Otwórz menu główne

zabytek Jaz Czersko Polskiejaz walcowy położony w rejonie ujścia Brdy do Wisły w Bydgoszczy, na stopniu wodnym „Czersko Polskie” otwierającym drogę wodną Wisła-Odra.

Jaz Czersko Polskie
Jaz walcowy
Ilustracja
Widok od strony toru regatowego
Rzeka Brda
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Lokalizacja POL Bydgoszcz COA.svg Bydgoszcz
na 2,8 km drogi wodnej Wisła-Odra
Stopień wodny Hydrowęzeł Czersko Polskie
Budowa
Data budowy 1906
Dane techniczne
Spad 3-5 m
Rodzaj jaz walcowy
Położenie na mapie Bydgoszczy
Mapa lokalizacyjna Bydgoszczy
Jaz Czersko Polskie
Jaz Czersko Polskie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Jaz Czersko Polskie
Jaz Czersko Polskie
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Jaz Czersko Polskie
Jaz Czersko Polskie
Ziemia53°06′40″N 18°07′13″E/53,111111 18,120278
Jaz walcowy Czersko Polskie
Widok od strony górnej wody
Widok od strony wody dolnej
Przepławka dla ryb

Jest najstarszym w Polsce jazem typu walcowego. Stanowi unikatowe dzieło budownictwa hydrotechnicznego w Polsce i w Europie, utrzymane w stanie sprawnym technicznie, w kształcie oryginalnym z początku XX wieku[1].

Spis treści

LokalizacjaEdytuj

Jaz położony jest przy ul. Toruńskiej na styku osiedli: Brdyujście, Łęgnowo i Zimne Wody w Bydgoszczy. Obiekt zamyka od południowego wschodu tor regatowy i odcinek Brdy, w odległości 2,8 km od początku drogi wodnej Wisła-Odra. Jest najdalej na południe wysuniętym obiektem stopnia wodnego Czersko Polskie[2].

HistoriaEdytuj

Pierwsze prace nad kanalizacją odcinka Brdy w obrębie Bydgoszczy przeprowadzono w latach 1877-1879. W tym okresie wybudowano śluzę Brdyujście i dwa jazy iglicowe w Czersku Polskim o niewielkim piętrzeniu. Kolejnym stopniem na rzece był stopień Kapuściska zlokalizowany na szóstym kilometrze Brdy. W czasie modernizacji wodnego węzła bydgoskiego w latach 1904-1907, stopień ten zlikwidowano zwiększając piętrzenie w Brdyujściu. W celu podwyższenia piętrzenia w miejscu istniejących poprzednio jazów iglicowych, wybudowano jaz walcowy. Inwestycja w 66% finansowana była z funduszy Bydgoszczy, a w 33% z dotacji rządu pruskiego. Koszt budowy jazu i elektrowni, usytuowanej na jego lewym przyczółku wyniósł 1.2 mln marek[1].

Główną przyczyną modernizacji stopnia wodnego i budowy jazu walcowego była konieczność poszerzenia Portu Drzewnego w Bydgoszczy, w obliczu wzrastającego transportu drewna z Królestwa Kongresowego i Małopolski do Cesarstwa Niemieckiego drogą wodną Wisła-Odra. Po budowie jazu, w 1906 r. przez Brdyujście przetransportowano 5 mln m³ drewna, co stanowiło ⅓ importu drewna całej Rzeszy Niemieckiej[3].

W latach 1994-1997 jaz rozbudowano o przelew boczny, żelbetowy, trzyprzęsłowy, na którego wypadzie powstała (1997) druga elektrownia wodna wyposażona w 4 hydrozespoły z turbinami systemu Kaplana. W 2005 r. wykonano remont jazu walcowego, którego celem było przywrócenie mechanizmom wyciągowym oraz innym urządzeniom zdolności eksploatacyjnej[1].

FunkcjaEdytuj

Zadaniem jazu jest przepuszczanie wód rzeki Brdy spiętrzonych dla potrzeb żeglugi na odcinku Czersko Polskie – hydrowęzeł Bydgoszcz przy ograniczeniu do minimum wahań zwierciadła wody na Brdzie. Piętrzenie na jazie (średnio 3,76 m) gwarantuje żeglowność na Brdzie na odcinku Śluza Miejska w BydgoszczyŚluza Czersko Polskie, niezakłóconą pracę ujęć wodnych, wylotów kanalizacji deszczowych oraz stabilizację wód gruntowych i odwodnienie terenów przyległych do rzeki[1].

Od 1997 r.[4] jaz jest wspomagany przez sąsiednią elektownię wodną „Mewat”, która przejmuje w normalnych warunkach przepływ rzeki.

KonstrukcjaEdytuj

Jaz posiada jednoprzęsłową konstrukcję betonową o szerokości 22 m. Zamknięcie stanowi walec stalowy o średnicy 2,5 m, poruszany elektrycznie bądź ręcznie za pomocą łańcucha Galla po zębatych torach zamontowanych w przyczółkach. Uszczelnienie walca stanowi belka dębowa zamocowana wzdłuż walca w wyprofilowanym z blachy stalowej gnieździe[1].

Podnoszenie i opuszczanie walca realizowane jest z pomocą mechanizmu wyciągowego napędzanego silnikiem elektrycznym o mocy 17 kW lub awaryjnie ręcznie – przez dwie korby łączone łańcuchem sworzniowym. Mechanizm wyciągowy umieszczono na prawym przyczółku jazu, na stalowym pomoście[1].

Nad jazem poprowadzono pomost operacyjny, wykonany w formie mostu w konstrukcji stalowej, o długości 24,90 m. Konstrukcja pomostu pełni również zadania belki oporowej podczas szandorowania[1].

Rzędna progu wynosi 29,72 m Kr. Maksymalna przepustowość jazu to 115–176 m³/s, w zależności od stopnia podtopienia progu[1].

Dodatkowe obiektyEdytuj

Przy jazie znajdują się:

  • przepławka dla ryb (prawy przyczółek jazu) wybudowana w 1999 r.
  • elektrownia wodna w maszynowni jazu (na lewym brzegu, moc 100 kW) – max. przełyk 3,5 m³/s
  • elektrownia wodna na prawym brzegu jazu – przelew boczny (administrator spółka MEWAT) – max. przełyk 30 m³/s

Na bloku siłowni (przyczółka) znajduje się zabytkowy, dwukondygnacyjny budynek, murowany z cegły, w którym z początkiem XX wieku pomieszczono maszynownię z generatorem oraz rozdzielnię i akumulatorownię (pracowała do lat 60. XX w.)[1].

ArchitekturaEdytuj

Architektura jazu, elektrowni i obiektów składowych stopnia wodnego ukształtowana jest w formach właściwych dla historyzmu przełomu XIX/XX wieku. Te preferencje estetyczne wpisują budowle hydrotechniczne w krajobraz przyrodniczy Brdy, stanowiąc również o walorach tego dzieła budownictwa wodnego dla kultury i cywilizacji europejskiej[1].

W 2005 r. jaz wraz z budynkami technicznymi został wpisany do rejestru zabytków[5].

AdministracjaEdytuj

W 2014 roku zarządcą jazu Czersko Polskie był Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Gdańsku, Zarząd Zlewni Wisły Kujawskiej w Toruniu. Obiektami na miejscu zarządza Nadzór Wodny w Bydgoszczy mający swoja siedzibę na terenie stopnia Czersko Polskie[2]. Administratorem przelewu bocznego i elektrowni wodnej na prawym brzegu jest spółka „Mewat”.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j Januszewski Stanisław: Jaz walcowy u ujścia Brdy do Wisły. [w.] Prosto z pokładu. Biuletyn nr 29. Styczeń 2006. Fundacja Otwartego Muzeum Techniki we Wrocławiu.
  2. a b Monografia mostów województwa kujawsko-pomorskiego. Brda i Kanał Bydgoski. Tom II z serii: Mosty z biegiem rzek pod red. Krzysztofa Dudka. Bydgoszcz – Grudziądz 2012. Wydawca: Związek Mostowców Rzeczypospolitej Polskiej Oddział Pomorsko-Kujawski. ​ISBN 978-83-934160-2-8​.
  3. Kocerka Henryk. Historia toru regatowego w Brdyujściu 1912-2004. [w.] Kronika Bydgoska XXVI (2004). Bydgoszcz 2005.
  4. http://www.trmew.pl/index.php?strona=publikacje2&dzial=Ekologiczne%20aspekty%20MEW dostęp 7-01-2010.
  5. http://www.kobidz.pl/app/site.php5/article/1469/3159.html Rejestr zabytków województwa kujawsko-pomorskiego na stronie http://www.kobidz.pl/app/site.php5/Show/1.html KOBiDZ.

BibliografiaEdytuj

  • Bartowski Krzysztof: W 231. rocznicę Kanału Bydgoskiego (1774-2005). In. Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. Zeszyt 10. Bydgoszcz 2005.
  • Januszewski Stanisław: Jaz walcowy u ujścia Brdy do Wisły. [w.] Prosto z pokładu. Biuletyn nr 29. Styczeń 2006. Fundacja Otwartego Muzeum Techniki we Wrocławiu
  • Winid Walenty: Kanał Bydgoski: Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Popierania Nauki, 1928.
  • Woźniak-Hlebionek Agnieszka. Kanał bydgoski, Brda i Noteć w pruskich planach inwestycyjnych w latach 1773-1915. In. Kronika Bydgoska XXIII (2001). Bydgoszcz 2002.
  • Program Rewitalizacji i Rozwoju Bydgoskiego Węzła Wodnego na stronie Miejskiej Pracowni Urbanistycznej w Bydgoszczy


Linki zewnętrzneEdytuj