Otwórz menu główne

Pacyfikacja wsi Szarajówka

Szarajówka. Zdjęcie wykonane po pacyfikacji

Pacyfikacja wsi Szarajówka – masowy mord na ludności cywilnej, połączony z grabieżą i niszczeniem mienia, dokonany przez okupantów niemieckich 18 maja 1943 roku we wsi Szarajówka na Zamojszczyźnie.

Szarajówkę spacyfikowano w odwecie za współpracę jej mieszkańców z ruchem oporu. Z rąk Niemców i ich ukraińskich kolaborantów zginęło co najmniej 58 osób, w tym wiele kobiet i dzieci. Większość ofiar została spalona żywcem. Wieś doszczętnie ograbiono, a jej zabudowania podpalono. Była to jedna z najkrwawszych pacyfikacji przeprowadzonych w czasie operacji wysiedleńczo-pacyfikacyjnej na Zamojszczyźnie.

GenezaEdytuj

Szarajówka to niewielka wieś w powiecie biłgorajskim. W okresie niemieckiej okupacji jej mieszkańcy aktywnie współpracowali z polską partyzantką. Mieli także udzielać pomocy ukrywającym się Żydom oraz czerwonoarmistom zbiegłym z niemieckiej niewoli[1].

Pod koniec listopada 1942 roku pod kierownictwem dowódcy SS i policji na dystrykt lubelski, SS-Brigadeführera Odilo Globocnika, rozpoczęto na Zamojszczyźnie szeroko zakrojoną operację wysiedleńczą. Jej celem było wypędzenie z tego regionu około 100 tys. Polaków, na których miejsce zamierzano osiedlić niemieckich kolonistów, przede wszystkim volksdeutschów ze Słowenii, Lotaryngii i Besarabii[2]. Działania Niemców spotkały się z biernym oporem wysiedlanej ludności oraz ze zbrojną reakcją polskiego ruchu oporu[3]. Oddziały partyzanckie Batalionów Chłopskich, Armii Krajowej i Gwardii Ludowej usiłowały powstrzymać ekspedycje pacyfikacyjno-wysiedleńcze, atakowały niemieckie obiekty gospodarcze i komunikacyjne, a także przeprowadzały akcje odwetowe we wsiach zasiedlonych przez niemieckich kolonistów[4][5].

Osobne artykuły: Aktion ZamośćPowstanie zamojskie.

Przebieg pacyfikacjiEdytuj

 
Zwłoki jednej z ofiar
 
Zgliszcza wsi

Rankiem 18 maja 1943 roku do Szarajówki przybyła ekspedycja karna złożona z funkcjonariuszy niemieckiej żandarmerii oraz członków ukraińskiej policji pomocniczej z Biłgoraja i Tarnogrodu[a][1]. Około godziny 9:00 mieszkańcy zorientowali się, że wieś została otoczona, co spowodowało wybuch paniki. Niedługo później Niemcy i Ukraińcy wkroczyli do wsi, po czym zaczęli wypędzać ludność z zabudowań i gromadzić na placu położonym naprzeciwko zabudowań gospodarza Saniaka[6]. Kobiety i dzieci były początkowo traktowane poprawnie, natomiast mężczyzn poddano brutalnym przesłuchaniom[7], usiłując wydobyć z nich informacje na temat polskich partyzantów[8]. Niektóre osoby pobito tak dotkliwie, że nie były później w stanie dojść o własnych siłach na miejsce kaźni[9]. W międzyczasie policjanci zabierali z gospodarstw inwentarz żywy oraz wynosili wszystkie wartościowe przedmioty[8].

Około godziny 12:00 dowódca ekspedycji karnej rozkazał spędzić wszystkich mieszkańców Szarajówki do kilku wybranych budynków. Wiele osób zgromadzono w stajni Macieja Mołdy, pozostałych wprowadzono do zabudowań Józefa Klechy i Stanisława Krzeszowca. Gdy wszystkie ofiary znalazły się w środku, Niemcy zaryglowali drzwi i okna, obłożyli budynki słomą, a następnie podpalili. Tylko jednej kobiecie udało się wydostać na zewnątrz, została jednak natychmiast zastrzelona[7]. Na koniec oprawcy podpalili pozostałe zabudowania Szarajówki[1]. Około godziny 15:30 ekspedycja karna opuściła zniszczoną wieś[7]. Masakrę przeżyło jedynie kilka[b] osób, które zdołały ukryć się na terenie wsi, a następnie zbiec pod osłoną dymu z płonących budynków[7]. Ocaleli również ci mieszkańcy, którzy w czasie pacyfikacji przebywali poza domem, m.in. kilkoro dzieci uczących się w sąsiedniej miejscowości[9].

Część źródeł podaje, że czasie pacyfikacji zamordowano 67 Polaków. Zdecydowana większość ofiar, gdyż aż 58 osób, miała zostać spalona żywcem, pozostałe rozstrzelano[10][11][12]. W innych źródłach można natomiast znaleźć informację, iż liczba ofiar pacyfikacji wyniosła 59[13] lub 58[1][14] osób. Udało się zidentyfikować nazwiska 41 ofiar. Znajdowało się wśród nich dziesięć kobiet oraz dwanaścioro dzieci poniżej 15. roku życia. Najmłodsza ofiara liczyła 2 miesiące, a najstarsza 61 lat[15][16]. Niektóre rodziny zostały całkowicie wymordowane[9].

Według Czesława Madajczyka zbrodni dokonano w odwecie za współpracę mieszkańców wsi z ruchem oporu oraz atak partyzantów na żandarmów z posterunku w Tarnogrodzie[11].

EpilogEdytuj

Mieszkańcy sąsiednich wsi mieli początkowo nadzieję, że ludność Szarajówki została przez Niemców wysiedlona. Dopiero po wygaszeniu pożaru wśród zgliszcz odnaleziono zwęglone szczątki ofiar[7]. Masakra odbiła się szerokim echem. Informowały o niej raporty polskiego podziemia oraz konspiracyjna prasa[17].

Szczątki zamordowanych spoczęły w zbiorowej mogile[18]. Po wojnie wzniesiono na niej pomnik z piaskowca[13].

UwagiEdytuj

  1. Ukraińskimi kolaborantami dowodził Włodzimierz Darmochwał, komendant ukraińskiej policji pomocniczej w Tarnogrodzie. Patrz: Fajkowski 1972 ↓, s. 168.
  2. Władysław Wierzbowski, który przeżył pacyfikację, twierdził, że ze wsi zdołało się wydostać pięć osób. Patrz: Fajkowski 1972 ↓, s. 168–169.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d Fajkowski 1972 ↓, s. 168.
  2. Mikoda 1994 ↓, s. 8.
  3. Sonderlaboratorium SS 1979 ↓, s. T. I 6.
  4. Sonderlaboratorium SS 1979 ↓, s. T. I 6 i 9.
  5. Jaczyńska 2012 ↓, s. 365.
  6. Madajczyk 1965 ↓, s. 148–149.
  7. a b c d e Fajkowski 1972 ↓, s. 170.
  8. a b Fajkowski i Religa 1981 ↓, s. 455.
  9. a b c Fajkowski 1972 ↓, s. 169.
  10. Mikoda 1994 ↓, s. 144.
  11. a b Madajczyk 1965 ↓, s. 75.
  12. Sonderlaboratorium SS 1979 ↓, s. T. II 176.
  13. a b Leszek Wójtowicz: Szarajówka pamięta. Wkrótce rocznicowe uroczystości. kronikatygodnia.pl, 2017-05-16. [dostęp 2018-04-11].
  14. Fajkowski i Religa 1981 ↓, s. 455 i 471.
  15. Mikoda 1994 ↓, s. 144–145.
  16. Fajkowski i Religa 1981 ↓, s. 455–456.
  17. Sonderlaboratorium SS 1979 ↓, s. T. II 83 i 176.
  18. Mikoda 1994 ↓, s. 145.

BibliografiaEdytuj

  • Józef Fajkowski: Wieś w ogniu. Eksterminacja wsi polskiej w okresie okupacji hitlerowskiej. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1972.
  • Józef Fajkowski, Jan Religa: Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939–1945. Warszawa: Książka i Wiedza, 1981.
  • Agnieszka Jaczyńska: Sonderlaboratorium SS. Zamojszczyzna: „pierwszy obszar osiedleńczy” w Generalnym Gubernatorstwie. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Oddział w Lublinie, 2012. ISBN 978-83-7629-383-7.
  • Czesław Madajczyk: Hitlerowski terror na wsi polskiej 1939–1945. Zestawienie większych akcji represyjnych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1965.
  • Czesław Madajczyk (red.): Zamojszczyzna – Sonderlaboratorium SS. Zbiór dokumentów polskich i niemieckich z okresu okupacji hitlerowskiej. T. I i II. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1979.
  • Janina Mikoda: Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939–1945. Województwo zamojskie. Warszawa: GKBZpNP-IPN, 1994. ISBN 83-903356-0-3.