Otwórz menu główne

Plurale tantum

pojęcie z zakresu lingwistyki
Przykład plurale tantum: desygnat składający się z dwóch symetrycznych części (pol. nożyczki)

Plurale tantum (lm. pluralia tantum) – rzeczownik występujący pod względem formalnym jedynie w liczbie mnogiej mimo znaczenia liczby pojedynczej lub niepoliczalności desygnatu[1][2].

W języku polskimEdytuj

Cechy charakterystyczneEdytuj

W języku polskim pluralia tantum zwykle mają rodzaj niemęskoosobowy[3].

Rzeczowniki takie mogą być albo policzalne (np. drzwi, usta), albo niepoliczalne (np. fusy, męty). Tylko te pierwsze łączą się z określeniami liczebnikowymi, przy czym zwykle takim określeniem są liczebniki zbiorowe (dwoje skrzypiec, troje drzwi)[4]. Nieraz liczebnik zbiorowy bywa też zastępowany tzw. wykładnikiem miary, np. jedne okularyjedna para okularów.

Grupy znaczenioweEdytuj

Często są to[5]:

Przypadki szczególneEdytuj

Na granicy pomiędzy kategorią plurale tantum a zwykłą liczbą mnogą stoi polski rzeczownik rodzice, który jest etymologicznie w zasadzie zwykłą formą mnogą od rodzic. Ponieważ jednak wyraz rodzic używany był rzadko i jako słowo podniosłe[8] bądź żartobliwe[9], forma rodzice się usamodzielniła i postrzegana bywa jako osobny wyraz. Obecnie jednak słowniki traktują liczbę pojedynczą jako pełnoprawną[10].

Jeszcze do niedawna słowo fochy używane było wyłącznie w liczbie mnogiej i niektóre źródła normatywne podają tę formę jako jedyną dopuszczalną[11]. Obecnie słowa tego używa się również w liczbie pojedynczej, np. w wyrażeniu strzelać focha[12].

Niektóre formy liczby pojedynczej rzeczowników plurale tantum używane są wyłącznie żartobliwie, np. spodzień (od spodnie)[13].

Pluralia tantum w innych językachEdytuj

Niektóre pojęcia są wyrażane jako pluralia tantum w wielu językach, np. pol. spodnie i ang. trousers; pol. nożyczki, ang. scissors i fiń. sakset; pol. okulary i ros. очки (oczki)[14]. Inne natomiast nie wykazują takich podobieństw, np. pol. drzwi i ang. door, ros. часы (czasy) i pol. zegarek. Dotyczy to również nazw geograficznych – np. w większości języków Helsinki mają liczbę pojedynczą, por.

  • niem. Helsinki ist die Haupstadt Finlands, fiń. Helsinki on Suomen pääkaupunki[15] – ale: pol. Helsinki stolicą Finlandii.

Inne języki słowiańskieEdytuj

W języku serbsko-chorwackim pluralia tantum stanowią rzeczowniki określające przedmioty złożone z co najmniej dwóch części, np. naočare / наочаре „okulary”, makaze / маказе „nożyczki”, novine / новине „gazeta”, merdevine / мердевине „drabina”, pantalone / панталоне „spodnie”, a także niektóre części ciała: leđa / леђа „plecy”, grudi / груди „piersi”, usta / уста „usta”[16].

W języku bułgarskim pluralia tantum to[17]:

  • nazwy tradycyjnych obrzędów;
  • nazwy pasm górskich, np. Родопите Rodopite „Rodopy”, Алпите Ałpite „Alpy”, Карпатите Karpatite „Karpaty”;
  • rzeczowniki zbiorowe, np. разноски raznoski „wydatki”, финанси finansi „finanse”, трици trici „otręby”;
  • rzeczowniki określające przedmioty składające się z co najmniej dwóch elementów, np. очила ocziła „okulary”, щипци sztipci „szczypce”[17], окови okowi „kajdanki”[18].

W języku bułgarskim pluralia tantum nie łączą się z liczebnikami głównymi[17].

W języku czeskim pluralia tantum to m.in.:

  • rzeczowniki opisujące przedmioty złożone z dwóch części, np. nůžky „nożyczki”, kalhoty „spodnie”[19], brýle „okulary”[20]
  • niektóre części ciała: plíce „płuca”, játra „wątroba”[21], záda „plecy”[20]
  • nazwy chorób: spalničky „odra”, zarděnky „różyczka”, neštovice „ospa”[21]
  • niektóre nazwy żywności, produktów czy pozostałości (np. splašky „ścieki”)[21]
  • niektóre nazwy związane ze zbiorowością, np. peníze „pieniądze”, finance „finanse” i nazwy form pisemnych, np. anály „annały”, noviny „gazeta”[21]

Języki germańskieEdytuj

W językach germańskich dla wskazania liczby obiektów nazywanych poprzez plurale tantum dominuje użycie wykładnika miary, np. po angielsku możliwe jest tylko one pair of eyeglasses „para okularów”, ale już nie *one eyeglass, ani tym bardziej *one eyeglasses[22].

W języku niemieckim rzeczowniki tego typu można pod względem znaczenia podzielić na trzy grupy[23]:

  • terminy finansowe, np. Aktiven „aktywa”, Alimente „alimenty”, Einkünfte „dochody”, Mobilien „ruchomości”, Kosten „koszty”;
  • nazwy geograficzne, np. AlpenAlpy”, DolomitenDolomity”, MolukkenMoluki”, NiederlandeNiderlandy”;
  • inne, m.in. Annalen „annały, kroniki”, Ferien „ferie”, Gebrüder „rodzeństwo”, Genitalien „genitalia”, Kurzwaren „wyroby pasmanteryjne”, Leute „ludzie”, Memoiren „pamiętniki, wspomnienia”, Nachwehen „następstwa, reperkusje”, Shorts „szorty”, Trümmer „gruzy, ruiny”, Wirren „zamęt, nieład”.

Niektóre rzeczowniki niemieckie, zwykle używane jako pluralia tantum, mają też formy liczby pojedynczej o takim samym lub zbliżonym znaczeniu, np. Chemikalien (rzadko Chemikalie) „chemikalia”, Machenschaften (rzadko Machenschaft) „machinacje, knowania, spisek”, Zinsen (rzadko Zins) „odsetki”; Zutaten „składniki” wobec Zutat „składnik” (rzadko), ale też „dodatek, uzupełnienie”[23].

Część tych niemieckich rzeczowników ma charakter policzalny (np. zehn Leute „dziesięcioro ludzi”), część jednak – nie (*drei Ferien *„troje ferii”)[23].

Niektóre nazwy świąt, będące pierwotnie formami liczby mnogiej, używane są obecnie w języku niemieckim jako rzeczowniki rodzaju nijakiego w liczbie pojedynczej, np. OsternWielkanoc”, PfingstenZielone Świątki”, WeihnachtenBoże Narodzenie”, jednak w formułach życzeniowych zachowują swą dawną łączliwość z przymiotnikami w liczbie mnogiej, por.

  • Ostern ist längst vorbei „Wielkanoc jest już dawno za nami / już dawno minęła” – ale: Fröhliche Ostern! „Wesołych Świąt Wielkanocnych!”[23]

Z kategorii plurale tantum przeszły one zatem do singulare tantum.

W języku duńskim najpopularniejszym przykładem plurale tantum jest wyraz penge „pieniądze”[24][25].

Języki bałtyckieEdytuj

Zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim występuje wyjątkowo dużo pluralia tantum[26]. Litewskie pluralia tantum obejmują zarówno rzeczowniki pospolite (np. ãšmenys „ostrze”, dùrys „drzwi”, mìltai „mąka”), jak i m.in. nazwy geograficzne (np. TrãkaiTroki”)[27][28].

Niektóre rzeczowniki mają w liczbie mnogiej – oprócz podstawowego – także inne, dodatkowe znaczenie, np.:

  • nãmas „dom (jako budynek)” – namaĩ „domy (budynki)”, ale także: „dom rodzinny, mieszkanie”;
  • rýtas „ranek, poranek” – rytaĩ „poranki”, ale także: „wschód (strona świata)”[28].

W tym drugim znaczeniu są one pluraliami tantum, nie mają odpowiednika w liczbie pojedynczej.

W obu językach bałtyckich wiele rzeczowników zbiorowych to pluralia tantum, np. lit. sultys „sok” czy łot. asinis „krew”[26] oraz smiltis „piasek”[29]. Ponadto, w języku łotewskim do pluralia tantum zaliczają się określenia stanów psychicznych, np. bailes „strach” czy slāpes „pragnienie”[26]. W języku łotewskim pluralia tantum to również:

  • nazwy zbóż, np. auzas „owies”, kvieši „pszenica”, rudzi „żyto”[29];
  • nazwy posiłków i uroczystości, np. brokastis „śniadanie”, vakariņas „kolacja”, kāzas „ślub, wesele”[29].

Język fińskiEdytuj

W języku fińskim dużą grupę pluralia tantum stanowią rzeczowniki oznaczające wydarzenia, np. arpajaiset „loteria”, avajaiset „otwarcie”, hautajaiset „pogrzeb”, myyjäiset „wyprzedaż”, häät „wesele”, polttarit „wieczór kawalerski”[30].

Języki romańskieEdytuj

W języku rumuńskim pluralia tantum stanowią rzeczowniki określające przedmioty złożone z co najmniej dwóch elementów, np. ochelari „okulary”, ghilimele „cudzysłów”; rzeczowniki abstrakcyjne, np. memorii „wspomnienia” oraz niektóre rzeczowniki zbiorowe, np. icre „ikra, kawior”, tăieței „makaron”[31].

W języku katalońskim również pluralia tantum stanowią rzeczowniki określające przedmioty złożone z co najmniej dwóch elementów, np. tisores „nożyczki”, prismàtics „lornetka”, tenalles „obcęgi”, sostenidors „biustonosz”[32]. Aby w odniesieniu do tych wyrazów mówić o parze, należy użyć wyrazu „jeden” w liczbie mnogiej, np. unes tisores „para nożyczek”[32]. Innymi powszechnie używanymi pluralia tantum są np. afores „peryferia, przedmieścia”, diners „pieniądze”, escacs „szachy”[32].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Laskowski 1999 ↓, s. 438.
  2. Alena Fiedlerová, Nástin vývoje pomnožných jmen v češtině, „Slovo a slovesnost”, 36 (4), 1975 (cz.).
  3. Mirosław Bańko: Pluralia tantum. W: Poradnia językowa PWN [on-line]. [dostęp 2017-12-20].
  4. Laskowski 1994 ↓, s. 250.
  5. Odmiana Rzeczownik. W: Uniwersytet Łódzki – poradnia językowa [on-line]. [dostęp 2017-12-20].
  6. Pluralia tantum w języku polskim. W: Polski na wynos [on-line]. 2015-10-25. [dostęp 2017-12-20].
  7. Nagórko 2007 ↓, s. 112-113.
  8. Witold Doroszewski: https://sjp.pwn.pl/doroszewski/rodzic;5490298.html. W: Słownik języka polskiego PWN [on-line]. [dostęp 2017-12-20].
  9. rodzic i redaktor naczelna. W: Poradnia językowa PWN [on-line]. [dostęp 2017-12-20].
  10. Rodzic. W: Słownik języka polskiego PWN [on-line]. [dostęp 2017-12-20].
  11. Mirosław Bańko: Fochy. W: Poradnia językowa PWN [on-line]. [dostęp 2017-12-26].
  12. Językowa ewolucja słowa "foch". W: Polskie Radio Trójka [on-line]. [dostęp 2017-12-26].
  13. Maciej Malinowski: O zagadkowości słowa spodnie. W: Obcy język polski [on-line]. 2009-04-29. [dostęp 2017-12-20].
  14. 12 nouns that are always plurals (ang.). W: Oxford Dictionaries [on-line]. [dostęp 2017-12-20].
  15. Helsinki on Suomen pääkaupunki (fiń.). W: Selkosanomat [on-line]. [dostęp 2017-12-20].
  16. Singularija tantum i pluralija tantum (serb.). W: Imenice [on-line]. opsteobrazovanje.in.rs. [dostęp 2017-12-25].
  17. a b c Nicołowa 2017 ↓, s. 116.
  18. John Leafgren: A Concise Bulgarian Grammar (ang.). seelrc.org. s. 32-33. [dostęp 2017-12-26].
  19. Naughton 2005 ↓, s. 18-19.
  20. a b Magda Ševcíková, Jarmila Panevová, Zdeněk Žabokrtský: Grammatical number of nouns in Czech: linguistic theory and treebank annotation (ang.). ufal.mff.cuni.cz. s. 5 (215). [dostęp 2019-09-05].
  21. a b c d Klára Osolsobě, PLURALE TANTUM [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 [dostęp 2019-09-05] (cz.).
  22. Swan 2015 ↓, s. 518.
  23. a b c d Gallmann 2006 ↓, s. 180-182.
  24. Plurale tantum (duń.). denstoredanske.dk. [dostęp 2017-12-26].
  25. Nørgård-Sørensen 1999 ↓, s. 264.
  26. a b c Holvoet 2011 ↓, s. 8.
  27. Kotwicz 1940 ↓, s. 27.
  28. a b Słownik litewsko-polski ↓.
  29. a b c Nau 1998 ↓, s. 22.
  30. § 558 Monikkosanojen päätyypit: häät, housut, sisarukset (fiń.). W: Iso Suomen kielioppi [on-line]. [dostęp 2017-12-21].
  31. Nedelcu 2013 ↓, s. 260.
  32. a b c Wheeler, Yates i Dols 1999 ↓, s. 87-88.

BibliografiaEdytuj