Otwórz menu główne

Zgorzelec

miasto i gmina w województwie dolnośląskim
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejsca o tej nazwie.

Zgorzelec (niem. Görlitz i, grnłuż. Zhorjelc, dlnłuż. Zgórjelc cz. Zhořelec) – miasto przygraniczne w województwie dolnośląskim, w polskiej części Łużyc Górnych, na prawym brzegu Nysy Łużyckiej, w Obniżeniu Żytawsko-Zgorzeleckim. Przed 1945 stanowiło prawobrzeżną część miasta Görlitz.

Zgorzelec
miasto i gmina
Ilustracja
Panorama centrum miasta z osiedlem Konarskiego w tle
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat zgorzelecki
Data założenia X wiek
Prawa miejskie 1303
Burmistrz Rafał Gronicz
Powierzchnia 15,88 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

31 280[1]
1969,8 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 75
Kod pocztowy 59-900 do 59-903
Tablice rejestracyjne DZG
Położenie na mapie powiatu zgorzeleckiego
Mapa lokalizacyjna powiatu zgorzeleckiego
Zgorzelec
Zgorzelec
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zgorzelec
Zgorzelec
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Zgorzelec
Zgorzelec
Ziemia51°09′01″N 15°00′31″E/51,150278 15,008611
TERC (TERYT) 0225021
SIMC 0936546
Urząd miejski
ul. Domańskiego 7
59-900 Zgorzelec
Strona internetowa

Zgorzelec jest siedzibą gminy wiejskiej Zgorzelec oraz powiatu zgorzeleckiego. Miasto należy do Związku Miast Polskich.

Według danych z 30 czerwca 2012 miasto miało 32 332 mieszkańców.

Barwy herbu i flagi Zgorzelca (niebiesko-żółte) są identyczne jak we fladze Górnych Łużyc, na terenie których Zgorzelec leży.

Spis treści

PołożenieEdytuj

Według danych z 2002[2] Zgorzelec ma obszar 15,86 km² (1586 ha), w tym:

  • użytki rolne: 40%
  • użytki leśne: 3%

Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosiła 15,88 km²[3]. Miasto stanowi 1,89% powierzchni powiatu.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa jeleniogórskiego.

ToponimiaEdytuj

 
Łużyce (Lausitz) w obrębie Wielkich Moraw w IX wieku
 
Królestwo Węgier w 1490 (koniec panowania Macieja Korwina)

Nazwa pochodzi od wyrazu gorzeć (psł. *gorěti). Określała ona miejsce wypalone, osadę powstałą na miejscu wypalonym. Dzisiejsza polska nazwa wzięła się od form łużyckich, tj. Zgórjelc i Zhorjelc. Formą zniemczoną jest Görlitz[4].

Nazwy pojawiające się w najstarszych dokumentach[5]

  • Villa Goreliz (1071) – najstarsza pisemna wzmianka o Görlitz/Zgorzelcu jest w łacińskim dokumencie wystawionym przez cesarza Henryka IV. Zgodnie z jego wolą biskupowi miśnieńskiemu Benonowi zostało przekazanych z rąk banity o imieniu Ozer osiem „łanów królewskich” w „Villa Goreliz” (Gorelic) (ok. 192÷432 ha)[6].
  • Yzcorelik, Yzcorzelik – 1126
  • Drewnow, Drzewniow, Yzhorelik – 1131
  • Gorliz, Gorlic – 1238
  • Zgorliz – 1241
  • Goerlitcz, Goerlitz – 1266
  • Gorlicz – 1301
  • Gorlitz – 1322
  • Gerlicz – 1378
  • Gurlicz – 1384, 1456
  • Garlicz – 1429
  • Gorlicze – 1430
  • Gorlitcz – 1434, 1475
  • Ghorlitz – 1443
  • Gorlitzsch – 1488
  • Gorlytz – 1511
  • Gorlicium, Gorlicia – używane były także formy zlatynizowane
  • Zgorelc oraz Zgorzelec – 1847; śląski pisarz Józef Lompa w książce Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej wydanej w Głogówku[7]
  • Ost-Görlitz[8] – (do 1946) nazwa prawobrzeżnej części miasta
  • Görlitz Moys – (od 1 czerwca 1929 do 14 marca 1947) nazwa prawobrzeżnej południowej dzielnicy miasta
  • Zgorzelice – nazwa polskiej części miasta w latach 1945–1946[9][10]
  • Zgorzelec – obecna nazwa polskiej części miasta wprowadzona po II wojnie światowej obowiązująca od 19 maja 1946[11]
  • Zgorzelec Ujazd – nazwa południowej dzielnicy miasta obowiązująca od 15 marca 1947[12] (obecnie administracyjna nazwa Zgorzelec).

HistoriaEdytuj

 
Widok miasta „Gorlitz” od wschodu, 1575
 
Widok miasta „Görlitz” w 1650 na miedziorycie Matthäusa Meriana. Teren dzisiejszego Zgorzelca widoczny z prawej strony jako przedmieście Görlitz
 
Mapa miasta „Goerlitz” i jego wschodniego przedmieścia (u góry mapy) z 1750

ZabytkiEdytuj

 
Ulica Daszyńskiego – Przedmieście Nyskie
 
Widok na Zgorzelec z dachu Domu Kultury
 
Plac Pocztowy pod koniec budowy
 
Dom Jakuba Böhme przy ul. Daszyńskiego 12

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[21]:

  • miasto, ośrodek historyczny
  • zespół parków miejskich, z l. 1870–1930
  • kamienice, ul. Bohaterów Getta 1 A, 3, 5, z l. 1896–1897, 1900
  • dom, ul. Czachowskiego 1, z pocz. XX w.
  • Przedmieście Nyskie – zespół architektoniczny – najstarsza cz. Zgorzelca od XVII w.:
    • kamienice, ul. Daszyńskiego 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 19, 20, 67, 68, 70, 71, 72, 73, 75A, 75B, 76 z budynkiem gospodarczym, 77, 78, 82, 83, 98, z XVI w., XVII-XVIII w., XIX w./XX w.
    • dom Jakuba Böhme, ul. Daszyńskiego 12
    • kamienica, ul. Wolności 7, z ok. 1880
    • zespół dawnego młyna, ul. Wrocławska 2: budynek administracyjny, obecnie mieszkalny, elewator
  • kamienice, ul. Domańskiego 1, 2, 4, z l. 1898–99, XIX w.
  • pałac, ul. Francuska 39 (d. 12), z 1730: park
  • rządcówka, ul. Henrykowska 5, z 1880, ogród
  • willa, ul. św. Jana 20, z 1898
  • kamienice, ul. Kościuszki 2, 16, z l. 1905–1910
  • dom kołodzieja, budynek mieszkalno-gospodarczy (przeniesiony), aleje Lipowe 1, drewniany, z 1822 o konstrukcji przysłupowy przy obwodnicy miejskiej
  • kamienica, ul. Łużycka 11, z 1898
  • monumentalny gmach Miejskiego Domu Kultury, ul. Parkowa 1, z l. 1898–1902, miejsce podpisania układu zgorzeleckiego
  • dwa domy, obecnie internat, ul. Partyzantów 2–4, z pocz. XX w.
  • kamienice, ul. Piłsudskiego 3, 4, 5, 7, 8, 10, 12, 14, z XIX w.
  • dom, ul. Staszica 7, z k. XIX w.
  • kamienice, ul. Warszawska 1, 2, 3, 7, 14, 15, z l. 1900–7, 1910–14, XX w.

inne zabytki:

KlimatEdytuj

Średnia temperatura i opady dla Zgorzelca
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Rekordy maksymalnej temperatury [°C] 15.0 15.5 20.4 28.0 30.4 34.5 36.0 35.9 28.6 25.3 17.4 13.3 36,0
Średnie temperatury w dzień [°C] 1.4 2.7 7.4 13.3 18.6 21.2 23.3 23.2 18.3 12.9 6.4 2.7 12,6
Średnie dobowe temperatury [°C] -1.1 -0.3 3.5 8.2 13.2 16.0 17.9 17.6 13.4 8.9 3.7 0.4 8,4
Średnie temperatury w nocy [°C] -3.7 -3.3 0.0 3.3 7.6 10.8 12.6 12.3 9.1 5.2 1.2 -2.0 4,4
Rekordy minimalnej temperatury [°C] -25.9 -23.4 -14.3 -7.6 -2.6 1.3 5.3 4.0 0.4 -6.3 -12.9 -22.8 -25,9
Opady [mm] 48 38 47 40 55 68 91 79 54 40 49 52 661
Średnia liczba dni z opadami 12 10 11 8 10 12 12 11 9 8 10 12 125
Źródło: Na podstawie 35-lecia 1979–2013[22]

DemografiaEdytuj

 
Zgorzelec sfotografowany z wysokości 10 tys. metrów z pokładu samolotu rejsowego
Osobny artykuł: Ludność Zgorzelca.

Dane z 30 czerwca 2010[23]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób % osób % osób %
Populacja 31 684 100 16 776 52,9 14 908 47,1
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
1995,2 1056,4 938,8

Piramida wieku mieszkańców Zgorzelca w 2014[1].
 

TransportEdytuj

 
Widok z południa; fragment miasta z mostem kolejowym na Nysie Łużyckiej (Linia kolejowa E 30)
 
Ulica Emilii Plater i Armii Krajowej

Transport drogowyEdytuj

Przez Zgorzelec przebiegają następujące drogi:

Droga Trasa Trasa przez Zgorzelec uwagi
A4E40 (Drezno)     JędrzychowiceKrzyżowaKrzywaChojnówLegnicaWrocławOpoleGliwiceKatowiceKrakówTarnówRzeszówJarosławPrzemyślKorczowa granica państwa    (Lwów) Na północ od miasta.
30 94 Zgorzelec – Lubań – Gryfów ŚląskiJelenia Góra 3E65
94 30 Zgorzelec – BolesławiecKrzywa – Chojnów – Legnica – Środa Śląska – Wrocław – OławaBrzeg – Opole – Strzelce OpolskieBytomBędzinOlkusz – Kraków – Bochnia – Tarnów – Dębica – Rzeszów – ŁańcutPrzeworsk – Jarosław – Radymno – Korczowa Na odcinku Zgorzelec – Krzywa była to trasa międzynarodowa  T22  w latach 70 i 80 XX wieku. W latach 1985–2008 4E40.
351 296 Jagodzin – Pieńsk – Zgorzelec – Jędrzychowice 94 Henrykowska – Bolesławiecka
352 30 Zgorzelec – Bogatynia    (Frýdlant)

Dawniej przez Zgorzelec przebiegała 317.

Transport kolejowyEdytuj

 
Stacja kolejowa Zgorzelec

Stacje kolejoweEdytuj

Na terenie miasta znajdują się 3 wiadukty kolejowe oraz jeden drogowy.

Publiczny transport zbiorowyEdytuj

PKSEdytuj

Prywatni przewoźnicyEdytuj

Komunikacja miejskaEdytuj

Miasto posiada jedną linię autobusową nr „50” obsługiwaną przez firmę ASTEL (nr 1, nr 2S i nr 3)[29]. Dawniej miasto posiadało sieć tramwajową.

Transport lotniczyEdytuj

W 2013 przy ul. Lubańskiej oddano do użytku sanitarne lądowisko.

OświataEdytuj

 
LO im. Braci Śniadeckich w Zgorzelcu
 
Gimnazjum nr 3
 
Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych im. Emilii Plater
Placówka Adres
Przedszkole Publiczne nr 2 ul. Kościuszki 1
Przedszkole Publiczne nr 8 z Oddziałami Integracyjnymi ul. św. Jana 21[30]
Przedszkole Publiczne nr 9 ul. Powstańców śl. 62
Przedszkole Publiczne nr 12 ul. Wyspiańskiego 9a
Szkoła Podstawowa „Tęcza” – oddział przedszkolny ul. boh. II AWP 16
Przedszkole Niepubliczne nr 1 „Zaczarowany Domek” ul. Staszica 19
Przedszkole Niepubliczne nr 2 ul. Brzozowa 1
Przedszkole Niepubliczne nr 3 „Pajacyk” ul. Tuwima 2a[31]
Przedszkole Niepubliczne nr 4 z Oddziałami Integracyjnymi ul. Wolności 8 i ul. Broniewskiego 27a[32]
Punkt Przedszkolny „Wyspa Skarbów” ul. Żeromskiego 24
Punkt Przedszkolny „Raj Malucha” ul. Iwaszkiewicza 24 b/2
Punkt Przedszkolny „Baby City” ul. Wolności 10
Punkt Przedszkolny „Chatka Puchatka” ul. Francuska 39
Szkoła Podstawowa nr 2 im. Jarosława Iwaszkiewicza (z Oddziałami Integracyjnymi) ul. Reymonta 16[33]
Szkoła Podstawowa nr 3 im. Janusza Korczaka ul. Armii Krajowej 10a[34]
Szkoła Podstawowa nr 5 im. Marii Skłodowskiej Curie ul. Prusa 17
Szkoła Podstawowa-Tęcza ul. boh. II AWP 16[35]
Prywatna Szkoła Podstawowa „Prymus” ul. Wolności 8
Gimnazjum nr 1 z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Bolesława Chrobrego ul. Kościuszki 68[36]
Gimnazjum nr 2 z Oddziałami Integracyjnymi i Oddziałami Dwujęzycznymi im. Jana Pawła II ul. Orzeszkowej 60[37]
Gimnazjum nr 3 im. Armii Krajowej ul. Józefa Piłsudskiego 1[38]
Niepubliczne Gimnazjum Łużyckie z Oddziałami Dwujęzycznymi ul. Partyzantów 4
Europejskie Gimnazjum w Zgorzelcu ul. Boh. II AWP 16
Gimnazjum COGITO ul. Wolności 8
Liceum Ogólnokształcące COGITO ul. Wolności 8
Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych im. Emilii Plater w Zgorzelcu ul. Francuska 6[39]
Zespół Szkół Zawodowych i Licealnych im. Górników i Energetyków Turowa ul. Powstańców Śląskich 1[40]
LO im. Braci Śniadeckich ul. Partyzantów 4[41]

Opieka zdrowotnaEdytuj

Na terenie miasta świadczenia zdrowotne zapewniają[potrzebny przypis]:

Kultura i sztukaEdytuj

 
Amfiteatr w Zgorzelcu podczas Dni Miasta 2012
  • Miejski Dom Kultury
  • Biblioteka Miejska w Zgorzelcu
  • Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia
  • Muzeum Łużyckie
  • Młodzieżowa Orkiestra Mandolinistów
  • Grupa Teatralna „Widziadło”
  • Dziecięcy Teatr Baśni.
  • W mieście działa kino „PoZa NoVa”[42].

Media lokalneEdytuj

  • zgorzelec.info
  • zinfo.pl
  • Telewizja Kablowa „Tomków”
  • TVT Zgorzelec
  • Lokalny portal informacyjny www.nastyku.pl

W latach 90. istniało również Radio Frem (90.6 fm) oraz Zgorzelecka Telewizja Lokalna (ZTL).

Media regionalne o charakterze ponadmiejskim poruszające problemy miasta Zgorzelca:

  • Gazeta Wojewódzka
  • Gazeta Regionalna Dolny Śląsk
  • Telewizja Łużyce

TurystykaEdytuj

Przez miasto przebiega Dolnośląska Droga św. Jakuba odcinek szlaku pielgrzymkowego do grobu św. Jakuba w Santiago de Compostela w Hiszpanii.

Sport i rekreacjaEdytuj

Głównym obiektem sportowym jest Centrum Sportowo-Rekreacyjne, w którego skład wchodzą: dwa boiska do piłki nożnej, kompleks boisk o nawierzchni sztucznej, hala sportowa, basen kryty, basen odkryty, korty tenisowe, siłownia, sauna, gabinet odnowy biologicznej, hala sportowa przy ul. Traugutta[potrzebny przypis].

Kluby i zespołyEdytuj

 
Wnętrze hali Centrum Sportowego w Zgorzelcu w 2008

ReligiaEdytuj

AtrakcjeEdytuj

 
Pocztowy słup dystansowy króla Augusta II Mocnego
 
Cmentarz 2 Armii Wojska Polskiego

Związani ze ZgorzelcemEdytuj

Współpraca międzynarodowaEdytuj

Miasta i gminy partnerskie:

Panoramy miastaEdytuj

 
Panorama Zgorzelca, fotografia z powietrza
 
Zgorzelec z lotu ptaka, a w tle Berzdorfer See

PrzypisyEdytuj

  1. a b Zgorzelec polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  2. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2017-12-31].
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. „Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym”, 2013-07-26. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  4. Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 279. ISBN 83-04-02436-5.
  5. Waldemar Bena: Polskie Górne Łużyce: przyroda, historia, zabytki. Zgorzelec: F.H. Agat, 2003. ISBN 83-918198-3-3.
  6. a b Codex diplomaticus Lusatiae superioris, tom I.
  7. Józef Lompa: Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej. Głogówek: Henryk Handel, 1847, s. 15. [dostęp 2017-12-31]. (pol.)
  8. German Names for Polish Towns and Cities Poland (ang.). [dostęp 2017-12-31].
  9. Historia powiatu. www.powiatzgorzelecki.pl. [dostęp 2017-12-31].
  10. Dz.U. z 1945 r. nr 33, poz. 196.
  11. M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85 Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości.
  12. M.P. z 1947 r. nr 37, poz. 297 Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 15 marca 1947 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości.
  13. Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii.
  14. Waldemar Bena: Szlakiem grodzisk słowiańskich i średniowiecznych zamków. [dostęp 2017-12-31].
  15. Krzysztof Jaworski: Wczesnośredniowieczne grodziska plemienne w Sudetach. 2017-02-26. [dostęp 2017-12-31].
  16. * Szkice Górnołużyckie tom 2 W. Bena, U. Zubrzycka, P. Zubrzycki, K. Fokt, ISSN 1642-5529, Zgorzelec 2004.
  17. Według Encyclopædia Britannica rok 1303, według PWN ok. 1215.
  18. Historia Zakładu w Wałbrzychu – lata 1935–2007. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-03-24)].
  19. Stalag VIII A – niemiecki obóz jeńców wojennych. dolny-slask.org.pl. [dostęp 2017-12-31].
  20. Stalag VIII A na Ujeździe. www.it.zgorzelec.pl. [dostęp 2017-12-31].
  21. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 260–262. [dostęp 2017-12-31].
  22. European Climate Assessment & Dataset. [dostęp 2014-08-27].
  23. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2010 r. (pol.). GUS. [dostęp 2011-01-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-05-15)].
  24. cpu-zeto.com.pl; Ireneusz Sach ireks[at]cpu-zeto.pl; Katarzyna Pieczarka kasiap[at]cpu-zeto.pl: PKS TOUR Jelenia Góra. www.pks.jgora.pl. [dostęp 2015-09-17].
  25. http://www.pks-kamgora.com.pl. www.pks-kamgora.com.pl. [dostęp 2015-09-17].
  26. Tomasz Kupczyk: Brak dostępu / Forbidden. www.pksvoyager.pl. [dostęp 2015-09-17].
  27. Zinfo.pl – Zgorzelec, Zawidów, Pieńsk, Węgliniec. www.firmy.zinfo.pl. [dostęp 2015-09-17].
  28. admin2: Zgorzelec. bieleccybus.pl. [dostęp 2015-09-17].
  29. zgorzelec.eu – Komunikacja miejska „50”. www.zgorzelec.com. [dostęp 2017-01-03].
  30. Witamy na stronie Przedszkola Publicznego nr 8 z Oddziałami Integracyjnymi – Pod Słoneczkiem. www.przedszkole8.dzg.pl. [dostęp 2015-07-07].
  31. Przedszkole. www.przedszkole-pajacyk.pl. [dostęp 2015-07-07].
  32. szkolnastrona – ZSP w Zgorzelcu – Strona startowa -. www.zspzgorzelec.szkolnastrona.pl. [dostęp 2015-07-07].
  33. Szkoła Podstawowa nr 2 z Oddziałami Integracyjnymi w Zgorzelcu. sp2zgorzelec.szkolnastrona.pl. [dostęp 2015-07-07].
  34. All szkolnastrona.pl: Szkolnastrona.pl – Strony internetowe dla oświaty. sp3zgorzelec.szkolnastrona.pl. [dostęp 2015-07-07].
  35. Regenbogen-Schulen. regenbogen-schulen.de. [dostęp 2015-07-07].
  36. Gimnazjum nr 1 w Zgorzelcu – News. www.gim1.edu.pl. [dostęp 2015-07-07].
  37. All szkolnastrona.pl: Szkolnastrona.pl – Strony internetowe dla oświaty. www.gim2zgorzelec.szkolnastrona.pl. [dostęp 2015-07-07].
  38. Gimnazjum nr 3 Zgorzelec. www.gim3zgorzelec.szkolnastrona.pl. [dostęp 2015-07-07].
  39. EMILKA Zgorzelec. zspemilka.pl. [dostęp 2015-07-07].
  40. ZSZiL Zgorzelec – im. Górników i Energetyków Turowa – News. www.zszil.pl. [dostęp 2015-07-07].
  41. Liceum Ogólnokształcące im. Braci Śniadeckich w Zgorzelcu. lo.zgorzelec.org. [dostęp 2015-07-07].
  42. Oficjalna strona kina (pol.). pozanova.zgorzelec.eu. [dostęp 2012-02-01].
  43. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2017-01-15].
  44. Sala Królestwa, Zgorzelec, Słowackiego 6f.
  45. Nicolas Cage w Zgorzelcu (pol.). [dostęp 29 sierpnia 2009].

BibliografiaEdytuj

  • Zbyszek Dobrzyński, Krzysztof Fokt: Pod stuletnią kopułą. Zgorzelec: Oficyna Wydawnicza „Obrzeża”, 2003. ISBN 83-88380-28-1.
  • Christoph Waack, Peter Haslinger (red.): Historisch-topographischer Atlas schlesischer Städte / Historyczno-topograficzny atlas miast śląskich. T. 1: Görlitz/Zgorzelec. Marburg/Wrocław: Herder-Institut, 2010. ISBN 978-3-87969-361-0. (niem. • pol.)

Linki zewnętrzneEdytuj