Województwo małopolskie

województwo w Polsce

Województwo małopolskie – jedno z 16 województw Polski. Województwo zajmuje powierzchnię 15 182 km² i jest jednym z mniejszych w Polsce (12 miejsce w kraju). Województwo ma około 3,4 mln mieszkańców (stan na 31 grudnia 2019)[2], zajmując pod tym względem 4. miejsce w Polsce. Gęstość zaludnienia jest drugą najwyższą w kraju po woj. śląskim (małopolskie – 223 osoby/km², śląskie – 372 osoby/km², średnia krajowa – 123 osoby/km²)[3][4]. W obecnym kształcie powstało 1 stycznia 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej. Siedzibą wojewody i sejmiku jest Kraków.

Województwo małopolskie
województwo
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Kod ISO 3166-2

PL-MA

TERYT

12

Siedziba wojewody i sejmiku

Kraków

Wojewoda

Łukasz Kmita

Marszałek

Witold Kozłowski

Powierzchnia

15 182,87 km²

Populacja (30.06.2021)
• liczba ludności


3 408 505[1]

• gęstość

224,5 os./km²

Urbanizacja

49,4

Tablice rejestracyjne

K

Adres Urzędu Wojewódzkiego:
ul. Basztowa 22
31-156 Kraków
Adres Urzędu Marszałkowskiego:
ul. Racławicka 56
Kraków
Podział administracyjny
Plan województwa małopolskiego
Liczba miast na prawach powiatu

3

Liczba powiatów

19

Liczba gmin miejskich

14

Liczba gmin miejsko-wiejskich

48

Liczba gmin wiejskich

120

Położenie na mapie Polski
Lesser Poland in Poland (+rivers).svg
Strona Urzędu Wojewódzkiego
Strona Urzędu Marszałkowskiego
Portal Polska

Historia województwaEdytuj

 
Województwa z lat 1975–1998 z granicą obecnego województwa małopolskiego

Województwo małopolskie zostało utworzone w 1999 roku, obejmując mniejszy fragment Małopolski historycznej i geograficznej oraz fragment Spisza i Orawy. Stworzono je z województw poprzedniego podziału administracyjnego, mianowicie z:

Województwo małopolskie jako jedyne ma prawo do posiadania w swoim herbie godła Polski, czyli białego orła w koronie, z głową zwróconą w prawą stronę, na czerwonym tle. Pozostaje więc tradycyjnie jego depozytariuszem[5].

GeografiaEdytuj

Powierzchnia województwa wynosi 15 182,79 km², co stanowi 4,9% obszaru Polski (1 stycznia 2014)[6].

Położenie administracyjneEdytuj

Województwo jest położone w południowej Polsce i graniczy ze[7]:

oraz z województwami:

Położenie fizycznogeograficzneEdytuj

Województwo małopolskie obejmuje fragmenty Karpat Zachodnich oraz Wyżyny Małopolskiej.

Położenie historyczneEdytuj

Teren województwa obejmuje zachodnią część krainy historycznej i geograficznej zwanej Małopolską oraz fragmenty dwóch mniejszych krain historycznych – Spisza i Orawy.

TopografiaEdytuj

 
Mapa fizyczna województwa

W wymiarze północ–południe województwo rozciąga się na długości 151 km, to jest 1°21′43″. W wymiarze wschód–zachód rozpiętość województwa wynosi 167 km, co w mierze kątowej daje 2°23′30″.

Współrzędne geograficzne skrajnych punktów:

Ukształtowanie powierzchni ma charakter zdecydowanie górski i wyżynny.
Najwyższym punktem jest północny wierzchołek Rysów – 2499 m n.p.m.

KlimatEdytuj

Województwo małopolskie leży w strefie klimatu umiarkowanego. Występuje duża amplituda temperatur wynikająca z dużego zróżnicowania wysokości. Maksymalna zanotowana temperatura wynosi +37 °C, a minimalna −38 °C.

Pokrywa śnieżna w Tatrach często utrzymuje się od listopada do połowy maja, ale jego opady są możliwe o każdej porze roku. W innych górskich rejonach śnieg pokrywa stoki do marca, a na sztucznie ośnieżanych stokach narciarskich można czasami szusować nawet na początku kwietnia.

Małopolski klimat ma swoje anomalie. Najbardziej znany jest halny – gwałtowny, ciepły wiatr, który w kilka dni może stopić nawet kilkadziesiąt centymetrów śniegu. Z kolei orawiak jest wiatrem zimnym, wiejącym od Babiej Góry, który temperaturę na Podhalu może obniżyć nawet o kilka stopni.

Stosunki wodneEdytuj

Teren województwa znajduje się w większości w zlewisku Morza Bałtyckiego z dorzeczem Wisły – ok. 90% powierzchni województwa, natomiast południowo-zachodnia część leży na terenie zlewiska Morza Czarnego z dorzeczem Dunaju.

UrbanizacjaEdytuj

 
Rynek w Chrzanowie
 
Rynek w Bochni
 
Brama wjazdowa do pałacu Lubomirskich w Dąbrowie Tarnowskiej

W województwie małopolskim są 62 miasta, w tym 3 miasta na prawach powiatu. Miasta zostały uszeregowane według liczby mieszkańców. Powierzchnia według GUS z 1 stycznia 2009 r., liczba ludności z 31 grudnia 2020 r.[3]

lp. Herb Miasto Liczba ludności
(31 grudnia 2020)
Powierzchnia
(km²)
Gęstość zaludnienia
(osób/km²)
1   Kraków 779 966 326,80 2331
2   Tarnów 107 498 72,38 1539
3   Nowy Sącz 83 558 57,06 1470
4   Oświęcim 37 569 30,30 1302
5   Chrzanów 36 118 38,31 989
6   Olkusz 34 757 25,66 1422
7   Nowy Targ 33 257 50,42 666
8   Bochnia 29 554 29,89 1007
9   Gorlice 26 973 23,56 1199
10   Zakopane 26 846 84,35 327
11   Skawina 24 366 20,48 1182
12   Wieliczka 24 252 13,37 1621
13   Andrychów 19 837 10,28 2042
14   Trzebinia 19 507 31,30 640
15   Kęty 18 443 23,14 824
16   Wadowice 18 379 10,63 1811
17   Myślenice 18 325 30,14 609
18   Libiąż 16 838 35,88 482
19   Brzesko 16 764 11,73 1457
20   Limanowa 15 067 18,64 809
21   Niepołomice 14 022 27,08 414
22   Rabka-Zdrój 12 662 36,59 358
23   Dąbrowa Tarnowska 11 828 23,07 515
24   Miechów 11 500 15,49 764
25   Brzeszcze 11 092 19,17 603
26   Krynica-Zdrój 10 456 40,17 274
27   Bukowno 9976 63,42 163
28   Krzeszowice 9969 16,84 604
29   Sucha Beskidzka 9044 27,46 343
30   Stary Sącz 9016 16,56 546
31   Chełmek 8912 8,31 1101
32   Wolbrom 8480 9,81 899
33   Mszana Dolna 7899 27,10 291
34   Sułkowice 6658 16,46 398
35   Tuchów 6510 18,15 370
36   Dobczyce 6425 12,97 497
37   Grybów 5986 17,00 357
38   Proszowice 5977 7,21 854
39   Maków Podhalański 5769 20,04 298
40   Piwniczna-Zdrój 5793 38,30 156
41   Szczawnica 5655 32,90 182
42   Jordanów 5152 20,92 254
43   Muszyna 5028 23,96 210
44   Biecz 4737 17,80 266
45   Kalwaria Zebrzydowska 4469 5,50 837
46   Słomniki 4293 3,34 1318
47   Żabno 4184 11,12 379
48   Szczucin 4154 6,84 612
49   Skała 3755 2,97 1279
50   Zator 3616 11,53 321
51   Alwernia 3336 8,87 387
52   Wojnicz 3310 8,50 400
53   Bobowa 3137 7,20 416
54   Ryglice 2830 25,08 114
55   Nowy Wiśnicz 2763 5,05 548
56   Radłów 2757 16,17 171
57   Ciężkowice 2447 9,99 250
58   Świątniki Górne 2441 4,44 541
59   Czchów 2323 14,08 168
60   Nowe Brzesko 1654 7,30 228
61   Zakliczyn 1628 4,02 413
62   Koszyce 775 3,25 239

DemografiaEdytuj

Dane z 30 czerwca 2014 r.[3]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób % osób % osób %
Populacja 3 364 176 100 1 731 947 51 1 632 229 49
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
222 114 108

Liczba ludności (dane z 30 czerwca 2014):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób % osób % osób %
Ogółem 3 364 176 100 1 731 947 51,48 1 632 229 48,52
Miasto 1 636 781 48,65 862 591 25,64 774 190 23,01
Wieś 1 727 395 51,35 869 356 25,84 858 039 25,51
  • Piramida wieku mieszkańców W. małopolskiego w 2014 roku[8].
     

Mniejszości narodowe i grupy etniczneEdytuj

Województwo małopolskie zamieszkują Słowacy, Ukraińcy, Żydzi i Ormianie, będący przedstawicielami czterech mniejszości narodowych.

Według spisu powszechnego z 2002 r., wśród obywateli polskich zamieszkujących województwo byli:

Powyższe dane statystyczne, zebrane na podstawie spisu powszechnego, oparte są o subiektywne czynniki takie jak samookreślenie, poczucie przynależności do danej grupy mniejszościowej, a niekoniecznie zależne od takich kategorii jak np. przynależność językowa czy religijna.

Województwo małopolskie zamieszkują również przedstawiciele dwóch grup etnicznych – Łemków i Romów.

Oficjalne statystyki podają, że w województwie małopolskim zamieszkuje 1678 Romów (Cyganów). Pierwsza wzmianka historyczna, którą można odnieść do Cyganów w Polsce pochodzi z 1401 r. i dotyczy mieszczanina Cigana zamieszkującego Podgórze koło Krakowa. Romowie w tym czasie przywędrowali do Polski z południa, od strony Węgier, dokąd dotarli z Bałkanów. Ich praojczyzną są Indie, skąd wyemigrowali ok. X w.

Romowie w Polsce dzielą się, w zależności od stosunku do tradycji koczowniczych, na grupę osiadłą w Karpatach i grupy wędrowne. Karpaccy Romowie (nazwa nadana przez uczonych) nazwani zostali przez innych Górskim Cyganami – Bergitka Roma, Bergare, Bergary. Z czasem sami tę nazwę przyjęli jako własną. Wśród wędrownych (od 1964 r. zaczęto ich osiedlać naciskami administracyjnymi) najliczniejszą grupę stanowią Polska Roma, przybyli do Polski z Zachodu Europy w XVI w. W początku II poł. XIX w. z terenów obecnej Rumunii przybyły grupy Kełderaszy (Kelderari, Kalderari – Kotlarze) oraz Lowarów (Koniarzy).

ReligiaEdytuj

Na terenie województwa znajdują się rzymskokatolicka archidiecezja krakowska oraz diecezja bielsko-żywiecka (część), diecezja kielecka (część), diecezja tarnowska (część), diecezja sosnowiecka (metropolia częstochowska, część), diecezja rzeszowska (metropolia przemyska, część), a także greckokatolicka archieparchia przemysko-warszawska.

Działają również Kościoły starokatolickie: Kościół Polskokatolicki, Kościół Starokatolicki Mariawitów (diecezja śląsko-łódzka) i Kościół Katolicki Mariawitów.

W Krakowie znajduje się siedziba prawosławnego dekanatu diecezji łódzko-poznańskiej, a w Gorlicach siedziba diecezji przemysko-gorlickiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Protestantyzm reprezentuje: Kościół Ewangelicko-Augsburski, Kościół Ewangelicko-Reformowany, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny, Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Boży, Kościół Boży w Chrystusie, Kościół Ewangeliczny „Misja Łaski”, Kościół Zielonoświątkowy w RP, Kościół Wolnych Chrześcijan, Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa, Kościół Ewangelicznych Chrześcijan w RP, Wspólnota Chrześcijańska „Golgota”, Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego, Ewangeliczna Wspólnota Zielonoświątkowa i Kościół Remonstrantów Polskich.

Działają również Świadkowie Jehowy, Świecki Ruch Misyjny „Epifania”, Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego i Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich.

Działalność prowadzi Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie i Beit Kraków oraz Liga Muzułmańska, Szkoła Zen Kwan Um w Polsce, Sanga Zen uczniów Mistrza Kaisena, Wspólnota Buddyjska Triratna, Związek Buddyjski Tradycji Karma Kamtzang i Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu.

Administracja i politykaEdytuj

 
Logo województwa

Samorząd wojewódzkiEdytuj

Organem stanowiącym samorządu jest Sejmik Województwa Małopolskiego składający się z 39 radnych. Siedzibą sejmiku województwa jest Kraków. Sejmik wybiera organ wykonawczy samorządu, którym jest zarząd województwa, składający się z 5 członków z przewodniczącym mu marszałkiem.

Podział klubów w Sejmiku Województwa Małopolskiego (czerwiec 2019):

Podział mandatów w Sejmiku Woj. Małopolskiego (2018)
Klub Liczba radnych
Prawo i Sprawiedliwość
24/39
Platforma Obywatelska
11/39
Polskie Stronnictwo Ludowe
4/39

Marszałkowie

Administracja rządowaEdytuj

Terenowym organem administracji rządowej jest Wojewoda Małopolski wyznaczany przez Prezesa Rady Ministrów. Siedzibą wojewody jest Kraków[9], w którym znajduje się Małopolski Urząd Wojewódzki w Krakowie przy ulicy Basztowej 22. W ramach urzędu działają także delegatury w Tarnowie i w Nowym Sączu.

Delegatury urzędu wojewódzkiego obejmują swoim zasięgiem obszar działania[10]:

  • delegatura w Nowym Sączu powiaty: gorlickiego, limanowskiego, i nowosądeckiego oraz miasto Nowy Sącz;
  • delegatura w Tarnowie powiaty: bocheńskiego, brzeskiego, dąbrowskiego, i tarnowskiego oraz miasto Tarnów.

Wojewodowie Małopolscy

Wicewojewoda

PolitykaEdytuj

Mieszkańcy województwa wybierają łącznie 41 posłów na Sejm w czterech okręgach wyborczych: nr 12, 13, 14 i 15, 8 senatorów w jednomandatowych okręgach wyborczych: 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36 i 37 oraz 7 eurodeputowanych z okręgu wyborczego nr 10, obejmującego także województwo świętokrzyskie.

Współpraca samorządowaEdytuj

Na terenie województwa funkcjonują trzy euroregiony:

PrzyrodaEdytuj

 
Trzy Korony z Dunajca

Ochrona środowiskaEdytuj

Województwo małopolskie posiada urozmaicone warunki naturalne i w dużej mierze nieskażone środowisko naturalne. Bogaty jest świat roślinny i zwierzęcy. Pośrednim dowodem takiego stanu rzeczy jest liczba znajdujących się na terenie Małopolski obszarów chronionych:

LasyEdytuj

 
Wschodnia część Beskidu Małego

W woj. małopolskim lasy obejmują powierzchnię 434,3 tys. ha, co stanowi 28,6% jego powierzchni. 27,1 tys. ha lasów znajduje się w obrębie parków narodowych (31 grudnia 2012)[12].

Ze zróżnicowania gatunków gleb, a także różnicy położenia terenu względem poziomu morza, wynika bardzo duże zróżnicowanie małopolskich lasów – od borów nizinnych, poprzez siedliska wyżynne aż po bory wysokogórskie.

Najbardziej charakterystyczne dla Małopolski drzewostany to lasy bukowe porastające m.in. znaczną część Beskidów, a także świerkowy starodrzew, na przykład charakterystyczne tatrzańskie „smreki”. Cennym kompleksem leśnym województwa małopolskiego jest Puszcza Niepołomicka – jedyny pozostały fragment olbrzymiego kompleksu rozciągającego się przed kilkuset laty na wschód od Krakowa. W niej polował niegdyś Władysław Jagiełło, a później królowa Bona. Do dzisiaj w Puszczy Niepołomickiej żyje stado żubrów[13].

W województwie małopolskim jest kilka fragmentów lasu o charakterze pierwotnym, położonych w Pieninach, w Babiogórskim Parku Narodowym, Tatrach czy Beskidzie Sądeckim. Te lasy są schronieniem dla zagrożonych gatunków roślin i zwierząt; nie tylko tych, których nazwy znane są tylko fachowcom, ale także najsłynniejszych: szarotki alpejskiej, krokusa, a spośród zwierząt: orła przedniego, świstaka, kozicy. W małopolskich lasach można znaleźć grzyby takie jak rydze i borowiki, a także borówki i inne leśne owoce.

PustyniaEdytuj

 
Pustynia Błędowska

W województwie małopolskim znajduje się pustynia – położona jest na zachód od Olkusza i rozciąga się między miejscowościami Klucze, Chechło i Błędów. Chociaż piaski Pustyni Błędowskiej potrafią w lecie nagrzewać się do temperatury 70 °C, to w sensie klimatycznym teren ten pustynią nie jest. Z tego powodu powiodły się podjęte w latach 50. i 60. XX w. próby obsadzania jej roślinnością. W efekcie każdy kto chce odwiedzić pustynię winien się spieszyć – jej obszar zmniejsza się z roku na rok i z niegdysiejszych 80 km² skurczył się do ok. 30 km².

Kalendarium historyczneEdytuj

StarożytnośćEdytuj

  • IV wiek p.n.e.–IV wiek n.e. – okres osadnictwa celtyckiego
  • I–IV wiek n.e. – okres wpływów rzymskich
  • V wiek – koniec osadnictwa celtyckiego

ŚredniowieczeEdytuj

 
Widok starego miasta w Bieczu
 
Bazylika oraz dom rodzinny
św. Jana Pawła II w Wadowicach
  • VI–VII wiek – Słowianie w dorzeczu górnej Wisły
  • VIII wiek – powstanie grodu na wzgórzu wawelskim
  • IX wiek – powstanie Podegrodzia
  • 890 – najazd Wielkomorawian, chrystianizacja plemion małopolskich
  • 990 – podbój Krakowa i ziem dorzecza górnej Wisły przez księcia Polan Mieszka
  • 1072 – Stanisław ze Szczepanowa został biskupem
  • 1088 – kult św. Stanisława
  • 1138 – Bolesław Krzywousty przed śmiercią nadał ustawę sukcesyjną.
  • 1184 – Florian małopolskim świętym
  • 1222 – biskup Iwo Odrowąż
  • 1225 – Cystersi pod Krakowem
  • 1237 – klasztor Franciszkanów w Krakowie
  • 1241 – najazd na Małopolskę Tatarów
  • 1251 – Kopalnia soli Bochnia
  • 1253 – kanonizacja św. Stanisława
  • 1257 – nadanie aktu lokacyjnego Krakowowi
  • 1259 – Małopolskę dotknęło trzęsienie ziemi
  • 1292 – nadanie aktu lokacyjnego dla miasta Nowy Sącz
  • 1306 – Władysław Łokietek zajął dzielnicę krakowską i rozpoczął dzieło zjednoczenia państwa polskiego
  • 1320 – koronacja Władysława Łokietka na króla Polski. Kraków stał się miastem koronacyjnym
  • 1330 – nadanie aktu lokacyjnego dla miasta Tarnów przez W. Łokietka
  • 1333 – śmierć Władysława Łokietka. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umocnił rolę miasta jako metropolii monarszej
  • 1344 – Kazimierz Wielki opanował ziemię sanocką i przemyską, które stały się częścią dzielnicy Małopolskiej
  • 1346 – w Wiślicy Kazimierz Wielki wydał tzw. Statuty Wiślickie, stanowiące skodyfikowane prawo dzielnicy małopolskiej
  • 1364 – zjazd Monarchów w Krakowie zakończony, jak podaje legenda, ucztą wydaną na cześć gości przez mieszczanina krakowskiego Mikołaja Wierzynka
  • 1368 – Kazimierz III Wielki nadał statuty podkrakowskim żupom solnym, tworząc nowoczesne, największe w Małopolsce i w Polsce przedsiębiorstwo przemysłowe
  • 1376 – najazd litewski na Małopolskę
  • 17 lipca 1399 – w Krakowie zmarła w opinii świętości Królowa Jadwiga
  • 1423–1465 – biskupem krakowskim był Zbigniew Oleśnicki
  • 9 stycznia 1433 – w Krakowie został ponowiony przywilej jedlneński (1430 r.), gwarantujący szlachcie wolność osobistą (tzw. Neminem Captivabimus)
  • 19 marca 1454 – król Polski zhołdował księstwo oświęcimskie

Wczesna nowożytnośćEdytuj

  • 1494 – włączenie do Korony księstwa zatorskiego przez Jana Olbrachta
  • 10 kwietnia 1525 – hołd pruski na płycie Rynku Głównego w Krakowie
  • 1563–1564 – ostateczna inkorporacja do Polski księstw – oświęcimskiego i zatorskiego
  • 14 kwietnia 1570 – w Sandomierzu doszło do połączenia wyznań protestanckich – luteran, kalwinów i braci czeskich, którzy tworzą tzw. wyznanie polskie. Akt ten bywa zwany Zgodą Sandomierską
  • 1574 – tumult krakowski
  • 1587 – najazd na Małopolskę habsburskiego arcyksięcia Maksymiliana III, pretendenta do korony polskiej. Jesienią armia austriacka bezskutecznie oblegała Kraków
  • 26 maja 1584 – na zamku wawelskim ścięto banitę Samuela Zborowskiego
  • 1591 – zburzenie zboru protestanckiego w Krakowie w czasie tumultu religijnego
  • 1604 – do Krakowa przybył rzekomy syn Iwana IV Groźnego, Dymitr zwany samozwańcem. Przy czynnym poparciu magnaterii małopolskiej i mieszczan Krakowa, uzyskał pomoc w swej wyprawie na Moskwę
  • 1611 – katastrofalny w skutkach pożar Nowego Sącza
  • wrzesień-październik 1655 – kampania armii szwedzkiej doprowadziła do zajęcia większości Małopolski. Oblężony poddał się Kraków (18 X), padły także inne miasta (Nowy Sącz, Tarnów, Żywiec).
  • 13 grudnia 1655 – powstanie mieszczan odbija z rąk szwedzkich Nowy Sącz
  • 1668 – abdykacja Jana Kazimierza. Król wyjeżdżając z Polski zatrzymał się na dłużej w Krakowie gdzie zamieszkał w Pałacu „Krzysztofory”, obecnej siedzibie Muzeum Historycznego m. Krakowa
  • 1700–1716 – w związku z toczącą się tzw. III wojną północną, przez Małopolskę przeciągnęły oddziały szwedzkie, rosyjskie, saskie i polskie, niszcząc katastrofalnie cały region.
  • 1707–1710 – katastrofalna zaraza, która objęła Kraków i okolicę pochłonęła blisko 20 000 ofiar
  • 1734 – w związku z toczącą się wojna o sukcesję polską, przez Małopolską przeszły korpusy wojsk saskich oraz polskich wiernych Stanisławowi Leszczyńskiemu
  • 1769 – pod pretekstem walk konfederacji barskiej wojska austriackie zajęły grody spiskie i okolice Nowego Targu i Nowego Sącza
  • 1770–1771 – w walkach konfederatów barskich szczególną rolę odegrały umocnienia w Tyńcu, Lanckoronie i w mieście Krakowie oraz na zamku wawelskim
  • 1772 – I rozbiór Polski. Południowa część Małopolski (bez Krakowa) przypadła Austrii
  • 1795 – III rozbiór Polski. Północna część Małopolski pomiędzy Bugiem, Wisłą i Pilicą dostała się w ręce austriackie
  • kwiecień–lipiec 1809 – ofensywa Józefa Poniatowskiego wyzwoliła z rąk austriackich ziemie III zaboru, w tym m.in. Kraków i przyłączyła je do księstwa warszawskiego
  • 1813 – Józef Poniatowski wraz z wojskiem polskim opuścił Kraków, który zajmują wojska rosyjskie
  • 1815 – kongres wiedeński podzielił ostatecznie Małopolskę pomiędzy Rosję i Austrię. Kraków wraz z okolicami tworzy niezależne teoretycznie państewko tzw. Rzeczpospolitą Krakowską
  • 1846 – powstanie krakowskie oraz powstanie chochołowskie. Likwidacja Rzeczypospolitej Krakowskiej i włączenie Krakowa do austriackiej Galicji jako stolicę Wielkiego Księstwa Krakowskiego

NowożytnośćEdytuj

  • 26 kwietnia 1848 – Wiosna Ludów w Krakowie zakończona zbombardowaniem miasta przez wojsko austriackie
  • 1864–1865 – stan oblężenia w Galicji w związku z toczącym się powstaniem styczniowym
  • 1867 – Galicja otrzymała z rąk cesarza Franciszka Józefa I autonomię
  • 1869 – wprowadzenie języka polskiego jako urzędowego w Galicji
  • 1884 – otwarcie tzw. podkarpackiej linii kolejowej (Nowy Sącz, Krynica)

Okres wojenny i międzywojennyEdytuj

  • wrzesień 1914 – przysięga Legionów Polskich na Błoniach krakowskich
  • 3–8 września 1939 – Małopolska została zajęta przez armię niemiecką
  • 18 stycznia 1945 – wojska sowieckie wkroczyły do Krakowa

GospodarkaEdytuj

W 2017 r. produkt krajowy brutto woj. małopolskiego wynosił 142.1 mld zł, co stanowiło 7,9% PKB Polski. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wynosił 42,1 tys. zł (90.1% średniej krajowej), co plasowało małopolskie na 6. miejscu względem innych województw[14][15].

Przeciętne miesięczne wynagrodzenie mieszkańca woj. małopolskiego we wrześniu 2019 roku wynosiło 5 066,21 zł, co lokowało je na 3. miejscu względem wszystkich województw[16].

We wrześniu 2019 roku w Małopolsce zarejestrowanych było ok. 61,9 tys. bezrobotnych; daje to stopę bezrobocia na poziomie 4,1%[17].

Gospodarstwa domowe 4,8% mieszkańców woj. małopolskiego mają wydatki poniżej granicy ubóstwa skrajnego (tzn. znajduje się poniżej minimum egzystencji) (2011)[18].

PrzemysłEdytuj

Na terenie województwa znajdują się obszary 4 okręgów przemysłowych:

  1. Krakowski
  2. Jaworznicko-Chrzanowski
  3. Tarnowski
  4. Karpacki

Zasoby surowców mineralnychEdytuj

 
Kryształy soli z kopalni w Wieliczce

EnergiaEdytuj

Największe elektrociepłownie na węgiel kamienny znajdują się w Krakowie, Skawinie i Trzebini (0,5 tys.–1 tys. MW) oraz w Tarnowie (100–500 MW).

Bezpieczeństwo publiczneEdytuj

W województwie małopolskim działa centrum powiadamiania ratunkowego, które znajduje się w Krakowie i które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999[20].

TransportEdytuj

Województwo małopolskie położone jest na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych. Przez jego obszar wiodą szlaki tranzytowe ze wschodu na zachód i z północy na południe: linie kolejowe i drogi krajowe.

Transport drogowyEdytuj

Drogi krajowe w województwie małopolskim[21][22]
Droga Trasa Obecna długość w województwie Uwagi
94 węzeł „Zgorzelec” – Krzyżowa – węzeł „Krzywa” – Wrocław (5/E261) – PrądyOpole (45/46)– NogawczyceGliwiceSosnowiec (86) – OlkuszModlniczka (S7/E77) – ... – Kraków (węzeł „Kraków Wielicka”) – WieliczkaBochniaBrzesko (75) – TarnówPilzno (73) – DębicaRopczyceSędziszów MałopolskiRzeszówŁańcutPrzeworsk – węzeł „Jarosław Zachód” – JarosławSkołoszów (77) – RadymnoKorczowa – granica państwa 161 km Przerwa w przebiegu drogi od Modlniczki (gdzie łączy się z drogą ekspresową S7) do węzła „Kraków Wielicka” (A4/E40)
  1. Przerwa w przebiegu drogi od Modlniczki (S7/E77) do węzła „Kraków Wielicka”
  2. Odcinek Tarnów – Pilzno wspólny z 73
  3. Odcinek Jarosław – Skołoszów wspólny z 77
A4E40 granica państwa – JędrzychowiceLegnicaWrocławOpoleGliwiceKatowiceKrakówTarnówRzeszówKorczowa – granica państwa 150 km
7E77 Żukowo (20) – GdańskElblągOstródaOlsztynekPłońskWarszawaJankiGrójecRadomKielceKrakówRabka-ZdrójChyżne – granica państwa 176 km
S1E75 A1E75 (węzeł „Pyrzowice”) – PodwarpieBrzeszczeOświęcimBielsko-BiałaZwardoń – granica państwa ? Droga nie została jeszcze wybudowana
S7E77 S6E28 (Gdańsk) – ElblągOlsztynekWarszawaKielceKrakówRabka-Zdrój 15 km Budowana droga S7E77 Odcinek Lubień - Rabka-Zdrój - Chabówka i Tunel pod Luboniem Małym
28 ZatorWadowiceRabka-ZdrójLimanowaNowy SączGorliceJasłoKrosnoSanokKuźminaBirczaPrzemyślMedyka – granica państwa 192 km
44 GliwiceMikołówTychyOświęcimZatorSkawinaKraków 56 km
47 Rabka-ZdrójNowy TargZakopane 40 km
49 Nowy TargCzarna GóraJurgów – granica państwa 24 km
52 Bielsko-BiałaKętyAndrychówWadowiceKalwaria ZebrzydowskaGłogoczów 46 km
73 WiśniówkaKielceMorawicaBusko-ZdrójSzczucinDąbrowa TarnowskaTarnówPilznoJasło 50 km
75 Kraków (Branice) (79) – NiepołomiceBochnia (A4/E40) – Brzesko (94) – Nowy SączKrzyżówkaTyliczMuszynka – granica państwa 135 km
79 WarszawaKozieniceZwoleńSandomierzPołaniecNowe BrzeskoKrakówTrzebiniaChrzanówJaworznoKatowiceChorzówBytom 104 km
87 Nowy SączStary SączPiwniczna-Zdrój – granica państwa 28 km

... – brak ciągłości drogi

Transport kolejowyEdytuj

 
Wnętrze dworca Kraków Główny

W województwie małopolskim znajduje się 1121 km eksploatowanych linii kolejowych (7. miejsce w kraju), z czego 653 km to linie jednotorowe, natomiast 468 km dwutorowe. 870 km linii kolejowych jest zelektryfikowanych (stan na dzień 31 grudnia 2013)[23]. W 2017 roku statystyczny mieszkaniec województwa małopolskiego jechał 4,9 raza pociągiem[24].

W województwie znajduje się 26 czynnych dworców kolejowych[25]; 4 z nich są wpisane do rejestru zabytków: Nowy Sącz, Rabka-Zdrój, Tarnów, Zakopane[26].

Tabor kolejowyEdytuj

Województwo małopolskie wraz z Kolejami Małopolskimi, które należą do województwa, posiada 50 pojazdów, które są użytkowane przez Koleje Małopolskie i Polregio:

Seria Typ Liczba Producent Własność Użytkownik Źródło
EN63a Impuls 36WEa 6 Newag UM Polregio [27]
EN64 Acatus Plus 40WEa 2 Pesa UM Polregio [28]
4 UM Koleje Małopolskie
EN76B Elf II 22WEh 4 Pesa UM Koleje Małopolskie [29][30]
EN77 Acatus II 32WE 5 Pesa Koleje Małopolskie [31]
EN78 Impuls 31WE 8 Newag UM Koleje Małopolskie [32]
EN78A Impuls 31WEb 4 Newag UM Koleje Małopolskie [33][34]
5 UM Polregio [35][36]
EN79 Impuls 45WE 5 Newag UM Koleje Małopolskie [32]
EN99 Acatus Plus 41WE 4 Pesa UM Polregio [37][38]
SA109 212M 1 Kolzam UM Polregio
SA133 218Mc 2 Pesa UM Polregio [39]

Transport lotniczyEdytuj

Międzynarodowy Port Lotniczy Kraków-Balice posiada regularne połączenia z miastami Europy, Ameryki Północnej i Izraelem. Trwa rozbudowa terminala pasażerskiego, który po przebudowie będzie mógł obsługiwać ponad 8 mln osób rocznie.

KulturaEdytuj

W województwie małopolskim odbywają się liczne festiwale o międzynarodowej renomie, m.in. Festiwal Kultury Żydowskiej na krakowskim Kazimierzu czy Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem, a także Tydzień Kultury Beskidzkiej, Babiogórska Jesień, Łemkowska Watra oraz Święto Borówki w Zubrzycy Górnej.

Województwo małopolskie ma dość dużą liczbę instytucji kultury. Co czwarty zwiedzający polskie muzeum trafia do jednej z placówek na terenie województwa małopolskiego. W zbiorach państwowych, kościelnych i kolekcjach prywatnych znajduje się 20 proc. wszystkich polskich dzieł sztuki. Najważniejsze ekspozycje znajdują się na Zamku Królewskim na Wawelu, w oddziałach Muzeum Narodowego, w muzeach okręgowych w Tarnowie i Nowym Sączu oraz w muzeach diecezjalnych w Tarnowie i Krakowie. W Tarnowie znajduje się jedyna w Europie stała wystawa poświęcona pamięci Romów.

Instytucje kulturalne w Małopolsce:

Instytucja kulturalna liczba budynków
Biblioteki i filie bibliotek 766
Domy i ośrodki kultury oraz kluby i świetlice 489
Galerie sztuki 66
Kina 47
Muzea wraz z oddziałami muzealnymi 103
Teatry zawodowe i instytucje muzyczne 19

MediaEdytuj

W województwie małopolskim działają dwie stacje telewizyjne: Ośrodek Regionalny Telewizji Polskiej S.A. oraz TVN Południe. Ponadto liczni operatorzy sieci kablowych, działający zwłaszcza w miastach i na dużych osiedlach, dostarczają pakiet programów telewizyjnych i radiowych; uruchomili także własne programy o charakterze lokalnym, głównie informacyjno-rozrywkowe. W województwie małopolskim nadają również radia ogólnopolskie takie jak RMF FM, Radio Zet, regionalne Radio Kraków, a także lokalne, np. Radio ESKA, Radio Złote Przeboje, Radio Alex, Radio RDN Małopolska (dawniej Radio Dobra Nowina) czy Radio Vox FM Kraków. W Krakowie znajdują się siedziby oraz serwerownie czołowych portali internetowych Onet.pl oraz Interia.pl. Działają również inne portale regionalne – Nowa Małopolska, Moje Miasto Kraków, Nasze Miasto, Głos 24.

Województwo małopolskie ma drugą pozycją w kraju pod względem liczby zarejestrowanych oficyn wydawniczych, z których większość stanowią wydawnictwa prywatne oraz kościelne i klasztorne.[potrzebny przypis]

Nauka i oświataEdytuj

Województwo małopolskie jest trzecim w Polsce pod względem liczby studentów. Działa w nim najstarsza w Polsce uczelnia – Uniwersytet Jagielloński o ponad 600-letniej tradycji. Z kolei wśród prywatnych uczelni ekonomicznych w ogólnopolskich klasyfikacjach najwyżej oceniane są Wyższa Szkoła Biznesu w Nowym Sączu i krakowska Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości. Wyższe uczelnie koncentrują się głównie w Krakowie. W 34 małopolskich uczelniach kształci się ponad 203 tysięcy studentów [40].

Ważniejsze z nich to:

Turystyka i wypoczynekEdytuj

W 2007 r. województwo odwiedziło ponad 14,5 miliona turystów, w tym 3 miliony z zagranicy (najwięcej z Niemiec, USA, Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch oraz Rosji i Ukrainy).

Główne atrakcje turystyczne Małopolski to miasto Kraków, Kopalnia Soli w Wieliczce, Kopalnia Soli w Bochni, były niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, kompleks drewnianych kościołów na Szlaku Architektury Drewnianej, tradycyjny spływ Przełomem Dunajca przez Pieniny, a także najwyższe polskie góry – Tatry oraz miasto Zakopane, nazywane zimową stolicą Polski.

Region to także cel turystyki pielgrzymkowej (sanktuaria w Kalwarii Zebrzydowskiej i Krakowie-Łagiewnikach, Limanowej, Pasierbcu, Dom Rodzinny Jana Pawła II w Wadowicach, Kaplica na Groniu Jana Pawła II) oraz leczniczej (9 miejscowości uzdrowiskowych w całym województwie).

Corocznie od 1999 r. organizowane są Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego, mające na celu promowanie zabytków Małopolski. 5 zespołów zabytkowych wpisanych zostało na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Są to:

Popularnymi obszarami turystyki pieszej i sportów zimowychpasma górskie Beskidów (m.in.: Beskid Makowski, Beskid Mały, Beskid Niski, Beskid Wyspowy, Beskid Żywiecki oraz Gorce), a także Pieniny i Tatry.

Utworzono także Karpacki Szlak Rowerowy, który, wraz ze szlakami łącznikowymi, prowadzi przez najbardziej znane i cenne historycznie miejscowości województwa małopolskiego.

Podział administracyjnyEdytuj

 
Podział województwa na powiaty

W dniu 1 stycznia 1999 r. weszła w życie reforma administracyjna Polski, tworząc dwa nowe szczeble samorządu lokalnego i zmieniając liczbę województw. W ten sposób powstało samorządowe województwo małopolskie. W jego skład weszły obszary ówczesnego województwa krakowskiego i nowosądeckiego oraz części bielskiego, kieleckiego, katowickiego, krośnieńskiego i tarnowskiego. Województwo małopolskie tworzy 19 powiatów, 3 miasta na prawach powiatu oraz 182 gminy. Na jego terenie znajdują się 62 miasta.

Powiaty województwa małopolskiego
Dane z 31 grudnia 2010
lp. Herb Flaga Powiat stolica powierzchnia
(km²)
ludność gęstość zaludnienia
(osób/km²)
1     bocheński Bochnia 649,28 102 592 158
2     brzeski Brzesko 590 91 643 155,3
3     chrzanowski Chrzanów 371,49 127 540 343,3
4     dąbrowski Dąbrowa Tarnowska 530 58 631 110,6
5     gorlicki Gorlice 967,36 107 148 110,8
6     krakowski Kraków 1229,62 256 260 208,4
7     limanowski Limanowa 951,96 125 108 131,4
8     miechowski Miechów 676,73 49 977 73,9
9     myślenicki Myślenice 673,3 120 903 178,8
10     nowosądecki Nowy Sącz 1550,24 204 092 131,7
11     nowotarski Nowy Targ 1474,66 185 917 126,1
12     olkuski Olkusz 622,19 113 814 182,9
13     oświęcimski Oświęcim 406,03 153 705 378,6
14     proszowicki Proszowice 414,57 43 406 104,7
15     suski Sucha Beskidzka 685,75 83 006 121
16     tarnowski Tarnów 1413,44 196 810 139,2
17     tatrzański Zakopane 471,62 65 542 139
18     wadowicki Wadowice 645,74 156 488 242,3
19     wielicki Wieliczka 429,2 112 161 261,3
20     Kraków 327 756 183 2312,5
21     Nowy Sącz 58 84 537 1457,5
22     Tarnów 72,4 114 635 1583,4
Razem 22 19 15 182,87 3 310 094 218

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Gmina wiejska Szerzyny z woj. tarnowskiego znalazła się początkowo w powiecie jasielskim w woj. podkarpackim. 1 I 2003 została przeniesiona do powiatu tarnowskiego w woj. małopolskim.
  2. Gmina miejska Sławków znalazła się początkowo w powiecie olkuskim. 1 I 2002 została przeniesiona do powiatu będzińskiego w woj. śląskim.

PrzypisyEdytuj

  1. GUS: [1].
  2. Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-05-20].
  3. a b c {{{tytuł}}}, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2021-11-02].
  4. Powierzchnia według województw – stan z 31.12.2014 r.. [dostęp 2015-07-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-21)].
  5. Województwo Małopolskie.
  6. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2014 r., Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 24 lipca 2014, ISSN 1505-5507.
  7. geoportal.gov.pl. geoportal.gov.pl. [dostęp 2013-07-27].
  8. [2], w oparciu o dane GUS.
  9. (Art. 3.) Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. (Dz.U. z 1998 r. nr 96, poz. 603).
  10. (§ 3. Statut MUW w Krakowie) Zarządzenie Nr 151/09 Wojewody Małopolskiego z dnia 27 maja 2009 r. (Dz. Urz. Woj. Małopolskiego z 2009 r., Nr 357, poz. 2560).
  11. Ryszard Pagacz II wicewojewodą małopolskim. malopolska.uw.gov.pl, 2020-12-18. [dostęp 2020-12-20].
  12. Raport o stanie lasów w Polsce 2012, Warszawa: Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, 2013, s. 78, ISSN 1641-3229.
  13. Puszcza Niepołomicka - Przyroda - Żubr (pol.). puszczaniepolomicka.pl. [dostęp 2021-04-30].
  14. PKB województw jak PKB państw [Mapa] – Bankier.pl, bankier.pl [dostęp 2018-07-01] (pol.).
  15. GUS, Wstępne szacunki produktu krajowego brutto według województw w 2016 r., „stat.gov.pl” [dostęp 2018-06-28] (pol.).
  16. Wynagrodzenia.pl, wynagrodzenia.pl [dostęp 2018-07-01] (pol.).
  17. GUS, Urząd Statystyczny w Krakowie / Województwo, krakow.stat.gov.pl [dostęp 2018-06-28] (pol.).
  18. Ubóstwo w Polsce w 2011r. Główny Urząd Statystyczny, 2012-05-31. s. 15. [dostęp 2012-06-08].
  19. Aleksander Gurgul: Rondo Matecznego: Pijalnia wody mineralnej w dawnym uzdrowisku (pol.). wyborcza.pl, 2015-07-20. [dostęp 2021-04-30].
  20. Wykaz NKA dla lokalizacji Ab. Służb Alarmowych 112 (pol.). uke.gov.pl. [dostęp 2014-12-27].
  21. Rozporządzenie Rady Ministrów zmieniające rozporządzenie w sprawie sieci autostrad i dróg ekspresowych (Dz.U. z 2009 r. nr 187, poz. 1446).
  22. Zarządzenie Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad z dnia 10.12.2009.
  23. Transport. Wyniki działalności w 2013 r., Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2014, s. 94, ISSN 1506-7998.
  24. Mieszkańcy Pomorza najchętniej korzystają z kolei. inforail.pl, 2018-08-08. [dostęp 2018-10-22].
  25. Czynne dworce kolejowe. 2016-10-31. [dostęp 2016-10-22].
  26. Zestawienia zabytków nieruchomych – woj. małopolskie.
  27. Paweł Terczyński. Zespoły typu 36WEa Impuls dla Południowej Grupy Zakupowej. „Świat Kolei”. 7/2015, s. 12–18. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  28. UCHWAŁA Nr 2015/17 ZARZĄDU WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO z dnia 5 grudnia 2017 r. w sprawie zawarcia z „Koleje Małopolskie” Sp. z o.o. umowy dzierżawy elektrycznych zespołów trakcyjnych serii EN64 nr 004, 006, 007 i 008, bip.malopolska.pl, 5 grudnia 2012 [dostęp 2018-04-21].
  29. Pesa z umową na dostawę nowych pociągów dla Małopolski, www.rynek-kolejowy.pl [dostęp 2019-10-31] (pol.).
  30. Pesa zakończyła dostawy Elfów 2 dla Kolei Małopolskich, www.rynek-kolejowy.pl [dostęp 2022-02-26] (pol.).
  31. Uchwała Nr LIII/804/18 Sejmiku Województwa Małopolskiego z dnia 24 września 2018 r. w sprawie wyrażenia zgody na wniesienie wkładu niepieniężnego (aportu) i wkładu pieniężnego do spółki działającej pod firmą „Koleje Małopolskie” spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Krakowie oraz na objęcie udziałów tej spółki, bip.malopolska.pl, 24 września 2018 [dostęp 2019-01-01].
  32. a b Impulsy już w komplecie służą pasażerom SKA. Do Małopolski trafił setny skład Newagu. rynek-kolejowy.pl, 2017-02-24. [dostęp 2017-02-24].
  33. Koleje Małopolskie mają pierwsze Impulsy 2 [zdjęcia], www.rynek-kolejowy.pl [dostęp 2021-12-09] (pol.).
  34. Województwo małopolskie odebrało już 6 Impulsów 2 od Newagu, Kolejowy Portal, 1 października 2021 [dostęp 2021-12-09] (pol.).
  35. Biuletyny Informacji Publicznej, bip.malopolska.pl [dostęp 2021-12-09].
  36. Komplet małopolskich Impulsów - TransInfo, transinfo.pl [dostęp 2021-12-09] (pol.).
  37. Jest porozumienie Małopolski i PR. „Było ryzyko zawirowań”. rynek-kolejowy.pl, 2016-12-10. [dostęp 2016-12-11].
  38. Mamiński: Podstawiliśmy tabor zastępczy, KMŁ go nie mają (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2016-12-16. [dostęp 2016-12-21].
  39. Lada dzień przetarg na pociągi w ramach południowej grupy zakupowej. inforail.pl, 2013-02-28. [dostęp 2013-02-28].
  40. Lista Uniwersytet w Wojewodztwie Malopolskiem http://firmstrony.pl/uniwersytet/wojewodztwo-malopolskie

Linki zewnętrzneEdytuj