Hoyerswerda (górnołuż. Wojerecy) – miasto w Niemczech, w północnej części kraju związkowego Saksonia, w okręgu administracyjnym Drezno, w powiecie Budziszyn, położone ok. 40 km na południe od Chociebuża i ok. 60 km na północny wschód od Drezna. Miasto należy do Euroregionu „Nysa”.

Hoyerswerda
Wojerecy
Ilustracja
Rynek ze Starym Ratuszem i Studnią Serbołużycką
Herb
Herb
Państwo  Niemcy
Kraj związkowy Saksonia
Powiat Budziszyn
Powierzchnia 95,06 km²
Wysokość 117 m n.p.m.
Populacja (31.08.2019)
• liczba ludności
• gęstość

32 485[1]
356 os./km²
Nr kierunkowy 03571, 035722
Kod pocztowy 02977
Tablice rejestracyjne BZ
Plan miasta
Położenie na mapie Saksonii
Mapa lokalizacyjna Saksonii
Hoyerswerda Wojerecy
Hoyerswerda
Wojerecy
Położenie na mapie Niemiec
Mapa lokalizacyjna Niemiec
Hoyerswerda Wojerecy
Hoyerswerda
Wojerecy
Ziemia51°26′N 14°15′E/51,433333 14,250000
Strona internetowa
Portal Portal Niemcy

Do 31 lipca 2008 Hoyerswerda było miastem na prawach powiatu, 1 sierpnia zostało włączone do powiatu Budziszyn.

ToponimiaEdytuj

Pierwsza wzmianka o miejscowości w formie Hoyerwserde pochodzi z 1268 roku. Później nazwa była także notowana w formach Hogerswerde (1272), Hoierswerte (1293), Hoierswerd, Hogerswerd (1399), Hoversswerde (1431), Hewerswerde (1475), Heyerswerde (1513), Hoierschwerda (1577), Hayerschwerda (przed 1635), Hoyerswerda (1658)[2]. Nazwa górnołużycka pojawiła się w źródłach pisanych w XVIII wieku, po raz pierwszy w 1711 roku, kiedy odnotowano formy Wojereze, Worieze. Późniejsze zapisy to: Woj(e)rez (1744), Wojrez, Wojyrez (1767), Wojeŕezy (około 1840), Wojerecy (1866)[3].

Nazwa miasta złożona jest z nazwy osobowej Hoyer i nazwy pospolitej -werd(a), a oznacza ‘osadę Hoyera położoną nad wodą’. Pochodzi od imienia szlachcica Hoyera von Friedeberg, który założył osadę w połowie XIII wieku. Nazwa osobowa Hoyer jest późniejszą wersją imienia Hōgēr, utworzonego z połączenia staro-wysoko-niemieckich wyrazów hō(h) ‘wysoki, wzniosły, duży’ i gēr ‘oszczep’[3][4]. Rdzeń -werd(a) (staro-wysoko-niemieckie warid, werid, średnio-wysoko-niemieckie wert, -des, werder), czyli ‘wyspa, ostrów, półwysep, brzeg, wyniesiony kawałek lądu pośród mokradeł’, występuje z końcówką -a charakterystyczną dla nazw miejscowych regionu[4]. Nazwa górnołużycka powstała wskutek sorabizacji nazwy niemieckiej. Człon -werda zastąpiony został sufiksem -ecy, a początkowe h- przeszło w w-, odzwierciedlając przejście fonetyczne h w w języku górnołużyckim[3].

W języku polskim używano niekiedy formy Wojrowice[5].

HistoriaEdytuj

W XII wieku okolice Hoyerswerdy były zasiedlone przez Serbów łużyckich i niemieckich osadników. W XIII wieku istniał tu należący do hrabiego Hoyera von Friedeberg zamek obronny przeciw Marchii Brandenburskiej, wokół którego rozwinęła się osada[6]. Miejscowość wzmiankowana była po raz pierwszy w dokumentach w 1268 roku[6] [7]. Hoyerswerda stała się wówczas twierdzą na granicy Czech i Brandenburgii. W 1371 roku Karol IV Luksemburski zezwolił na organizację targów[6]. W 1382 roku jego następca, Wacław IV Luksemburski, nadał miasto czeskiemu rodowi szlacheckiemu z Dubé, który w 1423 roku nadał prawa miejskie[7]. Od nazwiska rodu pochodzi też herb miasta, przedstawiający trzy dęby[6].

Po raz pierwszy do Elektoratu Saksonii miasto zostało włączone w 1448 roku[7], po czym we wrześniu 1467 czeski szlachcic Jaroslav ze Šternberka przystąpił do oblężenia, zdobywając miasto w sierpniu 1468 roku, jednakże walczył przeciw królowi Jerzemu z Podiebradów, a od 1468 po stronie króla Węgier Macieja Korwina, toteż miasto przypadło Węgrom[8]. Po śmierci Macieja Korwina w 1490 powróciło do Czech.

W granicach SaksoniiEdytuj

 
Zamek w 1787 roku

Na mocy pokoju w Pradze w 1635 roku przyłączone do Elektoratu Saksonii. W 1694 właścicielem miasta został elektor Saksonii Fryderyk August I[7]. Na początku XVIII wieku znalazło się w posiadaniu ks. cieszyńskiej Urszuli Katarzyny Lubomirskiej (od 1704 do 1736 r.). Na polecenie księżnej w 1727 przebudowano zamek w stylu barokowym[7]. Z rąk Lubomirskiej, miasto kupił elektor saski i król polski August III. Przez miasto przebiegała trasa przejazdów króla Augusta III z Drezna do Wschowy i Warszawy. Król August III wraz z królową Marią Józefą gościli w zamku w 1739 i 1740[7].

W czasie III wojny północnej w 1707 stacjonowały w mieście wojska szwedzkie[9]. W 1759 Prusacy zwyciężyli Austriaków w bitwie pod Hoyerswerdą[7]. W mieście zamieszkiwał pułkownik Jan Michał Dąbrowski, tu też w latach sześćdziesiątych XVIII wieku dorastał jego syn Jan Henryk Dąbrowski[10][7]. W 1781 zamek stał się własnością publiczną, mieszcząc odtąd różne urzędy[6]. W 1806 miasto zostało częścią Królestwa Saksonii, połączonego w latach 1807-1815 unią z Księstwem Warszawskim.

Miasto częścią ŚląskaEdytuj

 
Rynek w 1917 r.

W 1815 r. na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego wraz z częścią Górnych Łużyc miasto zostało oderwane od Saksonii i przyłączone do Prus. W 1825 zostało włączone w granice rejencji legnickiej Prowincji Śląsk. Miasto dzieliło historię Śląska do 1945 roku jako część prowincji Śląsk (1825-1919, 1938-1941) oraz Dolny Śląsk (1919-1938, 1941-1945). Było siedzibą władz najbardziej na zachód wysuniętego powiatu prowincji. W 1871 znalazło się w granicach zjednoczonych Niemiec. Miasto zostało połączone z resztą kraju linią kolejową, którą wybudowano w 1873 r. Fakt ten miał pozytywny wpływ na rozwój lokalnej gospodarki. 23 maja 1873 przybył do miast pierwszy pociąg z Ruhland[6]. U schyłku XIX wieku miasto zaczęło się rozrastać w związku z wydobyciem węgla brunatnego[6].

W miasteczku w październiku 1912 r. założono organizację Serbołużyczan, Domowina i wybrano jej zarząd[11]. W 1918 r. miasto było widownią demonstracji Serbołużyczan protestujących przeciwko polityce wynaradawiania Łużyczan prowadzonej w pruskiej i saskiej części Łużyc[12]. W 1921 r. na konferencji delagatów Domowiny w Hoyerswerdzie potępiono politykę germanizacji Łużyczan prowadzoną przez Niemcy[13].

W czasie II wojny światowej Niemcy więzili w mieście późniejszego wrocławskiego archiwistę Stanisława Wojtasa. Podczas działań wojennych wiosną 1945 r. toczyły się tutaj zacięte walki, w wyniku których w mieście uległo zniszczeniu 35% budynków[14]. Sowieci zdobyli miasto 20 kwietnia 1945[6].

Lata powojenneEdytuj

 
Hoyerswerda w 1957 roku

W 1945 decyzją Radzieckiej Administracji Wojskowej w Niemczech miasto wraz z leżącą na zachód od Nysy Łużyckiej częścią Prowincji Dolny Sląsk zostało włączone do Saksonii, której część stanowiło do jej likwidacji w 1952 roku. W czasach NRD rozpoczęto industrializację miasta. W 1955 r. zbudowano kombinat chemiczny „Schwarze Pumpe” (Čorna Pumpa) bazujący na węglu brunatnym wydobywanym w okolicach. Zakłady zatrudniały ponad 20 tys. pracowników, w większości pochodzących spoza Hoyerswerdy. Zbudowano dla nich nowe miasto-blokowisko obok już istniejącego. Na pocz. lat 80. XX w. liczba mieszkańców przekroczyła 70 tys. Po upadku NRD spadła prawie o połowę. Obecnie trwa wyburzanie blokowisk, które wcześniej opustoszały. Jednocześnie dąży się do przywrócenia dawnego charakteru miasta sprzed czasów industrializacji.

W latach 90. do miasta przyłączono okoliczne wsie: w 1993 Bröthen/Michalken, w 1994 Knappenrode, w 1996 Schwarzkollm i Zeißig, w 1998 Dörgenhausen.

DemografiaEdytuj

 
Tablica z nazwą miasta w językach niemieckim i górnołużyckim na dworcu kolejowym

Zmiany populacji miasta od 1632 do 2013 roku:
 

Najwyższą populację miasto osiągnęło w 1981 roku – 71 124 mieszkańców.

ZabytkiEdytuj

 
Zamek królewski
 
Słup dystansowy poczty polsko-saskiej, w tle Stary Ratusz
 
Dawna siedziba Domowiny
  • Stary Ratusz(niem.) z 1449 r., wielokrotnie przebudowywany, ostatnio w 1930 r. Na fasadzie herby byłych właścicieli miasta oraz herb miasta i daty 1591 i 1592
  • Kościół św. Jana(niem.) z XV/XVI wieku z elementami renesansowymi, przebudowany w stylu barokowym
  • Trzy kamienie pokutne z XV/XVI w.
  • Zamek królewski(niem.)[5] – dawny zamek nawodny, sięgający XIII wieku. Obecny kształt nadały budowli gruntowne przebudowy w 1592 i 1720 r. Niegdyś zamek był siedzibą właścicieli miasta, w tym księżnej Urszuli Katarzyny Lubomirskiej oraz króla Polski Augusta III Sasa, który zatrzymywał się tu w czasie podróży między Dreznem a Warszawą, później zamek zamieniony został na muzeum (Heimatmuseum)
  • Słup dystansowy poczty z 1730 r. na Rynku, ozdobiony herbami Polski i Saksonii, monogramem króla Augusta II Mocnego i polską koroną królewską
  • Kościół św. Krzyża, wybudowany w 1754 roku
  • XIX-wieczne kamieniczki przy Rynku
  • Studnia Serbołużycka (Sorbenbrunnen) z 1980 r. na Rynku
  • Dawna siedziba Domowiny z 1885 r.
  • Nowy Ratusz z 1904 r.
  • Dom parafialny przy kościele św. Jana
  • Kościół katolicki pw. Świętej Rodziny(niem.) z lat 1912-1914, neogotycki
  • Dworzec kolejowy z lat 1873-1875
  • Ambulatorium kolejowe z ok. 1890 r.
  • Dawne archiwum kolejowe, współcześnie dom mieszkalny
  • Kolejowa wieża ciśnień z 1907 r.
  • Pawilon z ok. 1890 r.
  • Gmach szkoły miejskiej z ok. 1900 r., współcześnie szkoła muzyczna
  • Gmach szkoły podstawowej z lat 1912-1913
  • Dom towarowy z 1925 r.
  • Dom burmistrza z ok. 1926 r.
  • Siedziba nadleśnictwa z 1934 r., współcześnie dom mieszkalny
  • Wiatrak koźlak z 1707 r. w Dörgenhausen
  • 17 serbołużyckich krzyży przydrożnych z XIX i XX w. w Dörgenhausen
  • Kaplica katolicka Chrystusa Króla z lat 1952-1953 w Dörgenhausen
  • Kościół Mariacki z ok. 1860 r. w Schwarzkollm (neoromański)
  • Wieża ciśnień z ok. 1915 r. w Bröthen/Michalken
  • Dworzec kolejowy Knappenrode
  • Dom towarowy z ok. 1915 r. w Knappenrode
  • Hala Łużycka(niem.) z lat 1976-1977

Klimat (1979-2013)Edytuj

Średnia temperatura i opady dla Hoyerswerdy
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Rekordy maksymalnej temperatury [°C] 16.4 18.8 22.5 29.6 32.0 36.4 37.2 37.9 30.2 26.3 18.6 14.9 37,9
Średnie temperatury w dzień [°C] 2.7 3.9 8.7 14.3 19.7 22.3 24.3 24.3 19.5 14.1 7.5 3.9 13,8
Średnie dobowe temperatury [°C] 0.0 0.7 4.5 9.0 14.1 17.0 18.8 18.6 14.4 9.8 4.6 1.5 9,4
Średnie temperatury w nocy [°C] -2.8 -2.5 0.6 3.6 8.0 11.4 13.3 13.1 9.8 5.8 1.8 -1.1 5,1
Rekordy minimalnej temperatury [°C] -25.4 -22.5 -15.6 -6.8 -2.0 1.3 5.7 4.2 1.4 -6.7 -12.6 -21.8 -25,4
Opady [mm] 45 35 43 38 56 59 79 67 48 35 47 48 599
Średnia liczba dni z opadami 11 9 10 8 10 11 11 10 9 8 10 11 118
Źródło: Na podstawie 35-lecia 1979-2013[15]

OtoczenieEdytuj

 
Plac Łużycki w Nowym Mieście

Najbliższe duże miasta (min. 200 tys. mieszkańców) wokół Hoyerswerdy:

Magdeburg
220 km
Berlin
160 km
Poznań
250 km
Lipsk
150 km
  Wrocław
220 km
Drezno
65 km
Praga
180 km

WspółpracaEdytuj

Miejscowości partnerskie[16]:

PrzypisyEdytuj

  1. Bevölkerung des Freistaates Sachsen jeweils am Monatsende ausgewählter Berichtsmonate nach Gemeinden
  2. Hoyerswerda - Stadt - Wojerecy (niem.). Das Historische Ortsverzeichnis von Sachsen – Institut für Sächsische Geschichte und Volkskunde. [dostęp 2020-02-08].
  3. a b c Ernst Eichler, Hans Walther: Historisches Ortsnamenbuch von Sachsen. T. I. A – L. Berlin: Akademie Verlag, 2001, s. 442. ISBN 3-05-003728-8.
  4. a b Ernst Eichler, Hans Walther: Historisches Ortsnamenbuch von Sachsen. T. III. Apparat und Register. Berlin: Akademie Verlag, 2001, s. 103-106. ISBN 3-05-003728-8.
  5. a b Wojrowice w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XIII: Warmbrun – Worowo. Warszawa 1893.
  6. a b c d e f g h Geschichte – Stawizna › Hoyerswerda, www.hoyerswerda.de [dostęp 2019-12-13] (niem.).
  7. a b c d e f g h Hoyerswerda. Dresden-Warszawa. [dostęp 2016-01-12].
  8. Johann Gottlob Paulitz, Chronik der Stadt Senftenberg und der zum ehemaligen Amte Senftenberg gehörigen Ortschaften, Drezno, 1892-1923, s. 162, 164-165
  9. J. G. Paulitz, Op. cit., s. 240
  10. Legiony 1807, www.legiony1807.eu [dostęp 2017-11-23] (pol.).
  11. Jan Šołta: Zarys dziejów Serbołużyczan, Wrocław 1984, s. 98.
  12. Jan Šołta: Zarys dziejów Serbołużyczan, Wrocław 1984, s. 104.
  13. Jan Šołta: Zarys dziejów Serbołużyczan, Wrocław 1984, s. 110.
  14. Jan Šołta: Zarys dziejów Serbołużyczan, Wrocław 1984, s. 138.
  15. European Climate Assessment & Dataset. [dostęp 2014-08-27].
  16. Współpraca.

BibliografiaEdytuj

  • Krzysztof Radosław Mazurski, Andrzej Zieliński, Łużyce, Warszawa: KAW, 1984, ISBN 83-03-00772-6, OCLC 76329792.
  • Jan Šołta, Zarys dziejów Serbołużyczan, Elke Morciniec (tłum.), Stanisław Maksymowicz (red.), Wrocław: Ossolineum, 1984, ISBN 83-04-01643-5, OCLC 830180934.

Linki zewnętrzneEdytuj