Otwórz menu główne
Ten artykuł dotyczy Zawiercia. Zobacz też: inne znaczenia.

Kromołów – dzielnica Zawiercia, położona na wschód od centrum miasta, do 1977 roku oddzielna miejscowość[1] (prawa miejskie do 1870 roku[2]).

Kromołów
Dzielnica Zawiercia
Ilustracja
Kościół
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat zawierciański
Miasto Zawiercie
W granicach Zawiercia 1977
Powierzchnia 15,76 km²
Populacja 
• liczba ludności

3000
Tablice rejestracyjne SZA
Położenie na mapie Zawiercia
Położenie na mapie
50°29′42″N 19°29′37″E/50,495000 19,493611
Strona internetowa
Portal Portal Polska
Źródła Warty w Kromołowie – kaplica św. Jana Nepomucena

Położenie geograficzneEdytuj

Kromołów położony w jurze na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej u źródeł rzeki Warty, z których jedno bije przy samym rynku[3].

NazwaEdytuj

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istniała już w XII wieku. Wymieniona w 1193 Cromolau, 1250 Cromolou z kopii z XV i XVI wieku, 1326 Chromow, 1327 Chromolow, 1440 Cromelow, 1454 Cromolowo[4].

Nazwa wywodzi się od nazwy osobowej Kromoła.

HistoriaEdytuj

 
Kromołów w granicach Korony Królestwa Polskiego jako Cromolow na mapie Wacława Grodzieckiego wydanej w 1592 roku

Osada Kromołów powstała w XII wieku, a pierwszymi właścicielami tych ziem byli Kromołowscy herbu Gryf. Po raz pierwszy wymieniona została w spisanej w języku łacińskim bulli papieża Celestyna III z 1193 roku adresowanej do księcia polskiego Kazimierza Sprawiedliwego, według której karczma znajdująca się w miejscowości „thaberna in Cromolau” należała do klasztoru kanoników regularnych na Piasku we Wrocławiu[3].

Kromołów otrzymał prawa miejskie w XIV wieku. Nastąpiło to przed przed 1388, ale konkretna data nie jest znana ponieważ nie zachował się do czasów dzisiejszych akt lokacyjny. W czasach Jana Długosza klasztor miał w Kromołowie 1 łan ziemi, 1 zagrodnika i prawo patronatu nad kościołem parafialnym, a sam Kromołów był uważany za miasto[4].

W 1425 roku miejscowość wymieniona została jako suburbium czyli przedmieście Zawiercia. Właścicielem miasta był wówczas Stanisław Kromołowski, będący również rajcą lelowskim. On i jego syn Stanisław przyczynili się do znacznego ożywienia gospodarczego miasta, kiedy to Kromołów zyskał rangę kupiecką i handlową; po śmierci ojca syn zwrócił się również do króla polskiego Zygmunta I Starego z prośbą o wyrażenie zgody na urządzenie targów w Kromołowie. Król wydał przywilej targowy 24 lutego 1519 roku. W XVI wieku miasto położone było w powiecie lelowskim województwa krakowskiego w Koronie Królestwa Polskiego i było własnością wojewody krakowskiego Mikołaja Firleja[5][4].

Po unii lubelskiej zawartej w 1569 miejscowość leżała w województwie krakowskim w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W 1629 roku właścicielem miasta był Mikołaj Firlej[6].

W XVII i XVIII wieku przebiegał tędy szlak przemarszu wojsk idących na wojnę, tędy przejeżdżał król Jan Kazimierz i jego następca Michał Korybut Wiśniowiecki. U Stanisława Warszyckiego (kolejnego dziedzica Kromołowa) przez dwa miesiące gościła wdowa po Jeremim Wiśniowieckim. W 1651 kościół został zamieniony na zbór ariański[7]. Wspomniany Stanisław w 1699 obwarował Kromołów umocnieniami obronnymi oraz fosą, a także postawił nowy murowany dworek, spełniający rolę fortyfikacji. Wydarzenia z lat 1655-1660 znane jako „potop szwedzki” przyniosły mieszkańcom znaczne straty. Dwa dni załoga odpierała bezskutecznie atak. Miasto zostało spalone. Drugi atak miał miejsce w 1702, kiedy kromołowianie odczuli skutki pobytu w miejscowości oddziału generała Dancera. Przez miejscowość przeciągały również oddziały hetmana Jana Sobieskiego, skierowane przeciw rokoszanom Jana Lubomirskiego. Powtórnie mieli okazję zobaczyć hetmana już jako króla Jana III Sobieskiego, kiedy po odpoczynku we Włodowicach 26 lipca 1683 wiódł swe rycerstwo na odsiecz Wiednia. Z okresu wojen szwedzkich miasto wyszło zubożałe oraz wyludnione, o czym świadczą spisy poborowe dla województwa krakowskiego: 83 rodziny mieszczańskie, 5 zagród chłopskich, 2 młyny i 6 rzemieślników.

Jednym z większych zaszczytów był wieczny spoczynek w kościele – nie każdy mógł go dostąpić – tylko najbardziej zasłużeni dla wiary katolickiej. Należał do nich Albert Woysza (prepozyt chełmiński, kanonik płocki i sekretarz króla Władysława IV). Kromołowianie uczestniczyli we wszystkich powstaniach w okresie zaboru rosyjskiego, dlatego za pomoc w sprzyjanie powstańcom odebrano miastu prawa miejskie (1867 – 1870), oznaczało to zarazem straty gospodarcze i finansowe.

W 1925 roku parafia kromołowska i dekanat zawierciański zostały włączone do diecezji częstochowskiej.

Podczas II wojny światowej w Kromołowie drukowano tajną gazetkę „Płomień”.

W okresie powojennym miejscowość była siedzibą gromady i liczyła 26 km² powierzchni. Zamieszkiwało ją 3000 mieszkańców i miała charakter rolniczy. 86% ludności utrzymywało się z produkcji rolnej[3].

W latach 1973-1977 miejscowość była siedzibą gminy Kromołów. 1 lutego 1977 wieś Kromołów została włączona do miasta Zawiercie jako jedna z jego dzielnic.

GospodarkaEdytuj

Historycznie Kromołów słynął z tkactwa oraz garncarstwa. W 1838 w mieście pracowało 55 tkaczy, 72 sukienników oraz 19 garncarzy. Około 1860 w miejscowości funkcjonowało 12 małych fabryk produkujących tkaniny bawełniane[3].

Obiekty zabytkowe i sakralneEdytuj

EdukacjaEdytuj

Już od XV wieku notowano w miejscowości istnienie szkoły parafialnej. W 1422 zanotowano Piotra rektora szkoły kromołowskiej. Kolejne notatki o miejscowych nauczycielach pochodzą z lat 1513, 1529 kiedy wspomniano bakałarza Wojciecha z Bydgoszczy. Kolejny nauczyciel odnotowany został w roku 1539[4].

Obecnie na terenie dzielnicy działa Zespół Szkół: Gimnazjum nr 6 oraz Szkoła Podstawowa nr 13 w Zawierciu (ul. Filaretów).

SportEdytuj

  • W Kromołowie od 1946 działa klub piłkarski LKS Źródło Kromołów, który w sezonie 2017/2018 rozgrywa swoje mecze w Klasie A, grupa: Sosnowiec. Największym sukcesem klubu, było zajęcie 3. miejsca w IV lidze, grupa: śląska I (2004/2005).

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Dz.U. 1977 nr 3 poz. 15 Dz.U. 1977 nr 3 poz. 14.
  2. Postanowienie z 7 (19) listopada 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 425).
  3. a b c d Praca zbiorowa 1965 ↓.
  4. a b c d Bukowski 1994 ↓.
  5. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 110.
  6. Własność ziemska w powiecie sandomierskim w roku 1629, w:Przegląd Nauk Historycznych 2012, r. XI, Nr 2, s. 66.
  7. Marta Kossakowska: Historia (pol.). [dostęp 2014-03-02].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj