Wady cewy nerwowej

(Przekierowano z Dysrafia)

Wady cewy nerwowej (ang. NTD – neural tube defects), dysrafie – zespół wrodzonych wad ośrodkowego układu nerwowego, których podstawową cechą są zaburzenia w tworzeniu i zamykaniu cewy nerwowej w toku rozwoju płodowego. Niekiedy określa się je mianem "zaburzeń indukcji".

Wady cewy nerwowej
Ilustracja
Płód z bezmózgowiem widziany od przodu
Synonimy

Dysrafie

Klasyfikacje
ICD-10

Q00
Bezmózgowie i podobne wady rozwojowe

ICD-10

Q01
Przepuklina mózgowa

ICD-10

Q05
Rozszczep kręgosłupa

DiseasesDB

8926

OMIM

182940

MeSH

D009436

Wady układu nerwowego związane z tworzeniem się i zamykaniem cewy nerwowej powstają w pierwszych 4 tygodniach rozwoju zarodka, kiedy to dochodzi do zamknięcia się cewy nerwowej[1]. Jeśli jakieś czynniki spowodują zaburzenie tego procesu dochodzi do wystąpienia wad cewy nerwowej.

Ilustracja przedstawiająca rozszczep kręgosłupa

Do dysrafii zalicza się[1]:

Epidemiologia edytuj

 
Zgony spowodowane wadami cewy nerwowej na milion mieszkańców w 2012 roku.

     0–0

     1–1

     2–3

     4–6

     7–10

     11–15

     16–20

     21–28

     29–69

W zależności od populacji i regionu geograficznego, wady cewy nerwowej występują z częstością 0,5-2 na 1000 urodzonych noworodków[2]. Wady cewy nerwowej częściej występują u płci żeńskiej i dotyczą przedniego odcinka cewy nerwowej[2].

Każdego roku na świecie rodzi się około 260-300 tysięcy dzieci z wrodzonymi wadami cewy nerwowej[2]. Ryzyko wystąpienia bezmózgowia lub rozszczepu kręgosłupa u rodzeństwa osoby dotkniętej wadami wynosi 2-5% i jest wyższe niż w populacji ogólnej[2].

Wady cewy nerwowej występują zazwyczaj w postaci izolowanej, ale mogą towarzyszyć zespołowi Pataua, zespołowi Edwardsa, triploidii, zespołowi Frasera, zespołowi Meckela, zespołowi Waardenburga oraz zespołowi Currarino[2]

Etiologia edytuj

  • Większość przypadków bezmózgowia i innych dysrafii jest wynikiem zaburzeń wieloczynnikowych wynikających z interakcji między wieloma genami i czynnikami środowiskowymi. Do przyczyn, które mogą zwiększać ryzyko wad cewy nerwowej należy m.in. polimorfizm genu kodującego reduktazę metylenotetrahydrofolianowej, zwłaszcza w pozycji 677 (gen związany z cyklem metabolicznym kwasu foliowego)[2]. Drugim zidentyfikowanym genem (2007) jest gen VANGL1 kodujący białko kompleksu sygnalizacyjnego związanego z błoną komórkową, którego uszkodzenie zwiększa ryzyko powstania dysrafii.
  • Wśród czynników środowiskowych wymienia się: stężenie kwasu foliowego i innych folianów, które wykazują znacząco ochronny efekt[1]. Antymetabolity kwasu foliowego (np. metotreksat), leki przeciwpadaczkowe, cukrzyca u matki, otyłość matki, mykotoksyny w ziarnach zbóż, palenie tytoniu i pestycydy znacząco podnoszą ryzyko zaburzeń rozwoju cewy nerwowej[2].
  • Możliwą przyczyną wystąpienia wad cewy nerwowej jest także powstawanie przeciwciał przeciwko receptorom folianów, które wykrywa się głównie u matek dzieci z wadami cewy[2].

Patogeneza edytuj

W prawidłowym ludzkim embrionie neurulacja zachodzi między 18. a 28. dniem po zapłodnieniu[2]. Podczas pierwszych 4 tygodni rozwoju zarodka płytka nerwowa wpukla się wzdłuż zarodkowej grzbietowej linii środkowej, tworząc rynienkę nerwową[1]. Rynienka nerwowa zaczyna się następnie zamykać, poczynając od części środkowej i postępując ku przodowi i ku części ogonowej[1]. Do zamknięcia otworu przedniego podczas neurulacji dochodzi w 24-25. dniu po zapłonieniu, a otworu tylnego w 26-28. dniu[2]. Zamknięcie otworów to neurulacja pierwotna i gdy dojdzie do nieprawidłowości w tym procesie to skutkiem jest wystąpienie wad cewy nerwowej typu otwartego, które mogą dotyczyć każdego odcinka ośrodkowego układu nerwowego[2]. W przypadku wystąpienia zaburzeń neurulacji wtórnej (dotyczącej rozwoju odcinka ogonowego cewy nerwowej, po zamknięciu otworu nerwowego tylnego) dochodzi do zamkniętych wad cewy nerwowej, które w większości ograniczają się do kręgosłupa[2].

Diagnostyka edytuj

Wady cewy nerwowej są najczęściej rozpoznawane podczas rutynowego badania USG w drugim trymestrze cięży[3]. Ciężkie wady mogą być wykryte już podczas USG wykonywanego po 10. tygodniu ciąży oraz na podstawie podwyższonego stężenia alfa-fetoproteiny badanej między 14. a 21. tygodniem ciąży[4]. AFP jest głównym białkiem wczesnego okresu zarodkowego, produkowanym przez wątrobę i pęcherzyk żółtkowy płodu. Badanie to jest testem przesiewowym w rozpoznawaniu otwartych wad ośrodkowego układu nerwowego[4].

Inwazyjnym badaniem prenatalnym jest oznaczenie, pomiędzy 14. a 17. tygodniem, stężenia alfa-fetoproteiny oraz aktywności acetylocholinesterazy w płynie owodniowym pobranym metodą amniopunkcji[4].

W przypadku wykrycia wady dysraficznej diagnostykę pogłębia się przy użyciu rezonansu magnetycznego[3].

Profilaktyka edytuj

W 1991 zostało udowodnione, że podawanie kwasu foliowego w dawce 4 mg kobietom w okresie przedkoncepcyjnym i pierwszych 12. tygodniach ciąży obniża o 72% liczbę występujących wad cewy nerwowej[2][5]. Amerykańscy badacze w 2000 roku udowodnili, że przyjmowanie kwasu foliowego w dawce 0,4 mg co najmniej 3 razy w tygodniu, 3 miesiące przed i po zapłodnieniu zmniejsza ryzyko ponownego wystąpienia wady cewy nerwowej u kolejnego dziecka[6].

W Polsce od 1998 roku prowadzony jest Program Pierwotnej Profilaktyki Wad Cewy Nerwowej, który ma na celu upowszechnienie spożycia kwasu foliowego w dawce 0,4 mg przez wszystkie kobiety w wieku rozrodczym, które mogą zajść w ciążę jako profilaktyka wad cewy nerwowej[7].

Przypisy edytuj

  1. a b c d e Monika Witczak, Tomasz Ferenc, Jan Wilczyński. Patogeneza i genetyka wad cewy nerwowej. „Ginekol Pol”. 78, s. 981-985, 2007. 
  2. a b c d e f g h i j k l m Krystyna Gillner, Marta Pacholczyk. Znaczenie metabolizmu kwasu foliowego w rozwoju wad cewy nerwowej. „Postępy biologii komórki”. 46 (3), s. 281-300, 2019. 
  3. a b Izabela Herman-Sucharska, Paweł Bożek, Amira Bryll. Wady rozszczepowe kręgosłupa – od diagnostyki do terapii. „Przegląd Lekarski”. 5 (70), s. 344-350, 2013. 
  4. a b c Małgorzata Perenc. Wady ośrodkowego układu nerwowego – etiologia, diagnostyka prenatalna i profilaktyka. „Przewodnik Lekarza”. 5 (4), s. 51-54, 2002. ISSN 1505-8409. 
  5. MRC Vitamin Study Research Group. Prevention of neural tube defects: results of the Medical Research Council Vitamin Study. MRC Vitamin Study Research Group. „Lancet”. 338 (8760), s. 131-137, 20 lipca 1991. DOI: 10.1016/0140-6736(91)90133-A. (ang.). 
  6. S. Thompson 1, M. Torres, R. Stevenson, J. Dean, R. Best. Periconceptional vitamin use, dietary folate and occurrent neural tube defected pregnancies in a high risk population. „Ann Epidemiol.”. 10 (7), 1 października 2000. DOI: 10.1016/s1047-2797(00)00107-1. (ang.). 
  7. Program Pierwotnej Profilaktyki Wad Cewy Nerwowej. gov.pl. [dostęp 2023-12-07].