Otwórz menu główne

Śląsk (prowincja)

Prowincja Śląsk (niem. Provinz Schlesien) – prowincja Prus powstała po kongresie wiedeńskim i istniejąca w latach 1815–1919 i 1938-1941. Jej stolicą był Wrocław (niem. Breslau). Po przegraniu przez Niemcy II wojny światowej niemal całe terytorium, na którym leżała prowincja, należy do Polski, natomiast już od 1920 niewielki fragment prowincji znalazł się w granicach Czechosłowacji (Ziemia hulczyńska).

Provinz Schlesien
Prowincja Śląsk
1742/1815-1918
1938-1941
Flaga
Godło
Flaga Godło
Położenie
Stolica Wrocław
Powierzchnia
 • całkowita

40.319 km²
Liczba ludności (1939)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

4.868.764[1]
120,75 osób/km²
Podział śląska między Prusy i monarchię habsburską 1742
Data likwidacji 1941

Prowincja śląska powstała w wyniku reformy administracyjnej państwa pruskiego, przeprowadzonej w obliczu zmian terytorialnych po wojnach napoleońskich i kongresie wiedeńskim. Po przejęciu przez Prusy północnej części Królestwa Saksonii część zajętych ziem obejmujących Łużyce Górne przyłączono do śląskiej jednostki administracyjnej, która objęła wówczas Lubań (niem. Lauban), Zgorzelec (niem. Görlitz), Rózbork (niem. Rothenburg), aż po Hoyerswerda. Poza jej granicami znalazły się jednak leżące już wcześniej w granicach Prus północne ziemie śląskie Krosno (dawne księstwo krośnieńskie), Sulechów i Świebodzin.

W niemieckiej tradycji granice prowincji śląskiej utrwaliły się jako tradycyjne granice Śląska, podczas gdy w polskiej – opartej o pierwotne granice diecezji wrocławskiej – jego zachodni kraniec wyznacza Kwisa, a ziemie przyłączone w 1815 postrzega się jako część historycznych Łużyc[2]. Różnice te przyczyniają się do różnych sporów.

HistoriaEdytuj

 
Górny Śląsk i część Dolnego na mapie z 1746

Po wojnach śląskich teren Śląska został podzielony (ostatecznie w 1763) pomiędzy Królestwo Prus i Monarchię Habsburgów (bardziej szczegółowo określając, pomiędzy wchodzące w skład Monarchii Habsburgów Królestwo Czech). Do państwa Hohenzollernów włączono większą część Śląska, zwany czasem Śląskiem Pruskim. Przy Habsburgach pozostały południowe fragmenty dawniejszych księstwa nyskiego, karniowskiego oraz opawskiego, a także niemal całe Księstwo cieszyńskie. Habsburgowie stracili również należącą do Kr. Czech ziemię kłodzką, włączoną administracyjnie do pruskiego Śląska.

Kr. Prus zdobyte terytorium nazwało Prowincją Śląską i w 1741 podzieliło na 2 departamenty kameralne ze stolicami we Wrocławiu (Śląsk Górny i tzw. Średni, 32 powiaty) i Głogowie (Śląsk Dolny, 16 powiatów). Granice dawnych księstw i powiatów pozostały w większości przypadków bez zmian, chociaż niektóre mniejsze jednostki wcielano do większych. Z trzech małych powiatów Nowogród, Przewóz i Żagań utworzono jeden duży w Żaganiu, z powiatów Prudnik, Biała i Głogówek jeden w Prudniku (choć początkowo stolica znajdowała się w Głogówku). Z powiatów Toszek i Gliwice powstał „podwójny” Toszek-Gliwice. Z dawnych wolnych państw stanowych swą rangę utrzymały tylko Bytom, Milicz i Pszczyna, stając się stolicami nowo utworzonych powiatów.

Do pruskiego Śląska należały 4 enklawy – w Brandenburgii wokół Świebodzina oraz na Łużycach – wsie Kromlau, Jämlitz i Tschernitz, wieś Lieskau oraz wieś Bloischdorf. Liczne enklawy występowały wewnątrz Śląska – w granicach powiatów znajdowały się ziemie z innych, niekoniecznie sąsiednich powiatów.

W 1741 wolne państwo stanowe Żmigród zostało podniesione do rangi księstwa. W 1793, po II rozbiorze Polski, do Prowincji Śląskiej włączono ziemię wschowską, przez 450 lat położoną w granicach Polski. Dwa lata później z części zachodniej Małopolski powstały dwa kolejne powiaty – pilicki i siewierski, które przyłączono jako Nowy Śląsk. Nabytki te odpadły już w 1807, najpierw na rzecz Księstwa Warszawskiego, a później Królestwa Polskiego (tzw. Kongresowego). W 1809 Francuzi przenieśli siedzibę departamentu kameralnego z Głogowa do Legnicy z uwagi na jej bardziej centralne położenie.

Największe zmiany przyniósł rok 1815. Na Kongresie Wiedeńskim ustalono, że północne rejony Królestwa Saksonii zaanektuje Królestwo Prus. Tereny te, historycznie należące do Górnych Łużyc, włączono do nowo utworzonej prowincji Śląsk (Provinz Schlesien). Były to trzy powiaty – Zgorzelec, Lubań i Rózbork (Rothenburg). W 1825 po raz kolejny przesunięto administracyjną granicę Śląska na zachód – o około 50 kilometrów. Był to wąski i długi pas łużyckiego powiatu Hoyerswerda, otoczony z trzech stron Saksonią. Władca rozszerzył terytorium prowincji o nowe obszary, powiększając Śląsk[3].

 
Prowincja Śląsk w roku 1905

Enklawę Świebodzina włączono do Brandenburgii (w 1815), podobnie jak wspomniane 3 mniejsze enklawy. Chcąc wyrównać północną granicę prowincji przesunięto ją bliżej Odry, włączając do niej fragmenty Brandenburgii – Czerwieńsk (Rothenburg) i Nietków (Polnisch Nettkow). Przydzielono je do powiatu zielonogórskiego, podobnie jak kolejny nabytek – wieś Drzonów.

W miejsce dawnych departamentów wprowadzono rejencje (Regierungsbezirk), które dzieliły się na powiaty. Na początku utworzono 4 rejencje: legnicką (13 powiatów), wrocławską (14), dzierżoniowską (11) i opolską (14). Dzierżoniowską w 1820 zlikwidowano i podzielono między rejencję wrocławską i legnicką. Do rejencji opolskiej włączono tereny dawnego księstwa nyskiego oraz niektóre inne ziemie, należące wcześniej do Dolnego Śląska (Kluczbork, Byczyna). Hrabstwo kłodzkie, posiadające do tej pory dużą samodzielność administracyjną, włączono do rejencji wrocławskiej. Tak ukształtowane rejencje pozostały w niemal niezmienionych granicach aż do 1945.

Wraz z reformą administracyjną zlikwidowano większość enklaw. W 1818 ze wschodniej części powiatu Racibórz, ziemi wodzisławskiej, żorskiej oraz południowych fragmentów powiatu gliwickiego utworzono powiat Rybnik. Z większych powiatów wykrojono mniejsze, samodzielne – np. Kamienna Góra, Świerzawa, Wałbrzych. Powstało też kilka całkowicie nowych – Lubań, Ziębice, Złotoryja-Chojnów. W 1820 powiat Kluczbork przeniesiono z rejencji wrocławskiej do opolskiej. Po reformach w rejencji wrocławskiej były 22 powiaty, w legnickiej 19, a w opolskiej 16. Powierzchnie były podobne – 13600, 13500 oraz 13200 kilometrów kwadratowych. Równolegle oprócz oficjalnych nazw stosowano też nazwy zwyczajowe – Śląsk Dolny na rejencję legnicką, Śląsk Średni lub Środkowy na wrocławską (Mittelschlesien) i Śląsk Górny na opolską[4].

W późniejszych dekadach doszło już tylko do niewielkich zmian wewnętrznych. W 1855 powstał powiat Nowa Ruda, w 1873 powiaty Katowice, Tarnowskie Góry i Zabrze. Na przełomie XIX i XX wieku miastami wydzielonymi (powiatami grodzkimi) były: Wrocław, Legnica, Opole, Zgorzelec, Bytom, Królewska Huta, Katowice i Świdnica. Największym powiatem był opolski (1424 km2), najmniejszym Królewska Huta (6 km2), jednak gęściej zaludnionym od opolskiego.

Podział administracyjnyEdytuj

 
Mapa prowincji śląskiej z 1905
 
Mapa prowincji śląskiej z 1905

Przez większość czasu prowincja Śląsk podzielona była na rejencje: legnicką, wrocławską, opolską. W początkowych latach (1815-1820) istniała także zachodnia rejencja z ośrodkiem w Reichenbach. W 1816 do rejencji dzierżoniowskiej (później wrocławskiej) włączono hrabstwo kłodzkie[5]. Podział ten istniał w praktycznie niezmienionej formie aż do końca I wojny światowej[6]. W 1919 została rozdzielona na dwie prowincje: Dolny i Górny Śląsk. W 1938 obie prowincje ponownie połączono, ale w 1941 znowu dokonano podziału. W czasie II wojny światowej utworzono dodatkowo rejencję katowicką, a rejencja opolska objęła anektowane tereny powiatów Blachownia i Zawiercie z województwa kieleckiego II Rzeczypospolitej.

Podział administracyjny w roku 1910Edytuj

Rejencja wrocławskaEdytuj

(niem. Regierungsbezirk Breslau)

Powiaty miejskie

  1. Breslau (Wrocław)
  2. Brieg (Brzeg) (od 1907)
  3. Schweidnitz (Świdnica)

Powiaty ziemskie

  1. Breslau (Wrocław)
  2. Brieg (Brzeg)
  3. Frankenstein (Ząbkowice Śl.)
  4. Glatz (Kłodzko)
  5. Groß Wartenberg (Syców)
  6. Guhrau (Góra)
  7. Habelschwerdt (Bystrzyca Kł.)
  8. Militsch (Milicz)
  9. Münsterberg (Ziębice)
  1. Namslau (Namysłów)
  2. Neumarkt (Środa Śląska)
  3. Neurode (Nowa Ruda)
  4. Nimptsch (Niemcza)
  5. Oels (Oleśnica)
  6. Ohlau (Oława)
  7. Reichenbach (Dzierżoniów)
  8. Schweidnitz (Świdnica)
  9. Steinau (Ścinawa)
  10. Strehlen (Strzelin)
  11. Striegau (Strzegom)
  12. Trebnitz (Trzebnica)
  13. Waldenburg (Wałbrzych)
  14. Wohlau (Wołów)

Rejencja legnickaEdytuj

(niem. Regierungsbezirk Liegnitz)

Powiaty miejskie

  1. Görlitz (Zgorzelec)
  2. Liegnitz (Legnica)

Powiaty ziemskie

  1. Bolkenhain (Bolków)
  2. Bunzlau (Bolesławiec)
  3. Freystadt (Kożuchów)
  4. Glogau (Głógów)
  5. Goldberg-Haynau (Złotoryja-Chojnów)
  6. Görlitz (Zgorzelec)
  7. Grünberg (Zielona Góra)
  8. Hirschberg (Jelenia Góra)
  1. Hoyerswerda (Wojrowice)
  2. Jauer (Jawor)
  3. Landeshut (Kamienna Góra)
  4. Lauban (Lubań)
  5. Liegnitz (Legnica)
  6. Löwenberg (Lwówek Śląski)
  7. Lüben (Lubin)
  8. Rothenburg/Oberlausitz (Rozbork)
  9. Sagan (Żagań)
  10. Schönau (Świerzawa)
  11. Sprottau (Szprotawa)

Rejencja opolskaEdytuj

(niem. Regierungsbezirk Oppeln)

Powiaty miejskie

  1. Beuthen (Bytom)
  2. Gleiwitz (Gliwice)
  3. Kattowitz (Katowice)
  4. Königshütte (Królewska Huta)
  5. Oppeln (Opole)
  6. Ratibor (Racibórz) (od 1.04.1903)

Powiaty ziemskie

  1. Beuthen (Bytom)
  2. Cosel (Koźle)
  3. Falkenberg (Niemodlin)
  4. Groß Strehlitz (Strzelce Opolskie)
  5. Grottkau (Grodków)
  1. Kattowitz (Katowice)
  2. Kreuzburg (Kluczbork)
  3. Leobschütz (Głubczyce)
  4. Lublinitz (Lubliniec)
  5. Neiße (Nysa)
  6. Neustadt (Prudnik)
  7. Oppeln (Opole)
  8. Pleß (Pszczyna)
  9. Ratibor (Racibórz)
  10. Rosenberg (Olesno)
  11. Rybnik (Rybnik)
  12. Beuthen-Tarnowitz (Tarnowskie Góry)
  13. Tost-Gleiwitz (Toszek-Gliwice)
  14. Zabrze (Zabrze)

Nadprezydenci prowincjiEdytuj

LudnośćEdytuj

1817[7] 1849[7] 1939[8]
Regierungsbezirk Breslau 510 617 1 174 679 1 970 856
Regierungsbezirk Liegnitz 499 788 921 002 1 316 588
Regierungsbezirk Reichenbach 465 575
Regierungsbezirk Oppeln 516 618 965 912 1 350 202
Regierungsbezirk Kattowitz 2 824 415
Razem 1 992 598 3 061 593 7 462 061

W początkach XIX wieku Śląsk Pruski zamieszkiwali Niemcy, Polacy, Czesi, Morawianie, Łużyczanie i Żydzi. Georg Hassel podaje szczegółowe dane dot. struktury narodowościowej (Nationalverschiedenheit) całej prowincji i poszczególnych rejencji w swojej pracy z 1823 roku:

Struktura etniczna (Nationalverschiedenheit) Śląska Pruskiego w latach ok. 1800-1825
Grupa etniczna wg Georga Hassela[9] % wg S. Platera[10] % wg T. Ładogórskiego[11] %
Niemcy 1561570 75,6 1550000 70,5 1303300 74,6
Polacy 444000 21,5 600000 27,3 401900 23,0
Łużyczanie 24500 1,2 30000 1,4 900 0,1
Czesi 5500 0,3 32600 1,9
Morawianie 12000 0,6
Żydzi 16916 0,8 20000 0,9 8900 0,5
Łącznie ok. 2,1 miliona 100 ok. 2,2 miliona 100 ok. 1,8 miliona 100

W grudniu 1939 roku ludność prowincji Śląsk wynosiła 7 462 061, co przy powierzchni 47 597 km² daje 156,8 mieszkańca na km²[8].

Narodowość i język ludności rejencji katowickiej w 1940 roku[12]
Narodowość
niemiecka polska śląska żydowska inne czeska
1 089 600 931 121 157 057 88 746 3939 46 877
47,02% 40,18% 6,78% 3,83% 0,17% 2,02%
Język
niemiecki polski śląski żydowski inne czeski
897 812 1 007 014 288 445 83 624 4128 30 312
38,74% 43,45% 12,45% 3,61% 0,18% 1,57%

Wykaz miast (stan na 1 grudnia 1905)Edytuj

Herb Miasto Nazwa niem. 1905 Ludność 1905 Rejencja 1905 Powiat 1905 Obecna lokacja
  Wrocław Breslau 470 904 wrocławska Wrocław-Miasto (Breslau-Stadt)  
  Zgorzelec (+Zgorzelec) Görlitz 83 766 legnicka Zgorzelec-Miasto (Görlitz-Stadt)   
  Królewska Huta (miasto od 1869) Königshütte 66 042 opolska Królewska Huta-Miasto (Königshütte-Stadt)  
  Gliwice Gleiwitz 61 326 opolska Gliwice-Miasto (Gleiwitz-Stadt)  
  Bytom Beuthen 60 273 opolska Bytom-Miasto (Beuthen-Stadt)  
  Legnica Liegnitz 59 749 legnicka Legnica-Miasto (Liegnitz-Stadt)  
  Zabrze (miasto od 1922) Zabrze[13] 55 634 opolska zabrski (Zabrze)[13]  
  Katowice (miasto od 1865) Kattowitz 35 772 opolska Katowice-Miasto (Kattowitz-Stadt)  
  Racibórz Ratibor 32 690 opolska Racibórz-Miasto (Ratibor-Stadt)  
  Opole Oppeln 30 765 opolska Opole-Miasto (Oppeln-Stadt)  
  Świdnica Schweidnitz 30 540 wrocławska Świdnica-Miasto (Schweidnitz-Stadt)  
  Brzeg Brieg 27 486 wrocławska Brzeg-Miasto (Brieg-Stadt)  
  Nysa Neisse 25 390 opolska Nysa-Miasto (Neisse-Stadt)  
  Zielona Góra Grünberg 21 630 legnicka zielonogórski (Grünberg)  
  Prudnik Neustadt 20 190 opolska prudnicki (Neustadt)  
  Bielawa (miasto od 1924) Langenbielau 19 666 wrocławska dzierżoniowski (Reichenbach)  
  Jelenia Góra Hirschberg 19 317 legnicka jeleniogórski (Hirschberg)  
  Wałbrzych Waldenburg 16 435 wrocławska wałbrzyski (Waldenburg)  
  Kłodzko Glatz 16 052 wrocławska kłodzki (Glatz)  
  Dzierżoniów Reichenbach in Eulengebirge 15 984 wrocławska dzierżoniowski (Reichenbach)  
  Mysłowice (miasto od 1861) Myslowitz 15 838 opolska katowicki (Kattowitz-Land)  
  Bolesławiec Bunzlau 15 782 legnicka bolesławiecki (Bunzlau)  
  Lubań Lauban 14 624 legnicka lubański (Lauban)  
  Żagań Sagan 14 208 legnicka żagański (Sagan)  
  Strzegom Striegau 13 427 wrocławska strzegomski (Striegau)  
  Jawor Jauer 13 307 legnicka jaworski (Jauer)  
  Kamienna Góra Landeshut 13 125 legnicka kamiennogórski (Landeshut)  
  Nowa Sól Neusalz 13 002 legnicka kożuchowski (Freystadt)  
  Tarnowskie Góry Tarnowitz 12 721 opolska tarnogórski (Tarnowitz)  
  Głubczyce Leobschütz 12 700 opolska głubczycki (Leobschütz)  
  Oleśnica Oels 10 944 wrocławska oleśnicki (Oels)  
  Kluczbork Kreuzburg 12 700 opolska kluczborski (Kreuzburg)  
  Boguszów Gottesberg 10 536 wrocławska wałbrzyski (Waldenburg)  
  Rybnik Rybnik 10 445 opolska rybnicki (Rybnik)  
  Chojnów Haynau 10 119 legnicka złotoryjsko-chojnowski (Goldberg-Haynau)  
  Świebodzice Freiburg 9606 wrocławska świdnicki (Schweidnitz)  
  Oława Ohlau 9233 wrocławska oławski (Ohlau)  
  Strzelin Strehlen 8999 wrocławska strzeliński (Strehlen)  
  Głuchołazy Ziegenhals 8673 opolska nyski (Neisse-Land)  
  Ziębice Münsterberg 8475 wrocławska ziębicki (Münsterberg)  
  Ząbkowice Śląskie Frankenstein 8404 wrocławska ząbkowicki (Frankenstein)  
  Szprotawa Sprottau 7900 legnicka szprotawski (Sprottau)  
  Mikołów Nikolai 7720 opolska pszczyński (Pleß)  
  Koźle Kosel 7499 opolska kozielski (Kosel)  
  Nowa Ruda Neurode 7298 wrocławska noworudzki (Neurode)  
  Głogówek Oberglogau 7010 opolska prudnicki (Neustadt)  
  Trzebnica Trebnitz 6853 wrocławska trzebnicki (Trebnitz)  
  Złotoryja Goldberg 6804 legnicka złotoryjsko-chojnowski (Goldberg-Haynau)  
  Lubin Lüben 6568 legnicka lubiński (Lüben)  
  Namysłów Namslau 6183 wrocławska namysłowski (Namslau)  
  Paczków Patschkau 6153 opolska nyski (Neisse-Land)  
  Lwówek Śląski Löwenberg 5682 legnicka lwówecki (Löwenberg)  
  Kowary Schmiedeberg 5675 legnicka jeleniogórski (Hirschberg)  
  Strzelce Opolskie Groß Strehlitz 5656 opolska strzelecki (Groß Strehlitz)  
  Brochów (miasto od 1939) Brockau 5487 wrocławska wrocławski (Breslau-Land)  
  Wołów Wohlau 5311 wrocławska wołowski (Wohlau)  
  Olesno Rosenberg 5222 opolska oleski (Rosenberg)  
  Pszczyna Pleß 5190 opolska pszczyński (Pleß)  
  Wojrowice Hoyerswerda 5136 legnicka wojrowicki (Hoyerswerda)  
  Środa Śląska Neumarkt 5118 wrocławska średzki (Neumarkt)  
  Mieroszów Friedland in Niederschlesien 4947 wrocławska wałbrzyski (Waldenburg)  
  Lubawka Liebau 4892 legnicka kamiennogórski (Landeshut)  
  Pyskowice Peiskretscham 4865 opolska toszecko-gliwicki (Tost-Gleiwitz)  
  Góra Guhrau 4798 wrocławska górowski (Guhrau)  
  Kożuchów Freystadt 4675 legnicka kożuchowski (Freystadt)  
  Żory Sohrau 4642 opolska rybnicki (Rybnik)  
  Grodków Grottkau 4537 opolska grodkowski (Grottkau)  
  Bierutów Bernstadt 4480 wrocławska oleśnicki (Oels)  
  Ścinawa Steinau an der Oder 4337 wrocławska ścinawski (Steinau)  
  Chocianów (miasto od 1895) Kotzenau 4118 legnicka lubiński (Lüben)  
  Mużaków (+Łęknica[14]) Muskau 4077 legnicka różbarski (Rothenburg)  
( [14])
  Cieplice Śląskie-Zdrój (miasto od 1935) Warmbrunn 4077 legnicka jeleniogórski (Hirschberg)  
  Kietrz Katscher 4026 opolska głubczycki (Leobschütz)  
  Bolków Bolkenhain 3959 legnicka bolkowski (Bolkenhain)  
  Milicz Militsch 3692 wrocławska milicki (Militsch)  
  Lubliniec Lublinitz 3656 opolska lubliniecki (Lublinitz)  
  Otmuchów Ottmachau 3650 opolska grodkowski (Grottkau)  
  Wołczyn Konstadt 3561 opolska kluczborski (Kreuzburg)  
  Lądek-Zdrój Landeck 3481 wrocławska bystrzycki (Habelschwerdt)  
  Lewin Brzeski Löwen 3450 wrocławska brzeski (Brieg-Land)  
  Gryfów Śląski Greiffenberg 3415 legnicka lwówecki (Löwenberg)  
  Żmigród Trachenberg 3361 wrocławska milicki (Militsch)  
  Krapkowice Krappitz 3230 opolska opolski (Oppeln-Land)  
  Duszniki-Zdrój Reinerz 3139 wrocławska kłodzki (Glatz)  
  Wodzisław Śląski Loslau 3126 opolska rybnicki (Rybnik)  
  Bytom Odrzański Beuthen an der Oder 3706 legnicka kożuchowski (Freystadt)  
  Hulczyn Hultschin 2942 opolska raciborski (Ratibor)  
  Międzylesie Mittelwalde 2932 wrocławska bystrzycki (Habelschwerdt)  
  Kąty Wrocławskie Kanth 2914 wrocławska średzki (Neumarkt)  
  Dobrodzień Guttentag 2884 opolska lubliniecki (Lublinitz)  
  Przemków Primkenau 2850 legnicka szprotawski (Sprottau)  
  Biała Zülz 2816 opolska prudnicki (Neustadt)  
  Baborów Bauerwitz 2771 opolska głubczycki (Leobschütz)  
  Radków Wünschelburg 2769 wrocławska noworudzki (Neurode)  
  Zawidów Seidenberg 2707 legnicka lubański (Lauban)  
  Mirsk Friedeberg 2644 legnicka lwówecki (Löwenberg)  
  Rolany Ruhland 2476 legnicka wojrowicki (Hoyerswerda)  
  Leśna Marklissa 2466 legnicka lubański (Lauban)  
  Toszek Tost 2414 opolska toszecko-gliwicki (Tost-Gleiwitz)  
  Wiązów Wansen 2355 wrocławska oławski (Ohlau)  
  Twardogóra Festenberg 2338 wrocławska sycowski (Groß Wartenberg)  
  Byczyna Pitschen 2306 opolska kluczborski (Kreuzburg)  
  Syców Groß Wartenberg 2299 wrocławska sycowski (Groß Wartenberg)  
  Sobótka Zobten 2280 wrocławska świdnicki (Schweidnitz)  
  Niska (miasto od 1935) Niesky 2218 legnicka różbarski (Rothenburg)  
  Niemcza Nimptsch 2216 wrocławska niemczański (Nimptsch)  
  Ujazd Ujest 2214 opolska strzelecki (Groß Strehlitz)  
  Psie Pole (miasto do 1928) Hundsfeld 2168 wrocławska oleśnicki (Oels)  
  Niemodlin Falkenberg 2158 opolska niemodliński (Falkenberg)  
  Bieruń (miasto od 1865) Berun 2145 opolska pszczyński (Pleß)  
  Kulów Wittichenau 2087 legnicka wojrowicki (Hoyerswerda)  
  Rychbach Reichenbach in Oberlausitz 2085 legnicka zgorzelecki (Görlitz)  
  Korfantów (miasto od 1867) Friedland in Oberschlesien 2074 opolska niemodliński (Falkenberg)  
  Prochowice Parchwitz 2069 legnicka legnicki (Liegnitz-Land)  
  Złoty Stok Reichenstein 2064 wrocławska ząbkowicki (Frankenstein)  
  Miasteczko Śląskie (miasto od 1866) Georgenberg 2040 opolska tarnogórski (Tarnowitz)  
  Nowogrodziec Naumburg am Queis 1954 legnicka bolesławiecki (Bunzlau)  
  Wąsosz Herrnstadt 1864 wrocławska górowski (Guhrau)  
  Leśnica Leschnitz 1830 opolska strzelecki (Groß Strehlitz)  
  Wińsko Winzig 1814 wrocławska wołowski (Wohlau)  
  Prusice Prausnitz 1805 wrocławska milicki (Militsch)  
  Biała Woda (miasto od 1935) Weißwasser 1779 legnicka różbarski (Rothenburg)  
  Chełmsko Śląskie Schömberg 1716 legnicka kamiennogórski (Landeshut)  
  Świerzawa Schönau an der Katzbach 1706 legnicka świerzawski (Schönau)  
  Polkowice Polkwitz 1654 legnicka głogowski (Glogau)  
  Lubomierz Liebenthal 1624 legnicka lwówecki (Löwenberg)  
  Nowe Miasteczko Neustädtel 1418 legnicka kożuchowski (Freystadt)  
  Woźniki (miasto od 1858) Woischnik 1411 opolska lubliniecki (Lublinitz)  
  Przewóz Priebus 1394 legnicka żagański (Sagan)  
  Lewin Kłodzki Hummelstadt 1346 wrocławska kłodzki (Glatz)  
  Uraz Auras 1345 wrocławska wołowski (Wohlau)  
  Rudna Raudten 1337 wrocławska ścinawski (Steinau)  
  Bardo Wartha 1312 wrocławska ząbkowicki (Frankenstein)  
  Sulików Schönberg 1302 legnicka lubański (Lauban)  
  Brzeg Dolny Dyhernfurth 1294 wrocławska wołowski (Wohlau)  
  Różbark Rothenburg in Oberlausitz 1263 legnicka różbarski (Rothenburg)  
  Międzybórz Neumittelwalde 1229 wrocławska sycowski (Groß Wartenberg)  
  Srebrna Góra Silberberg 1125 wrocławska ząbkowicki (Frankenstein)  
  Chobienia Köben an der Oder 1114 wrocławska ścinawski (Steinau)  
  Gorzów Śląski Landsberg 1107 opolska oleski (Rosenberg)  
  Czerwieńsk Rothenburg an der Oder 1104 legnicka zielonogórski (Grünberg)  
  Wleń Lähn 1104 legnicka lwówecki (Löwenberg)  
  Sułów Sulau 1085 wrocławska milicki (Militsch)  
  Rychtal Reichthal 1083 wrocławska namysłowski (Namslau)  
  Sośnicowice (miasto od 1853) Kieferstädtel 961 opolska toszecko-gliwicki (Tost-Gleiwitz)  
  Skorogoszcz Schurgast 949 opolska niemodliński (Falkenberg)  
  Otyń Deutsch Wartenberg 820 legnicka zielonogórski (Grünberg)  
  Nowogród Bobrzański Naumburg am Bober 804 legnicka żagański (Sagan)  
  Sława Schlawa 766 legnicka kożuchowski (Freystadt)  
  Karłowice (miasto do 18??) Karlsmarkt 728 wrocławska brzeski (Brieg-Land)  
  Dobroszyce (miasto do 1928) Juliusburg 715 wrocławska oleśnicki (Oels)  
  Dobromierz Hohenfriedeberg 706 legnicka bolkowski (Bolkenhain)  
  Czernina Tschirnau 686 wrocławska górowski (Guhrau)  
  Lubiąż (miasto do 1844) Leubus 675 wrocławska wołowski (Wohlau)  
  Strupina Stroppen 631 wrocławska trzebnicki (Trebnitz)  
  Cieszków (miasto do 1843) Freyhan 565 wrocławska milicki (Militsch)  
  Bolesławów (miasto do 1892) Wilhelmsthal 552 wrocławska bystrzycki (Habelschwerdt)  
  Miedzianka Kupferberg 507 legnicka świerzawski (Schönau)  

MiastaEdytuj

 
Wrocław, 1890-1900
 
Zgorzelec, ok. 1905

Największe miasta prowincji na przełomie XIX i XX wieku:

miasto pop. 1900 pop. 1910 rejencja 2014
1. Wrocław 422,709 512,105[15] wrocławska  
2. Görlitz/Zgorzelec 80,931 85,806[16] legnicka  / 
3. Królewska Huta 57,919 72,641[17] opolska  
4. Bytom 51,404 67,718[18] opolska  
5. Gliwice 52,362 66,981[19] opolska  
6. Legnica 54,882 66,620[20] legnicka  
7. Katowice 31,738 43,173[21] opolska  
8. Racibórz 25,250 38,424[22] opolska  
9. Opole 30,112 33,907[23] opolska  
10. Świdnica 28,439 31,329[24] wrocławska  

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Preußische Provinz Schlesien (niem.). [dostęp 2015-04-18].
  2. W tym przypadku rozszerzenie terytorium Śląska było sztuczne, gdyż zostały do niego włączone obszary czysto łużyckie, które ze Śląskiem nie miały historycznie nic wspólnego. Było to czysto administracyjne rozszerzenie zakresu terytorialnego pojęcia Śląsk – cytat za: R. Pysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Konopska, Granice Śląska, Wrocław 1998, ​ISBN 83-911532-0-7​, s. 30.
  3. R. Pysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Konopska, Granice Śląska, Wrocław 1998, ​ISBN 83-911532-0-7​, s. 30, „włączono obszary czysto łużyckie”.
  4. A. Scheer, Zmiany granic Śląska na przestrzeni wieków, Świdnica 2002, s. 36.
  5. Marek Czapliński: Historia Śląska. Wrocław: 2002, s. 254. ISBN 83-229-2213-2.
  6. Jedyną dodatkową zmianą było przeniesienie okręgów Neisse i Grottkau do rejencji opolskiej.
  7. a b Stefi Jersch-Wenzel, Die Juden als Bestandteil der oberschlesischen Bevölkreung in der ersten Hälfte des 19. Jahrhunderts, tabela 1, s. 194.
  8. a b Helmut Neubach, Die Verwaltung Schlesiens zwischen 1848 und 1945, s. 936.
  9. Georg Hassel: Statistischer Umriß der sämmtlichen europäischen und der vornehmsten außereuropäischen Staaten, in Hinsicht ihrer Entwickelung, Größe, Volksmenge, Finanz- und Militärverfassung, tabellarisch dargestellt - Erster Heft - Welcher die beiden großen Mächte Österreich und Preußen und den Deutschen Staatenbund darstellt. Weimar: Verlag des Geographischen Instituts, 1823, s. 33-34.
  10. Stanisław Plater: Jeografia wschodniey części Europy czyli opis krajów przez wielorakie narody sławiańskie zamieszkanych obeymujący Prussy, Xięztwo Poznańskie, Szląsk Pruski, Gallicyą, Rzeczpospolitę Krakowską, Królestwo Polskie i Litwę. Wrocław: Wilhelm Bogumił Korn, 1825, s. 60.
  11. Tadeusz Ładogórski: Ludność w: Historia Śląska tom II: 1763-1850 część 1: 1763-1806. Wrocław: pod redakcją W. Długoborskiego, 1966, s. 150.
  12. M. Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki Górny Śląsk szczególny przypadek kulturowy, Warszawa 1990, s. 63.
  13. a b Od 1915 Hindenburg
  14. a b Łęknica była częścią Mużakowa jedynie w latach 1940–1945
  15. Informationsseite - DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-03] (niem.).
  16. Informationsseite - DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-03] (niem.).
  17. Informationsseite - DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-04] (niem.).
  18. Informationsseite - DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-25] (niem.).
  19. Deutsche Verwaltungsgeschichte Schlesien, Kreis Gleiwitz, verwaltungsgeschichte.de:80 [dostęp 2018-07-15] [zarchiwizowane z adresu 2017-12-08].
  20. Informationsseite - DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-03] (niem.).
  21. Informationsseite - DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-14] (niem.).
  22. Informationsseite - DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] (niem.).
  23. Deutsche Verwaltungsgeschichte Schlesien, Kreis Oppeln, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-13] [zarchiwizowane z adresu 2016-01-15].
  24. Informationsseite - DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] (niem.).

Linki zewnętrzneEdytuj