Ten artykuł dotyczy symbolu i typu ikonograficznego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Kogut (także pod nazwami: kur, kurek, kokot[1]) – jako samiec kury domowej – w symbolice i ikonografii jest wieloznacznie interpretowany. Symbolizujący nadejście światła, zwiastujący początek dnia, od czasów antycznych oznaczał czujność i przezwyciężenie ciemności. Wówczas pojawiły się inne znaczenia – walczące koguty symbolizowały kłótnię i gniew.

Kogut w symboliceEdytuj

Obraz koguta w symbolice formował się dzięki naturalnym zachowaniom tych ptaków oraz na podstawie przypisywanych im cech. W symbolice pojawił się już w Babilonii[2]. Indoariowie uznawali koguty za ptaki nieczyste i kojarzyli z Jamą[3]. W różnych mitologiach kogut budził bogów i sprowadzał słońce, tak jak na przykład Gullinkambi, obecny w mitologii nordyckiej[2]. W greckim micie o Alektryonie tytułowy bohater został zamieniony w koguta. Był on stróżem Aresa i Afrodyty podczas ich zbliżeń, ponieważ bali się, że po nadejściu dnia Helios doniesie o zajściach Hefajstosowi. Gdy Alektryon zaspał, za karę został przez Aresa zamieniony w koguta. Kogut jest tu symbolem czujności i punktualności. W starożytnej Grecji stanowił również symbol męskiej witalności[4]. Stanowi także atrybut Merkurego, opiekuna handlu. Poświęcony był bóstwom słonecznym, Mitrze i Apollinowi. Koguta w późniejszym czasie połączono również z ogniem i błyskawicą; w Aweście ptak ten jest atrybutem boga ognia, Ormuzda[2]. Był również atrybutem syna Ahuramazdy – Sraoszy. Kogut stanowił także symbol wojowniczości. W Tanagrze urządzano walki kogutów. Idomeneusa przedstawiano z kogutem na tarczy, a „herbem” Protesilaosa miał być koń z głową koguta[3].

 
Chłopiec otrzymuje od mężczyzny prezent w postaci koguta – grecka waza z V w. p.n.e.

Kogut służył również jako zwierzę ofiarne. W Chinach przy niektórych obrzędach inicjacyjnych składano ofiary z białych kogutów, na znak zakończenia życia i rozpoczęcia nowego. W starożytnej Grecji ofiarę z białego koguta składano podczas ceremonii uśmierzania wiatrów i szkwałów, zaś czarnego – przy odpędzaniu burzy. Pióra, grzebień, kości i wnętrzności ofiarowano bóstwom urodzaju i płodności. Jąder koguta w starożytnym Rzymie używano jako środka mającego wzmagać doznania seksualne. W judaizmie przed parą młodą niesiono koguta, który był tu symbolem płodności (i symbolem weselnym). W dniu wesela parze przynoszono koguta, co miało zapowiadać liczne potomstwo. Również kobiety udające się do położnych przynosiły jej tego ptaka w prezencie[2]. Związek z kogutem jako symbolem płodności ma angielskie słowo cock, które może oznaczać zarówno członka (potocznie), jak i koguta; prawdopodobnie również rosyjskie kocz lub koć, koćet (кочет)[3].

Swoim pianiem kogut miał również odstraszać demony czy złe moce. W starożytnej Grecji miał on przeganiać Hekate, boginię ciemności. W czasach późniejszych miał przeganiać kulturowego odpowiednika, diabła. Wierzono również, że odstraszał upiory, czarownice i diabły. Obszar, w którym dało się dosłyszeć pianie koguta uważano za bezpieczny. Z jaja starego koguta miał wykluwać się bazyliszek. W Chinach biały kogut miał strzec przed złymi duchami i symbolizował czystość nowego życia. Karmazynowy strzegł przed ogniem i pożarem. Według Słowian bałkańskich szpony koguta miały chronić przez nieczystymi mocami; noszono je przy sobie lub wieszano nad kołyską niemowlęcia[2]. Do nowego domu wpuszczano najpierw koguta, aby przegonił złe duchy. Ptaka utożsamiano z opiekunem domu, a niekiedy duchem przodka – być może z tego powodu umieszczano drewniane lub żelazne koguciki na szczytach domów[1].

Z drugiej strony, dawniej w chrześcijaństwie kojarzono koguta z czarną magią – kropieniem, kąpaniem się i mazaniem krwią tegoż ptaka[5]. Formę czarnego koguta miały przybierać potępione dusze, strachy i demony. Wielki, czarny kogut miał służyć za wierzchowca diabłów, czarownic i czarodziejów[1]. Istnieje motyw podróży na kogucie, jak podróżowali doktor Faust i Twardowski[2] (Zapiał przed samym domem. Trzeba z tym się zgodzić: Lepiej jeździć kogutem niż piechotą chodzić[4]).

Kogut służył również do wróżb, szczególnie militarnych. Wspominał o tym już Pliniusz Starszy. Jeżeli kogut wyszedł rano z kurnika i nie jadł, miało to zwiastować klęskę w konflikcie zbrojnym[2]. Kogut jako wróżebne zwierzę znany był także Litwinom[3].

PolskaEdytuj

W polskiej kulturze był to symbol płodności[4]. W pochodzie dożynkowym na przedzie szły kobiety z wiankami i przytwierdzonymi doń kogutami. Kogut piejący miał zwiastować urodzaj, zaś kogut próbujący uciec i odmawiający ziarna miał zapowiadać nieurodzaj i szkody w gospodarstwie. W Polsce istniał również zwyczaj chodzenia z kogutkiem („kurem dyngusowym”); obchodzono zwłaszcza domy młodych dziewcząt[2]. Kawalerowie, zamiast nieść kurka, mogli również przebrać się za koguta[1]. Na weselnych korowajach umieszczano kogutki z ciasta lub znamiona wyobrażające te ptaki. Na przyjęciach weselnych podawano rosół z koguta lub pieczeń z koguta, która miała wzmagać potencję. Koguta wkładano również pod łoże małżeńskie. W kulturze słowiańskiej chowano niekiedy koguta pod fundamentami, aby strzec domu przez złymi mocami. Podobnie można wyjaśnić umieszczanie kogutów na dzwonnicach. Kogut miał również sprzyjać wzrostowi zbóż[2].

Według górali, pianiem zwiastował szczęśliwą podróż[2]. Pianie koguta w progu zapowiadało nadejście gości, ale pianie trzykrotne już śmierć lub pożar[4]. Na przykład w Małopolsce wierzono, że długotrwałe pianie kury (zwłaszcza czarnej) albo koguta uprzedza o śmierci. Kogut czerwony symbolizował pożar, a określenie „puścić koguta” oznaczało podpalenie[1]. Wierzono również, że sen o kogucie zwiastuje narodzenie się chłopca. Długotrwałe pianie miało oznaczać deszcz. Według przysłowia „kogut pieje na grzędzie, jak było, tak będzie”, miał on zapowiadać utrzymanie się pogody[2]; powiedzenie było popularne m.in. w okolicach Tarnobrzega i Andrychowa. Na Śląsku wierzono, że kogut piejący podczas spacerowania zapowiada słoneczną pogodę. W okolicach m.in. Łańcuta, Bochni i Wieliczki sądzono, że tarzanie się w piasku kur i kogutów zapowiada zmianę ciśnienia i nadejście deszczu lub mrozu[1]. Ignacy Krasicki w bajce Kogut przypisywał również i nieprzychylną pogodę temu ptakowi[2]:

Kogut winien - więc na niego!
On sprawcą wszystkiego złego!
On źle poradził, On grad sprowadził

Na odgłos piania koguta miały uciekać wszelkie złe duchy, strachy i upiory. Znalazło to odbicie w powiedzeniach „Pokusy władzy nie mają, gdy już koguty śpiewają” oraz „Kiedy kur pieje, diabeł truchleje”. W Dziadach (cz. II) Mickiewicz wspomniał[2]:

Czas odemknąć drzwi kaplicy
Zapalcie lampy i świecy
Przeszła północ, kogut pieje
Skończona straszna ofiara

Poeta wspomina koguta jako symbolizujące koniec obrzędów również i w części III Dziadów[6]:

Wkrótce, wkrótce koniec Dziadów
Słyszysz – trzeci kur już pieje;
Tam śpiewają ojców dzieje,
I rozchodzą się gromady

Pianie koguta symbolizuje również upływające godziny w Dziadach części IV, podczas rozmowy Gustawa z Księdzem[6]. W tradycji ludowej kogut piał trzy razy od północy do wschodu słońca, w ten sposób odmierzano czas (od wieczora do koguta, od koguta do światła)[1].

O znaczeniu koguta szerzej wypowiedział się barokowy poeta, Daniel Naborowski[4]:

Kur z nami wespół oko podnosi do nieba,
Słońce w ciemnym obłoku upatrzy jak trzeba.
Jego promień wschodzący wita swym śpiewaniem.
Dzieli czas południowy, dzieli świt z zmierzkaniem.
Straż nocną odprawuje, o północy czuje.
Jutrzenkę poprzedzając bUzki dzień zwiastuje.
Jego głosu rzemieślnik i oracz słuchają,
Na głos jego podróżni w drogę wyjeżdżają.
Wielkie pożytki z kura, przyznać to kurowi,
Stąd kur był na baczeniu Pitagoresowi

 
Koszyczek wielkanocny z kogutem

Kogut był popularnym symbolem zwierzęcym w polskim zdobnictwie ludowym. Znajdował się np. na haftach, oszywkach, misach, kapliczkach, krzyżach, dachach, wycinankach – opoczyńskich, rawskich, kurpiowskich i łowickich[2]. Na wiatrowskazach również umieszczano koguta. Stąd powiedzenie o osobie ze zmiennymi poglądami – „obraca się jak kurek na wietrze”[4]. Taki kurek, oprócz wskazywania wiatru, miał również przypominać o porannej modlitwie – Czemu kurka stawiają na kościelnej bani? Żeby ludzi do modlitw budził jak najraniej (Wacław Potocki, XVII w.). Motyw składania koguta w ofierze zachował się w ludowych zwyczajach – kaszubskim ścinaniu kani oraz dożynkowym, wielkopolskim biciu kokota[1].

Zarówno w Polsce, jak i innych krajach do XVIII wieku popularne były walki kogutów. Na Śląsku miały miejsce jeszcze w XIX wieku. Przeważnie odbywały się 16 października, w dniu św. Gawła. Być może stąd wzięły się powiedzenia „butny (bitny) jak kogut” i „skaczą jak dwa koguty”[1].

W medycynie ludowejEdytuj

Symboliczne znaczenie koguta miało swój wyraz również w medycynie ludowej. Szczególną rolę odgrywała jego krew. W okolicach Podlasia dziecko cierpiące z powodu konwulsji nacierano krwią czarnego, żywcem rozdartego koguta. Według jednej z relacji, matce dziecka dotkniętego pląsawicą Sydehmana (dawniej – chorobą św. Wita) znachorka poleciła poobcinanie nóg czarnemu kogutowi. Kurzą ślepotę leczono wątrobą z koguta[2]. Pióra, wnętrzności i krew tych ptaków wykorzystywano przy odczynianiu uroków, leczeniu padaczki, napadów szału, chorób skórnych oraz puchliny wodnej (m.in. na Podlasiu, Polesiu i w Małopolsce). Głowę, a szczególnie grzebień, uważano za afrodyzjak[1]. W Anglii zakopywano czarnego koguta, by „przenieść” chorobę umysłową z człowieka na zwierzę. W Szwajcarii, Czechach i Rosji na ząbkowanie aplikowano dzieciom krew z koguciego grzebienia. W Niemczech na dolegliwości serca zalecano mieszaninę odchodów kogucich i wina. Wśród Słowian południowych na zmiany skórne, zwane kurzajkami lub kurejkami, stosowano okład z oczu koguta[2]. W kulturze ludowej stosowano niekiedy ekskrementy zwierzęce, aby przywrócić sprawność organom – wierzono, że skutecznym lekarstwem może być to, co w człowieku budzi zwykle odrazę. Stosowano (autorka nie wspomina, w jakim regionie) kogucie odchody wymieszane z odchodami cielnych krów – okładano nimi okolice intymne kobiet, aby przywrócić płodność. Oziębłość seksualną kobiet miano dawniej w Niemczech leczyć mieszanką kogucich odchodów i wina. Również w Niemczech wierzono, że na choroby oczu pomaga krew gołębia – za to jego odpowiednik w starożytnej Grecji stanowił właśnie kogut. W świątyni Eskulapa w Rzymie wyryto na marmurowej tablicy inskrypcję[5]:

Bóg powiedział Veleriusowi Aprusowi, ślepemu żołnierzowi, by ten przyszedł, wziął krew białego koguta i zmieszał ją z miodem, a następnie posmarował tym swe oczy. Po trzech dniach zalecanego zabiegu, wzrok został mu przywrócony. Wrócił on wówczas i podziękował Bogu

Symbole narodoweEdytuj

Kogut jest symbolem narodowym kilku krajów.

 
Czerwony kogut na żółtym tle znajduje się na fladze Walonii

W średniowieczu był uważany za symbol nadziei i wiary. W renesansie zaczęto kojarzyć koguta z formującym się narodem francuskim. Podczas rewolucji francuskiej stał się symbolem narodowym Francji (zobacz kogut galijski). Pojawił się m.in. na jednej z monet écu, wizerunek umieszczano również na czapkach frygijskich. Napoleon Bonaparte uznał jednak orła za emblemat cesarstwa. Następnie kogut został ponownie uznany za symbol narodu francuskiego w trakcie rewolucji lipcowej (1830). W okresie III Republiki Francuskiej usadowiono na bramie Pałacu Elizejskiego koguta. W trakcie I wojny światowej kogut stał się symbolem walki z Prusami, reprezentowanymi przez orła. Dzięki m.in. rysunkom satyrycznym używającym symbolu koguta stał się on znany również za granicą. Obecnie kogut galijski jest nieoficjalnym, jednak rozpoznawalnym symbolem Francji[7]. Kogut zawarty jest również w logo Le Coq Sportif, francuskiej firmy produkującej odzież sportową. Pierwsze logo zaprojektowano w 1948 (historia firmy sięga jednak dalej) i najpierw znajdował się w nim jedynie wizerunek głowy koguta. Z czasem w logo pojawił się cały kogut, w obrysie trójkąta lub bez. Najnowsza (stan w 2016) wersja logo pochodzi z 2012 i zawiera jedynie wizerunek koguta[8].

Kogut z Barcelos, dzięki średniowiecznej legendzie, stanowi nieoficjalny symbol Portugalii. Legenda opowiada o pielgrzymie, który został oskarżony i skazany na powieszenie. Usiłował przekonać sędziego, który akurat wydawał ucztę, by darował mu życie. Uważał, że jego niewinność jest tak pewna, jak to, że kogut podany jako posiłek zapieje. Po powieszeniu pielgrzyma kogut istotnie ożył i zapiał[9].

Kogut trzymający topór jest godłem herbu Kenii[10]. Czerwony kogut jest symbolem Walonii[11][12].

Kogut w BibliiEdytuj

 
Mozaika z Bazyliki Matki Bożej Wniebowziętej w Akwilei. Kogut, uosabiający światłość, walczy z żółwiem, symbolizującym ciemność; IV wiek n.e.
 
Zaparcie się Piotra witraż Fritza Geigesa, kościół pw. Świętego Jana, Freiburg

W Piśmie Świętym kogut występuje podczas zaparcia się świętego Piotra, które wcześniej zapowiedział Chrystus.

Ewangelia Mateusza opisuje to wydarzenie w następujący sposób:

Po chwili ci, którzy tam stali, podeszli i rzekli do Piotra: «Na pewno i ty jesteś jednym z nich, bo i twoja mowa cię zdradza». Wtedy począł się zaklinać i przysięgać: «Nie znam tego Człowieka». I w tej chwili kogut zapiał. Wspomniał Piotr na słowo Jezusa, który mu powiedział: «Zanim kogut zapieje, trzy razy się Mnie wyprzesz». Wyszedł na zewnątrz i gorzko zapłakał(Mt 26,73-75)[13]

Wcześniej, kiedy Jezus przepowiedział zaparcie się jego ucznia, wspomniał o kogucie:

Jezus mu rzekł: «Zaprawdę, powiadam ci: Jeszcze tej nocy, zanim kogut zapieje, trzy razy się Mnie wyprzesz» (Mt 26, 34)[14]

Według Ewangelii Marka:

Lecz on począł się zaklinać i przysięgać: «Nie znam tego człowieka, o którym mówicie». I w tej chwili kogut powtórnie zapiał. Wspomniał Piotr na słowa, które mu powiedział Jezus: «Pierwej, nim kogut dwa razy zapieje, trzy razy Mnie się wyprzesz». I wybuchnął płaczem. (Mk 14, 71-72)[15]

W Ewangelii Łukasza Jezus powiedział Piotrowi:

«Powiadam ci, Piotrze, nie zapieje dziś kogut, a ty trzy razy wyprzesz się tego, że Mnie znasz». (Łk 22, 34)[16]
Piotr zaś rzekł: «Człowieku, nie wiem, co mówisz». I w tej chwili, gdy on jeszcze mówił, kogut zapiał. A Pan obrócił się i spojrzał na Piotra. Wspomniał Piotr na słowo Pana, jak mu powiedział: «Dziś, zanim kogut zapieje, trzy razy się Mnie wyprzesz». Wyszedł na zewnątrz i gorzko zapłakał. (Łk 22, 60-62)[17]

Ponadto w Ewangelii Jana można przeczytać:

Jeden ze sług arcykapłana, krewny tego, któremu Piotr odciął ucho, rzekł: «Czyż nie ciebie widziałem razem z Nim w ogrodzie?» Piotr znowu zaprzeczył i natychmiast kogut zapiał (J 18, 27)[18]

Kogut nie tylko odnosi się do biblijnego zaparcia się apostoła, lecz także przypomina wiernym o modlitwie i nawróceniu się. Będący uosobieniem początku dnia kogut także symbolizuje Zmartwychwstanie Pańskie oraz Jego ponowne przyjście w dniu Sądu Ostatecznego.

Kogut w sztuceEdytuj

 
Kogut jako atrybut Merkurego, XVII-wieczna rzeźba Artusa Quellinusa

W sztuce antycznej kogut symbolizował walkę i waleczność. W tym kontekście kogut często towarzyszy wizerunkom Pallas Ateny[19].

W buddyzmie przedstawienie koguta (wraz z wężem i świnią) umieszczane jest w centrum koła życia[20].

W sztuce chrześcijańskiej kogut był łączony z symboliką Pasji Chrystusa stanowiąc jeden z elementów Arma Christi – narzędzi Męki Pańskiej. Wizerunek koguta towarzyszy również scenom Narodzin Jezusa lub Pokłonu Pasterzy[21].

Kogut jest atrybutem Apolla, Eskulapa, Merkurego, Marsa[21], w chrześcijaństwie – św. Piotra Apostoła, św. Wita[22] oraz św. Otylii[23].

Wizerunek koguta - symbol czujnego ptaka, mającego jako pierwszy oznajmić ponowne nadejście Chrystusa, umieszczany był od IX w. w szczytach wież kościelnych[24] (często w kościołach pod wezwaniem św. Piotra); występuje też jako zwieńczenie (zamiast krzyża) wież kościołów protestanckich. Według Honoriusza z Autun kogut ten miał zachęcać do modlitwy wczesnym rankiem[19]. Umieszczanie kurka na dachu miało również chronić domostwo przed demonami, gradem i piorunami[25]. Kogut na dachu był także symbolem strażnika ostrzegającego przez zagrożeniem[26].


Kogut w alchemiiEdytuj

Kogut w alchemii był symbolem rtęci[27]. Miał sobą przedstawiać również trzy fazy tworzenia się dzieła z materii (symbolizowały to czerwony grzebień, białe pióra i czarne nogi)[28].

Przedstawienie koguta, jako zwierzęcia mającego zdolność odstraszania złych mocy, umieszczane było na amuletach[25].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j Barbara Ogrodowska: Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce. Warszawa: Verbinum, 2001, s. 81–83. ISBN 83-7192-128-4.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p Danuta Sztych. Kogut w kulturze magicznej. „Wiadomości Zootechniczne”. 4, s. 77–84, 2012. 
  3. a b c d Andrzej M. Kempiński: Encyklopedia mitologii ludów indoeuropejskich. Warszawa: Iskry, 2001, s. 231–232. ISBN 83-207-1629-2.
  4. a b c d e f Piotr Idziak: Kurek na wieży – zwiastun końca świata. [dostęp 28 stycznia 2016].
  5. a b Danuta Sztych. Zastosowanie środków leczniczych pochodzenia zwierzęcego w medycynie ludowej. „Życie Weterynaryjne”. 88 (2), s. 126–132, 2013. 
  6. a b Adam Mickiewicz: Dziady część III, scena IX oraz Dziady część IV
  7. The Gallic rooster. gouvernement.fr, 11 czerwca 2014. [dostęp 29 stycznia 2016].
  8. The Logo's Story. lecoqsportif.com. [dostęp 29 stycznia 2016].
  9. Lenda do Galo. Barcelos Munícipio. [dostęp 29 stycznia 2016].
  10. National Coat of Arms (ang.). presidency.go.ke. [dostęp 2016-01-30].
  11. Le drapeau officiel (fr.). federation-wallonie-bruxelles.be. [dostęp 2016-01-30].
  12. Le coq, emblème de la Wallonie (fr.). W: Connaître la Wallonie [on-line]. wallonie.be. [dostęp 2016-01-30].
  13. Zespół biblistów polskich: Biblia Tysiąclecia, wyd. III. Poznań, Warszawa: 1980, s. 1155.
  14. Zespół biblistów polskich: Biblia Tysiąclecia, wyd. III. Poznań, Warszawa: 1980, s. 1154.
  15. Zespół biblistów polskich: Biblia Tysiąclecia, wyd. III. Poznań, Warszawa: 1980, s. 1176.
  16. Zespół biblistów polskich: Biblia Tysiąclecia, wyd. III. Poznań, Warszawa: 1980, s. 1209.
  17. Zespół biblistów polskich: Biblia Tysiąclecia, wyd. III. Poznań, Warszawa: 1980, s. 1210.
  18. Zespół biblistów polskich: Biblia Tysiąclecia, wyd. III. Poznań, Warszawa: 1980, s. 1237.
  19. a b Dorothea Forstner: Świat symboliki chrześcijańskiej. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 2001, s. 236. ISBN 83-211-1626-4.
  20. J.C. Cooper: Zwierzęta symboliczne i mityczne. Poznań: Dom Wydawniczy „Rebis”, 1998, s. 104. ISBN 83-7120-586-4.
  21. a b Lucia Impelluso: Natura i jej symbole. Rośliny i zwierzęta. Warszawa: Arkady, 2006, s. 313. ISBN 83-213-4440-2.
  22. Urszula Janicka-Krzywda: Patron-atrybut-symbol. Poznań: Pallotinum, 1993, s. 75, 85. ISBN 83-7014-203-6.
  23. Stanisław Kobielus: Bestiarium chrześcijańskie. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 2002, s. 143. ISBN 83-211-1638-8.
  24. Władysław Kopaliński: Słownik symboli. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990, s. 150. ISBN 83-214-0746-3.
  25. a b Piotr Kowalski: Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 222. ISBN 978-83-01-15335-9.
  26. Stanisław Kobielus: Bestiarium chrześcijańskie. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 2002, s. 141. ISBN 83-211-1638-8.
  27. Władysław Kopaliński: Słownik symboli. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990, s. 151. ISBN 83-214-0746-3.
  28. Stanisław Kobielus: Bestiarium chrześcijańskie. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 2002, s. 142. ISBN 83-211-1638-8.

Zobacz teżEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj