Pola irygacyjne Wrocławia

Pola irygacyjne Wrocławia (pola irygacyjne na Osobowicach[1][2], Städtliche Rieselfelder[3]), to obszar pól irygacyjnych położonych w północnej części miasta. Powstały w 1881 r. i pełniły przez przeszło 100 lat funkcję naturalnej oczyszczalni ścieków wrocławskiej aglomeracji miejskiej (naturalna oczyszczalnia mechaniczno-biologiczna[4])[5]. Była to jedna z pierwszych w Europie oczyszczalni ścieków[5]. W związku z uruchomieniem Wrocławskiej Oczyszczalni Ścieków na Janówku[a], udział pól irygowanych w procesie oczyszczania ścieków ulegał systematycznemu zmniejszaniu – zarówno pod względem ilości ścieków, jak i powierzchni zalewanej[5]. Eksploatację pól ostatecznie zakończono w roku 2013[5]. Obecnie pola irygacyjne na Osobowicach są zasilane tylko wodą z opadów atmosferycznych[5]. Taka sytuacja spowodowała trwałe obniżenie się dotychczasowych poziomów wód gruntowych[5]. Teren pól położony jest na Równinie Wrocławskiej, w obszarze dawnej dzielnicy Psie Pole pomiędzy osiedlami: Osobowice (na południe od pól irygacyjnych), Rędzin i Lesica (na południowy zachód od pól), Lipa Piotrowska i Świniary (na północny wschód od pól, za linią kolejową nr 271[b][6][7])[4][8].

HistoriaEdytuj

Początki funkcjonowania we Wrocławiu pól irygacyjnych sięgają roku 1881, kiedy to oddano do eksploatacji pierwsze urządzenia na tym terenie[5]. Decyzja o wyborze tego terenu na jedną z pierwszych w Europie oczyszczalni ścieków w XIX w. wynikała z kilku kryteriów. Po pierwsze własność gruntu, który musiał należeć do gminy[5]. Po drugie odpowiednie warunki hydrogeologiczne i glebowe[5]. Po trzecie warunki topograficzne, relatywnie bliska odległość od centrum miasta w celu wybudowania kolektora transportującego ścieki z przepompowni na pola irygacyjne[5].

Na początku XX w. całkowita powierzchnia pól irygowanych wyniosła ok. 1280 ha[5]. Pod koniec II wojny światowej, podczas oblężenia Wrocławia w 1945 r., pola zostały zaminowane, zalane i częściowo zdewastowane[5]. W okresie powojennym pola zostały przywrócone do funkcjonalności i włączone do powstałego Państwowego Gospodarstwa Rolnego Osobowice, które zajmowało się ich eksploatacją i utrzymaniem[5]. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych nastąpiło przeciążenie pól irygacyjnych; trafiało tu zbyt dużo ścieków w stosunku do możliwości prawidłowego ich oczyszczania, co z kolei powodowało znaczne zanieczyszczenie Odry, do której odprowadzano niedostatecznie oczyszczone ścieki[1]. Dopiero oddanie w 2001 roku oczyszczalni ścieków na Janówku pozwoliło na odciążenie pól irygacyjnych i dostosowanie ilości ścieków tu trafiających do możliwości pól w zakresie ich oczyszczania[1][9]. Na rok 2002 oprowadzano z pól irygacyjnych do Odry około 53 350 m³ na dobę oczyszczonych ścieków[9].

Kalendarium
rok wydarzenie[5]
1881 budowa pierwszych urządzeń na polach irygacyjnych Osobowice[1]
1976 rozpoczęcie budowy Wrocławskiej Oczyszczalni Ścieków (WOŚ), zwanej wówczas Centralną
1978 wstrzymanie prac przy budowie WOŚ, z powodu braku środków finansowych
1982 wznowienie budowy oczyszczalni ścieków
1980-1989 największa ilość ścieków trafiających na pola irygacyjne: średnio 170-180 tysięcy m3 na dobę[1], nawet 210 tysięcy m³ na dobę[10]
1996 zakończenie pierwszego etapu budowy WOŚ i przekazanie w zarząd Miejskiemu Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji Spółka S.A. (MPWiK) we Wrocławiu
2001 ostateczne zakończenie rozruchu i uroczyste oddanie Wrocławskiej Oczyszczalni Ścieków, zmniejszenie ilości ścieków trafiających na pola irygacyjne[11][9]
2004 przejęcie terenów od miasta przez MPWiK[1]
2009 rozpoczęcie modernizacji i rozbudowy WOŚ
2012 zakończenie rozbudowy Wrocławskiej Oczyszczalni Ścieków
2013 zakończenie zalewania pól irygacyjnych na Osobowicach

WspółczesnośćEdytuj

Pola irygacyjne obejmują obecnie obszar o powierzchni 1100 ha[1][2] (1044,15 ha[4]), na którym rozmieszczone są podziemne dreny i osadniki do przetrzymywania ścieków. Trafiają tu ścieki z północnych części Wrocławia[c]. Polami irygacyjnymi zarządza Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji S.A. we Wrocławiu[1]. Obecnie trafia tu około 45 tys. m³ ścieków na dobę[12]. Ograniczanie eksploatacji pól irygacyjnych, prowadzone inwestycje sieciowe w zakresie takiej rozbudowy sieci kanalizacji miejskiej, aby ścieki z obszarów północnych również mogły trafiać do oczyszczalni na Janówku i plany aby trafiała tu głównie woda z kanalizacji deszczowej, skutkować będą zmniejszeniem obszarów pól irygacyjnych. Szacuje się, że docelowo pozostanie około 250 h pól[12][10]. Przez pola przepływa Trzciana, której korytem odprowadzana jest z pól woda do rzeki Odry. Na terenie pól irygacyjnych istnieje obecnie 11 osadników ziemnych, dwukomorowych ze szlamownikiem, około 250 km rowów doprowadzających i odprowadzających ścieki oraz wody. Przepustowość projektowa tej oczyszczalni wynosi 70 tysięcy m³ na dobę[4]. Pod względem zagospodarowania terenu 852,49 ha zajmują pola irygowane pokryte roślinnością trawiastą; pozostały obszar to drogi, osadniki ziemne, wały, tereny zadrzewione,nieużytki[4].

 
A8 i DK5 w rejonie pól irygacyjnych, na północ od Odry

Do niedawna obszar pól irygacyjnych przecinały jedynie lokalne drogiulice o niewielkim natężeniu ruchu i znaczeniu wyłącznie lokalnym, co zostało zmienione (Ulica Lipska – obecnie droga wojewódzka nr 327, Ulica Szachistów – obecnie droga wojewódzka nr 320; lokalne ulice: Ulica Wrzosowa, Ulica Ćwiczebna, Ulica Ślazowa, Ulica Szczawiowa, Ulica Łyżwiarzy, Ulica Kajakarzy, Ulica Zapotocze, Ulica Koszykarzy). Obecnie powstają także dwie drogi, na których będzie znaczne natężenie ruchu pojazdów[13]:

PrzyrodaEdytuj

 
Las Osobowicki, Szaniec Szwedzki, kanał wodny pól irygacyjnych

Pola irygacyjne stanowią naturalną, ekologiczną oczyszczalnię ścieków. Na niezabudowanym obszarze dokonuje się irygacji (wprowadzenia w grunt) ścieków. W odstojnikach osadzają się zanieczyszczenia. Woda przepływa przez grunt, w którym dokonuje się proces filtracji wody. Zostaje ona następnie zebrana i odprowadzona kanałami do recypienta. Taki obszar stanowi miejsce rozwoju określonego ekosystemu, choć sztucznie stworzonego przez człowieka. W przypadku pól irygacyjnych na Osobowicach, położonych w korytarzu ekologicznym Odry, występują także istotne powiązania przyrodnicze z wieloma innymi elementami środowiska naturalnego[14][15][16]:

Obszary te są oceniane jako cenne ekologicznie, a znaczne zmniejszenie ilości ścieków tu oczyszczanych, przyczyniło się do poprawy stanu środowiska przyrodniczego. Ocenia się przy tym, że całkowite zaniechanie wprowadzania wód w ten rejon powodowałoby zniszczenie aktualnie wytworzonego ekosystemu, co ocenianie jest negatywnie – stąd postulaty zachowania tego środowiska poprzez odprowadzanie wyłącznie wód deszczowych[1][4], oraz odpowiednią ochronę prawną[1][4][14]. W ramach działań zmierzających do poprawy jakości wód postuluje się między innymi modernizację pól irygowanych[14].

Szczególne znaczenie pól irygacyjnych dla środowiska przyrodniczego dotyczy ptaków, jako miejsce gniazdowania i przelotów. Stwierdzono występowanie tu między innymi: kani czarnej, trzmielojada, błotniaka stawowego, dzięcioła średniego, derkacza[14][15][16]. Ponadto można podać, że stwierdzono tu występowanie 17 gatunków drobnych ssaków. Występują tu łąki: łąki rajgrasowe, łąki z życicą wielokwiatową; trzcinowiska, mozga i pałka szerokolistna; gatunki chronione: grążel żółty, bluszcz pospolity, śnieżyczka przebiśnieg, kruszczyk szerokolistny, groszek szerokolistny[e], centuria pospolita, konwalia majowa oraz chroniony grzyb: sromotnik bezwstydny; rośliny z Czerwonej Listy Roślin Naczyniowych Zagrożonych w Polsce: groszek liściakowy, selernica żyłkowana. Herpetofauna reprezentowana jest przez 10 gatunków, między innymi traszkę grzebieniastą i padalca. Ocenia się występowanie z awifauni: 182 gatunków ptaków (w tym 85 wodno-błotnych), w tym 92 lęgowych lub prawdopodobnie lęgowych (w tym 35 wodno-błotnych). Wśród drapieżnych ssaków, których obecność stwierdzono na polach irygacyjnych można wymienić między innymi: kunę domową, kunę leśną, łasicę, gronostaja, norkę amerykańską, lisa i borsuka[16].

Gleby na obszarze pól irygacyjnych to mady rzeczne i gleby gruntowo-glejowe. Przeprowadzono w latach dziewięćdziesiątych badania gleb, które[17].

wykazały wzbogacenie powierzchniowej warstwy tych gleb w azot, fosfor i magnez, co można by interpretować jako cechę korzystną w warunkach intensywnego użytkowania łąkowego. Równocześnie jednak stwierdzono zanieczyszczenie gleb ołowiem (do 74,2 mg/kg) i cynkiem (do 500 mg/kg), a także rtęcią (do 9,1 mg/kg). Zanieczyszczenie dotyczy warstwy do 50 cm od powierzchni, a jego stopień bardzo zależy od uziarnienia gleb, intensywności oraz długotrwałości nawadniania ściekami.

Obszar proponowany jest przez organizacje pozarządowe do utworzenia obszaru specjalnej ochrony ptaków (Dyrektywa Ptasia) w ramach programu Natura 2000[18]

Plany zabudowyEdytuj

Oprócz planów utworzenia w tym miejscu obszaru chronionego ze względu na walory przyrodnicze, rozważana jest możliwość rekultywacji terenu i przeznaczenia go pod zabudowę mieszkaniową i aktywność gospodarczą. Pod ten cel miałoby być wykorzystane ok. 800 z ponad 1000 ha pól irygacyjnych[19]. Takie rozwiązanie przewiduje studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Wrocławia[20]. Jednakże obowiązujący od 2006 r. plan miejscowy[21] dopuszcza zabudowanie jedynie niewielkiej, południowej części.

UwagiEdytuj

  1. ".. mechaniczno-biologiczna oczyszczalnia ścieków z chemicznym wspomaganiem usuwania związków fosforu oraz pełną gospodarką osadową .. decyzję .." (o budowie) ".. podjęto już w latach 70. Inwestycję wstrzymano jednak ze względu na brak środków finansowych i wznowiono właściwie dopiero w latach 90. .. Przekazanie oczyszczalni do użytkowania MPWiK nastąpiło w czerwcu 2001 r." (zob. MPWiK – Janówek)
  2. stanowiąca fragment międzynarodowej linii kolejowej E 59
  3. ścieki z południa trafiają do Wrocławskiej Oczyszczalni Ścieków na Janówku, istnieje także niewielka oczyszczalnia Ratyń, planowana do likwidacji
  4. duży cmentarz o powierzchni 53 ha
  5. prawdopodobnie zawleczony z pobliskich ogródków działkowych

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j Osobowice (pol.). Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o.. [dostęp 2010-05-13].
  2. a b Ścieki (pol.). huby.seo.pl. [dostęp 2010-05-13].
  3. Osobowice – zaburzona hydrorównowaga Wrocławia (pol.). www.mmwroclaw.pl, 2008-06-24. [dostęp 2010-05-14].
  4. a b c d e f g AKTUALIZACJA „PROGRAMU OCHRONY ŚRODOWISKA DLA MIASTA WROCŁAWIA NA LATA 2004 -2015” (pol.). www.wroclaw.pl. s. 132. [dostęp 2010-05-06].
  5. a b c d e f g h i j k l m n Wojciech Łyczko, Pola irygacyjne osobowice – historia i teraźniejszość, „Inżynieria Ekologiczna”, sierpień 2018.
  6. linia Wrocław Główny – Poznań Główny (pol.). www.kolej.one.pl. [dostęp 2010-05-13].
  7. linia kolejowa E 59 (pol.). W: mapa [on-line]. www.plk-inwestycje.pl. [dostęp 2010-05-13].
  8. Pola irygacyjne (pol.). Wratislaviae Amici. [dostęp 2010-05-13].
  9. a b c Anna Bożek, Alfred Dubicki, Marian Dziewanowski, Barbara Kwiatkowska-Szygulska: Wody powierzchniowe (pol.). W: Środowisko Wrocławia, Raport 2002 [on-line]. www.eko.org.pl. s. 16. [dostęp 2010-05-14].
  10. a b Magda Nogaj: Za trzy lata będzie świeże powietrze na Osobowicach (pol.). wroclaw.gazeta.pl, 2010-02-25. [dostęp 2010-05-13].
  11. Janówek (pol.). Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o.. [dostęp 2010-05-13].
  12. a b Oczyszczalnie (pol.). Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o.. [dostęp 2010-05-13].
  13. mapa 1:25 000: Rys. 7 Kierunki zagospodarowania przestrzennego – system transportowy (pol.). W: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Wrocławia [on-line]. wrosystem.um.wroc.pl, 2005. s. 1. [dostęp 2010-05-14].
  14. a b c d POWIATOWY PROGRAM ZWIĘKSZENIA LESISTOŚCI MIASTA WROCŁAWIA (pol.). W: Załacznik do uchwały Nr LII/3183/06 Rady Miejskiej Wrocławia z dnia 8 czerwca 2006 roku [on-line]. wrosystem.um.wroc.pl, 2006-06-08. s. 107. [dostęp 2010-05-13].
  15. a b 5. Środowisko przyrodnicze Wrocławia (pol.). wrosystem.um.wroc.pl, 2003. s. 22. [dostęp 2010-05-13].
  16. a b c Adam Guziak: Biosfera (pol.). W: Środowisko Wrocławia, Raport 2002 [on-line]. www.eko.org.pl. s. 25. [dostęp 2010-05-13].
  17. Cezary Kabała, Tadeusz Chodak: Gleby (pol.). W: Środowisko Wrocławia, Raport 2002 [on-line]. www.eko.org.pl. s. 8. [dostęp 2010-05-14].
  18. Wrocławskie Pola Irygacyjne (pol.). www.ine-isd.org.pl. [dostęp 2013-01-30].
  19. MPWiK odda pola irygacyjne w ręce inwestorów (pol.). www.tuwroclaw.com. [dostęp 2013-01-30].
  20. studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Wrocławia (pol.). www.geoportal.wroclaw.pl. [dostęp 2013-01-30].
  21. Uchwała Rady Miejskiej Wrocławia w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego obszaru w rejonie zespołu urbanistycznego Las Osobowicki i południowej części Osobowickich Pól Irygacyjnych we Wrocławiu (pol.). www.geoportal.wroclaw.pl. [dostęp 2013-01-30].