Gmach Główny Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie

Gmach Główny Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie – zabytkowy budynek w Krakowie, oddany do użytku w 1880 roku. Główny budynek Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki, położony przy placu Jana Matejki 13 na rogu z ulicą Basztową 19.

Gmach Główny Akademii Sztuk Pięknych
Obiekt zabytkowy nr rej. A-104 z dnia 19.10.1965[1]
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Miejscowość Kraków
Adres pl. Jana Matejki 13
ul. Basztowa 19
Styl architektoniczny neorenesans, eklektyzm
Architekt Maciej Moraczewski
Kondygnacje 2
Rozpoczęcie budowy 1879
Ukończenie budowy 1880
Właściciel Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki
Położenie na mapie Starego Miasta w Krakowie
Mapa lokalizacyjna Starego Miasta w Krakowie
Gmach Główny Akademii Sztuk Pięknych
Gmach Główny Akademii Sztuk Pięknych
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Gmach Główny Akademii Sztuk Pięknych
Gmach Główny Akademii Sztuk Pięknych
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Gmach Główny Akademii Sztuk Pięknych
Gmach Główny Akademii Sztuk Pięknych
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
Gmach Główny Akademii Sztuk Pięknych
Gmach Główny Akademii Sztuk Pięknych
Ziemia50°03′58″N 19°56′29″E/50,066111 19,941389

HistoriaEdytuj

Przed zbudowaniem gmachu przy placu Matejki Szkoła Sztuk Pięknych zajmowała różne lokale m.in. przy ulicy Gołębiej 20, a później w dworku Jacentego Kochanowskiego przy ulicy Straszewskiego, przy obecnym rogu z ulicą Piłsudskiego. Dopiero w 1876 roku Gmina Miasta Krakowa ofiarowała Szkole grunt pod budowę nowego gmachu na Kleparzu. Projekt budynku sporządził architekt Maciej Moraczewski, ówczesny dyrektor budownictwa w Krakowie. Budowa rozpoczęła się w roku 1879, a została ukończona w 1880, kiedy to gmach uroczyście otwarto. Główną zasługę w powstaniu budynku miał ówczesny dyrektor Szkoły Sztuk Pięknych, Jan Matejko, który to później nalegał u władz miasta, aby budynek rozbudować, gdyż okazało się niedługo po otwarciu, iż obiekt jest za mały na potrzeby szkoły, tym bardziej że Matejko chciał przekształcić szkołę, wzorcem zachodnim w Akademię Sztuk Pięknych, czego udało się dokonać dopiero w 1900 roku, już po śmierci Matejki. Planów rozbudowy gmachu nie udało się zrealizować[2].

W czasach II wojny światowej i okupacji hitlerowskiej działalność Akademii Sztuk Pięknych została zawieszona, a w gmachu w latach 1939-1943 mieściła się Staatliche Kunstgewerbeschule Krakau, czyli artystyczna szkoła zawodowa założona przez władze okupacyjne w miejsce ASP. Po 1990 rozpoczęto budowę nowoczesnego skrzydła akademii od strony ulicy Paderewskiego[3].

Na początku XXI wieku przeprowadzono serię remontów budynku, m.in. w latach 2006-2007 remont elewacji, a w latach 2010-2012 remont dachu, w ramach którego po wielu latach na kopuły gmachu powróciły rzeźby gryfów[4].

ArchitekturaEdytuj

Lokalizacja gmachu związana była z przyjętą wówczas w Krakowie i w wielu innych miastach Monarchii Austro-Węgierskiej koncepcją urbanistyczną wzorowaną na rozwiązaniach z Wiednia, czyli tzw. „ringu” (w Krakowie dzisiejszej I obwodnicy) – reprezentacyjnej, miejskiej alei otaczającej średniowieczne centrum miasta, zabudowanej monumentalnymi i reprezentacyjnymi gmachami instytucji o randze miasta lub regionu, którego to miasto było centralnym ośrodkiem[4].

Neorenesansowa elewacja składa się z ceglanej płaszczyzny budynku i okien w białych obramowaniach, które to na parterze i pierwszym piętrze przybierają kształt prostokątny, natomiast na drugim piętrze są zwieńczone łukiem półkolistym. Każde piętro od niższego jest oddzielone skromnym, białym gzymsem, a ponadto elewacja pod dachem jest zwieńczona gzymsem wyraźnie bardziej ubogaconym architektonicznie niż te poniższe. W centrum fasady umieszczono boniowany portal wejścia głównego, ponad którym znajduje się szczególnie wyróżnione spośród innych okno, w ozdobnym obramowaniu którego ponad oknem znajdują się m.in. płaskorzeźba Herbu Krakowa, rzymska data oddania budynku, a pod oknem popiersie Jana Matejki dłuta Jana Tombińskiego (1894)[2]. Dwa narożniki od strony placu Matejki podkreślono wysuniętymi ryzalitami, zwieńczonymi kopułami z rzeźbami gryfów – po 4 przy każdej kopule i iglicami[4].

Przy wejściu, po lewej stronie znajduje się również tablica poświęcona Janowi Matejce, wmurowana w 1938 roku – w setną rocznicę urodzin. Wewnątrz znajduje się także tablica poświęcona Stanisławowi Wyspiańskiemu, wmurowana w 1923 roku – w dwudziestą rocznicę objęcia przez artystę katedry na ASP. Głowę Wyspiańskiego na tablicy wyrzeźbił Konstanty Laszczka, którego to dziełem jest również płyta poświęcona Janowi Stanisławskiemu.[2]

W Gmachu Głównym ASP znajdują się m.in. biura rektora i kanclerza, dziekanaty wydziałów malarstwa i rzeźby, galerie, archiwum ASP, lecz także pracownie artystyczne[2][5].

PrzypisyEdytuj

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 2019-12-31.
  2. a b c d Michał Rożek: Przewodnik po zabytkach i kulturze Krakowa. Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 19-20. ISBN 83-01-10989-0.
  3. Encyklopedia Krakowa. Warszawa – Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000, s. 9-10. ISBN 83-01-13325-2.
  4. a b c Gmach główny Akademii Sztuk Pięknych. W: Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Krakowa [on-line]. [dostęp 2018-07-14].
  5. pl. Jana Matejki 13. W: Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie [on-line]. [dostęp 2018-07-14].