Geometryczne momenty bezwładności

Geometryczne momenty bezwładności (momenty bezwładności figur geometrycznych) – wielkości charakteryzujące płaskie figury geometryczne ze względu na sposób rozłożenia ich obszarów względem osi przyjętego układu współrzędnych. Należą do tzw. charakterystyk geometrycznych figur płaskich.

Definiuje się geometryczne momenty bezwładności[1]:

  • osiowe,
  • biegunowe,
  • odśrodkowe zwane też momentami dewiacyjnymi (zboczenia)[2].

Geometryczne momenty bezwładności są używane w mechanice konstrukcji, należą do geometrycznych charakterystyk przekrojów i występują w obliczaniach odkształceń i naprężeń w obciążonych prętach.

DefinicjeEdytuj

Osiowy geometryczny moment bezwładności względem danej osi   definiuje się jako sumę kwadratów odległości elementów figury   od tej osi, co może być wyrażone całką po powierzchni figury[1]:

 
 

Biegunowy geometryczny moment bezwładności względem punktu   definiuje się jako sumę kwadratów odległości   elementów figury   od tego punktu, co może być wyrażone całką po powierzchni figury[1]:

 

Oznaczenia:

  – moment bezwładności względem osi  
  – moment bezwładności względem osi  
  – element powierzchni,
  – odległość   od osi  
  – odległość   od osi  

Odśrodkowy (dewiacyjny) moment bezwładności względem danego układu osi, definiuje się jako sumę iloczynów odległości od tych osi elementów figury   co może być wyrażone jako całka po powierzchni figury[1]:

 

Jednostką geometrycznego momentu bezwładności w układzie SI jest m4.

WłasnościEdytuj

Geometryczne momenty bezwładności są wielkościami addytywnymi. Moment bezwładności figury składającej się kilku rozłącznych figur jest równy sumie momentów bezwładności tych figur[1].

Momenty osiowe i biegunowe są nieujemne[1].

Moment odśrodkowy może być dodatni, równy zero lub ujemny[1].

Osie centralne i główne

Momenty osiowe i biegunowy przyjmują najmniejszą wartość dla osi przechodzących przez środek ciężkości figury. Takie osie nazywa się osiami centralnymi[1].

Dla danego punktu początku układu współrzędnych odśrodkowy moment bezwładności zależy od obrotu układu współrzędnych. Centralny układ współrzędnych, dla którego odśrodkowy moment bezwładności jest równy zero nazywany jest głównym centralnym układem współrzędnych[1].

Główne centralne momenty bezwładnościEdytuj

Głównymi centralnymi momentami bezwładności są momenty bezwładności określone dla osi centralnych, głównych.

ZastosowaniaEdytuj

Momenty bezwładności wraz z momentami statycznymi umożliwiają określenie naprężeń w jednorodnych ciałach, których modelami są pręty i powłoki.

Osiowe momenty bezwładności przekroju pręta pozwalają określić rozkład naprężeń w zginanej belce, moment dewiacyjny określa jak zginanie względem jednej osi wywołuje naprężenia w osi do niej prostopadłej[3].

Biegunowy moment bezwładności przekroju belki jest parametrem przekroju opisującym rozkład naprężeń przy skręcaniu pręta.

Twierdzenie SteineraEdytuj

Jeżeli znany jest geometryczny moment bezwładności   pewnej figury względem osi   przechodzącej przez jej środek ciężkości, to moment bezwładności tej figury, względem osi równoległej   określa twierdzenie Steinera:

 

gdzie:

  – odległość między osiami,
  – pole figury.

Jeżeli oś   nie przechodzi przez środek ciężkości figury, to wówczas obowiązuje wzór

 

gdzie   jest momentem statycznym figury względem osi  

Przesunięcie układu współrzędnychEdytuj

Osiowe i biegunowe momenty bezwładności względem osi centralnych, głównych są najmniejsze spośród momentów liczonych względem wszelkich innych układów współrzędnych[4].

Jeżeli centralny układ współrzędnych   zostanie przesunięty bez obrotu o wektor [a,b] względem środka ciężkości   figury w nowe położenie   to względem tych nowych osi mamy

 
 
 
 
 
 

Jeżeli osie początkowego układu współrzędnych   nie są osiami centralnymi to:

 

gdzie   i   są statycznymi momentami figury względem osi układu współrzędnych   określonymi wzorami:

 
 

Obrót układu współrzędnychEdytuj

Przy obrocie układu współrzędnych o kąt   wokół jego początku, momenty bezwładności transformują się wg wzorów[1]:

 
 
 

Momenty ekstremalneEdytuj

Znając wartości momentów bezwładności względem danych osi centralnych, można obliczyć wartości głównych momentów bezwładności oraz kierunek osi głównych dla układu o tym samym początku[1][5]. Osiami głównymi są osie względem których momenty bezwładności mają ekstremalne wartości:

 
 
 

Moment bezwładności figury złożonejEdytuj

Centralne momenty bezwładności figur o złożonym kształcie można obliczać przez podział figury na części, których momenty i położenie środka ciężkości są opisane w literaturze. Postępuje się wówczas wg schematu[6][7]:

  • przyjęcie początkowego układu współrzędnych,
  • podział figury na proste figury składowe,
  • obliczenie pola i środków ciężkości figur składowych,
  • obliczenie pola powierzchni i położenia środka ciężkości dla całej figury,
  • obliczenie osiowych momentów bezwładności   i oraz   dewiacyjnego momentu bezwładności   względem ich własnych środków ciężkości,
  • obliczenie momentów bezwładności względem środka ciężkości całej figury i sumowanie wartości.

W razie potrzeby określenie kąta względem głównego układu współrzędnych i transformacja momentów do głównego układu współrzędnych.

Momenty bezwładności wielokątaEdytuj

 
Przykładowy wielokąt

Momenty bezwładności dla dowolnego prostego wielokąta w układzie współrzędnych na płaszczyźnie można obliczyć, sumując wkłady każdej części wielokąta po podzieleniu obszaru wielokąta na trójkąty. Zakłada się, że wielokąt ma wierzchołki n, ponumerowane przeciwnie do ruchu wskazówek zegara. Jeśli wierzchołki wielokąta są ponumerowane zgodnie z ruchem wskazówek zegara, zwrócone wartości będą ujemne, ale wartości bezwzględne będą prawidłowe[8]:

 
 
 

Gdzie   – współrzędne wierzchołka   wielokąta. Przy czym   są współrzędnymi pierwszego wierzchołka.

Promień bezwładnościEdytuj

Promieniem bezwładności względem dowolnej osi   nazywamy wielkość określoną wzorem

 

gdzie:

  – pole figury,
  – jej moment bezwładności.

Promień bezwładności nazywamy głównym jeżeli jest określony wzorem (a), w którym   jest głównym momentem bezwładności.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Igor N. Bronsztejn, Konstantin A. Siemiendiajew: Matematyka. Poradnik encyklopedyczny. Wyd. XIV. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 536–537.