek KOP → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 425
  2. Cutter w swoich publikacjach podaje, że kompanie saperów zorganizowano w 1934 roku → Cutter 2005 ↓, s. 50. Zdaniem Prochwicza informacja ta jest błędna, a właściwa data to rok 1931 → Prochwicz 2003 ↓, s. 43
  3. Pełnił obowiązki kierownika kancelarii i referatu personalnego → Obsada oficerska Brygady KOP „Podole” ↓
  4. Oficer zajmował się sprawami operacyjnymi, mobilizacyjnymi i wyszkolenia → Obsada oficerska Brygady KOP „Podole” ↓
  5. Pełnił obowiązki kierownika referatu O.de.B. → Obsada oficerska Brygady KOP „Podole” ↓
  6. Był na etacie oficera wywiadowczego 25 batalionu KOP → Obsada oficerska Brygady KOP „Podole” ↓
  7. Władysław Fijałkowski, mjr piech., w KOP od 1935 roku. Do mobilizacji I oficer sztabu Brygady KOP „Podole”. We wrześniu 1939 roku pomocnik oficera operacyjnego 36. DP rez. Po zakończeniu kampanii wrześniowej przedostał się na zachód. W PSZ m.in. szef służb zaopatrzenia i transportu 2. Korpusu Polskiego. → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 717
  8. Ignacy Stanisław Skarżeński (1896-1940), mjr łącz., w latach 1917-1918 żołnierz armii austriackiej. W KOP od 1938 roku. Do mobilizacji szef łączności brygady KOP „Podole”. We wrześniu 1939 roku dowódca łączności 36 DP rez. Więzień obozu w Starobielsku. Zamordowany przez NKWD → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 747
  9. Stanisław Eugeniusz Rink (1896), mjr adm., żołnierz armii austriackiej. W WP od 1919 roku. W KOP od 1931 roku. Do mobilizacji komendant rejonu PW „Podole”. We wrześniu 1939 roku zastępca dowódcy pułku KOP „Czortków” → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 744
  10. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[42].

PrzypisyEdytuj

  1. Dominiczak 1992 ↓, s. 56-58.
  2. Dominiczak 1992 ↓, s. 59-63.
  3. Polak 1999 ↓, s. 6.
  4. Materiały dyslokacyjne 39 bc ↓, s. 1,2.
  5. Dominiczak 1992 ↓, s. 76.
  6. Prochwicz i Kępa 2003 ↓, s. 20.
  7. Dominiczak 1992 ↓, s. 94-101.
  8. Grochowski (red.) 1994 ↓, s. 7.
  9. Prochwicz 2003 ↓, s. 11-12.
  10. Dominiczak 1992 ↓, s. 111.
  11. a b c d Prochwicz 3/1994 ↓, s. 151.
  12. Zarządzenie nr L.1600/o.de B./25 ↓.
  13. Dominiczak 1983 ↓, s. 144.
  14. Komunikaty dyslokacyjne KOP ↓, s. 4/1927.
  15. Prochwicz 2003 ↓, s. 23.
  16. Rozkaz dzienny dowódcy 4 Brygady OP z 15 lutego 1926
  17. a b Prochwicz 3/1994 ↓, s. 153.
  18. Bereza i Szczepański 2014 ↓, s. 54.
  19. Dominiczak 1975 ↓, s. 133.
  20. Kozłowski 2012 ↓, s. 32.
  21. Muzeum Polskich Formacji Granicznych ↓.
  22. a b Bereza i Szczepański 2014 ↓, s. 51.
  23. Prochwicz 2003 ↓, s. 43.
  24. Cutter 2005 ↓, s. 50.
  25. Prochwicz 3/1994 ↓, s. 157.
  26. Zarządzenie nr L.500/Tjn.Og.Org/37 ↓, s. 2.
  27. Zarządzenie nr L.500/Tjn.Og.Org/37 ↓, s. 6.
  28. Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 625.
  29. Prochwicz 4/1994 ↓, s. 8.
  30. Prochwicz 2003 ↓, s. 72.
  31. Zarządzenie nr L.3300/Tjn.Og.Org/37 ↓, s. 4 i 5/1.
  32. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 31.
  33. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 46.
  34. Dominiczak 1992 ↓, s. 195, 197-199.
  35. a b c d Wiśniewska i Promińska 2013 ↓, s. 8.
  36. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 14 z 20 września 1930 roku, s. 286.
  37. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 2 z 26 stycznia 1934 roku, s. 19.
  38. Obsada oficerska Brygady KOP „Podole” ↓.
  39. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 925.
  40. Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 664.
  41. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 943.
  42. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.

BibliografiaEdytuj

  • Zdzisław Józef Cutter: Saperzy II Rzeczypospolitej. Warszawa [etc.]: Pat, 2005. ISBN 83-921881-3-6.
  • Henryk Dominiczak: Granica wschodnia Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919-1939. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992. ISBN 83-01-10202-0.
  • Henryk Dominiczak: Ochrona granicy wschodniej w latach 1919-1939. Z dziejów formacji granicznych. Warszawa: Akademia Spraw Wewnętrznych. Katedra Historii i Archiwistyki, 1983.
  • Jerzy Prochwicz, Andrzej Konstankiewicz, Jan Rutkiewicz: Korpus Ochrony Pogranicza 1924-1939. Barwa i Broń, 2003. ISBN 83-900217-9-4.
  • Jerzy Prochwicz. Korpus Ochrony Pogranicza w przededniu wojny, Część I. Powstanie i przemiany organizacyjne KOP do 1939 r. „Wojskowy Przegląd Historyczny”. 3 (149), s. 148-160, 1994. Warszawa: Wydawnictwo „Czasopisma Wojskowe”. ISSN 0043-7182. 
  • Jerzy Prochwicz. Korpus Ochrony Pogranicza w przededniu wojny, Część II. Przemiany organizacyjne i przygotowania wojenne KOP w 1939 roku. „Wojskowy Przegląd Historyczny”. 4 (150), s. 148-160, 1994. Warszawa: Wydawnictwo „Czasopisma Wojskowe”. ISSN 0043-7182. 
  • Jerzy Prochwicz: Formacje Korpusu Ochrony Pogranicza w 1939 roku. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2003. ISBN 83-88973-58-4.
  • Jerzy Prochwicz. Walki oddziałów KOP na obszarach północno-wschodniej Polski. „Białoruskie Zeszyty Historyczne”. 13, 2000. Białystok. ISSN 1232-7468. 
  • Barbara Tarkowska, Brygada KOP „Podole”, Warszawa 2007.
  • Iwona Wiśniewska, Katarzyna Promińska. Wstęp do inwentarza zespołu archiwalnego „Brygada Korpusu Ochrony Pogranicza «Podole»”. , 2013. Szczecin: Archiwum Straży Granicznej. 
  • Dzienniki Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2016-02-15].
  • Zarządzenie organizacyjne dowódcy Korpusu Ochrony Pogranicza w sprawie sformowania dowództw 4 i 5 brygady OP, 12-20 baonów i 12-20 szwadronów Ochrony Pogranicza nr L.1600/o.de B./25 z lutego 1925.
  • Zarządzenie dowódcy KOP w sprawie reorganizacji Korpusu Ochrony Pogranicza („R.3” I Faza) nr L.500/Tjn.Og.Org/37 z 23 lutego 1937 roku.
  • Marek Jabłonowski, Włodzimierz Jankowski, Bogusław Polak, Jerzy Prochwicz: O niepodległą i granice. Korpus Ochrony Pogranicza 1924-1939. Wybór dokumentów. Warszawa-Pułtusk: Wyższa Szkoła Humanistyczna w Pułtusku. Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, 2001. ISBN 83-88067-48-8.
  • Wykaz zmian stanu oficerów Brygady KOP „Podole” w latach 1928-1934 → Archiwum Straży Granicznej. Szczecin.
  • Komunikaty dyslokacyjne Korpusu Ochrony Pogranicza z lat 1927 (z uzupełnieniami i poprawkami), 1928, 1932, 1934 (z uzupełnieniami i poprawkami) i 1938 → Archiwum Straży Granicznej. Szczecin.
  • Materiały dotyczące dyslokacji, wykazy placówek, rozkład pododdziałów, korespondencja 39 batalionu celnego, 1921 – 1922 → Archiwum Straży Granicznej. Szczecin.