Tragedia w Mayerling

Tragedia w Mayerling – miała miejsce 30 stycznia 1889 i doprowadziła do śmierci arcyksięcia Rudolfa, jedynego syna Franciszka Józefa I i Elżbiety Bawarskiej, oraz jego kochanki, Marii Vetsery. Istnieją różne teorie co do okoliczności tragedii. Według oficjalnej wersji następca austriackiego tronu najpierw zabił swoją kochankę, a później popełnił samobójstwo. Inna wersja zdarzeń sugeruje, że para została zamordowana. Okoliczności śmierci arcyksięcia i jego kochanki do dziś wzbudzają kontrowersje.

Tragedia w Mayerling
Ilustracja
Ofiary: arcyksiążę Rudolf i Maria Vetsera
Państwo

 Austro-Węgry

Miejsce

Mayerling

Data

30 stycznia 1889

Liczba zabitych

2 (Maria Vetsera, Rudolf Habsburg-Lotaryński)

Typ ataku

oficjalnie: zabójstwo poprzedzające samobójstwo

Sprawca

oficjalnie: Rudolf Habsburg-Lotaryński

Położenie na mapie Europy
Mapa konturowa Europy, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „miejsce zdarzenia”
Ziemia48°02′49″N 16°06′00″E/48,046944 16,100000

Przebieg wydarzeń edytuj

Tło edytuj

Następca austriackiego tronu, Rudolf Habsburg-Lotaryński, 10 maja 1881 roku ożenił się z belgijską księżniczką, Stefanią Koburg. Ślub został uczczony przez astronoma, Johanna Palisa, który nazwał odkrytą przez siebie asteroidę imieniem Stefanii. Małżeństwo, mimo obiecujących początków, nie było szczęśliwe. Stefania nie posiadała ani zbyt dużego uroku osobistego, ani gustu w ubiorach. Uważana była za osobę chłodną oraz wyniosłą, a także niezgrabną i nieatrakcyjną. Nie potrafiła dostosować się do realiów wiedeńskiego dworu, gdzie szybko stała się obiektem drwin zarówno ze strony dworzan jak i teściowej, która odnosiła się do niej z nieskrywaną pogardą i niechęcią. Stefania już po nocy poślubnej pisała w swoim pamiętniku: Co za cierpienie! Co za straszliwe rozczarowanie! Chciałam umrzeć z rozpaczy[1]. Małżeństwo doczekało się tylko jednej córki – Elżbiety, ponieważ arcyksiężna nie mogła mieć więcej dzieci z powodu rzeżączki, którą zaraziła się od męża.

Rudolf nie miał szczęśliwego życia – jego bardzo surowa edukacja odebrana w dzieciństwie odcisnęła na psychice arcyksięcia ogromne piętno[2]. Mężczyzna cierpiał na neurastenię, postać nerwicy objawiającą się zwiększoną pobudliwością i szybkim wyczerpywaniem się układu nerwowego. Ponadto Rudolf, podobny z charakteru do melancholijnej matki, interesował się tematem śmierci[3] – na swoim biurku trzymał ludzką czaszkę oraz rewolwer. Pocieszenia szukał również w alkoholu oraz morfinie, od której najprawdopodobniej był uzależniony, a także w towarzystwie kobiet, z którymi wchodził w intymne relacje[4].

W kwietniu 1888 roku na wyścigach konnych we Freudenau w Prater następca tronu poznał 17-letnią baronównę, Marię Vetserę. Dziewczyna spodobała się arcyksięciu, który postanowił zabrać ją na przechadzkę i wręczył jej upominek[5]. Znajomość przerodziła się w romans w styczniu następnego roku i bardzo szybko przestała być tajemnicą. Rudolf zaproponował kochance wspólne samobójstwo, na co zakochana w nim fanatycznie Vetsera przystała bez wahania. Arcyksiążę postanowił przed śmiercią rozwieść się z niekochaną żoną. Postanowił jednak zrobić to w tajemnicy, która jednak szybko przestała być sekretem. Cesarz Franciszek Józef wprost zakomunikował synowi, że nie podoba mu się jego postępowanie i uczyni wszystko, aby nie dopuścić do jego rozwodu ze Stefanią. Rudolf miał opuścić komnatę ojca, mówiąc, że „już wie, co ma robić”[6]. Ta rozmowa między cesarzem a następcą tronu odbyła się kilka dni przed tragedią.

Tragedia edytuj

 
Pałac myśliwski Mayerling, w którym doszło do tragedii

29 stycznia 1889 roku Maria Vetsera udała się do pałacyku myśliwskiego Mayerling. Ostatnie godziny spędziła na pisaniu listów pożegnalnych. W liście do swojej matki napisała: „wybacz mi to, co zrobiłam. Nie mogłam się oprzeć mojej miłości”[7].

30 stycznia lokaj Rudolfa, Loschek, poszedł do pokoju Rudolfa, żeby zawołać go na posiłek. Nie otrzymał jednak odpowiedzi. Towarzysz polowań Rudolfa, hrabia Joseph Hoyos, również prosił przyjaciela, aby otworzył drzwi, natomiast prośba została zignorowana. Ostatecznie zaniepokojony Hoyos wziął siekierę i wyłamał drzwi. W pokoju zobaczył Rudolfa, z którego ust spływała strużka krwi, a Maria Vetsera leżała na łóżku – była już zimna i sztywna[8]. Do najważniejszych europejskich dworów wysłano natomiast informację mówiącą przyczyną śmierci był atak serca. Początkowo zatajono, że przy zwłokach Rudolfa znaleziono również ciało jego kochanki.

Konsekwencje edytuj

 
Franciszek Józef I z żoną, Elżbietą, rozpaczają nad ciałem syna

Pierwszą osobą z rodziny, która dowiedziała się o śmierci Rudolfa, była cesarzowa Elżbieta. Joseph Hoyos, przyjaciel Rudolfa i towarzysz jego polowań, informując kobietę o śmierci arcyksięcia, przekazał jej wersję wydarzeń, wedle której to Maria Vetsera podała Rudolfowi truciznę, a następnie sama ją zażyła. Wiadomość cesarzowa przekazała następnie swojemu mężowi oraz młodszej córce, Marii Walerii[9]. Niedługo później para cesarska wezwała do siebie żonę zmarłego arcyksięcia, Stefanię. Arcyksiężną uważano za winną tragicznych wydarzeń – takie zdanie miała zarówno cesarzowa Elżbieta, jak i jedyna córka Stefanii – mała Erzsi. Chociaż jeszcze przed śmiercią Rudolfa pozycja Stefanii na austriackim dworze nie była najlepsza, to tragedia w Mayerling jeszcze bardziej pogłębiła tę sytuację.

Śmierć syna była dla cesarzowej Elżbiety ogromnym ciosem[10]. Kobieta, już wcześniej nieprzykładająca wagi do swoich obowiązków reprezentacyjnych, całkowicie odsunęła się w cień. Mając świadomość, że wiedeńczycy jej nie lubią, miała wyrazić swoją nadzieję: „nareszcie się uspokoją, wiedząc, że przejdę nie pozostawiwszy w Austrii ani śladu po sobie”[11]. Cesarzowa od tamtej pory ubierała się wyłącznie na czarno i bardzo często poruszała temat śmierci[12]. Tragedia, jaką przeżyła, sprawiła również, że oddaliła się od praktyk religijnych. Do ukochanej córki, Marii Walerii, miała powiedzieć: „Rudolf zabił moją wiarę”[13]. Miała również wyrazić życzenie: „Chciałabym umrzeć od maleńkiej ranki w sercu, przez którą moja dusza mogłaby ulecieć. I chciałabym, by stało się to daleko od tych, których kocham”[14]. Ostatecznie pragnienie to stało się rzeczywistością – cesarzowa została zamordowana przez włoskiego anarchistę, Luigiego Lucheni, niecałą dekadę po śmierci jedynego syna.

Tragedia w Mayerling nie tylko wywołała wiele emocji wśród najbliższych Rudolfa, ale miała też niebagatelny wpływ na przyszłość całego państwa. Następcą tronu został młodszy brat cesarza, Karol Ludwik, a po jego śmierci – Franciszek Ferdynand Habsburg, który padł ofiarą zamachu w Sarajewie w 1914 roku, co było bezpośrednią przyczyną wybuchu I wojny światowej.

Założenia i zastrzeżenia edytuj

Pakt samobójczy edytuj

Założenia Zastrzeżenia
– Pogrążony w głębokiej depresji Rudolf postanowił odebrać sobie życie, ale w obliczu strachu przed samotną śmiercią zaproponował Marii wspólne popełnienie samobójstwa, na co się zgodziła.

– Arcyksiążę od długiego czasu myślał o samobójstwie, zdążył nawet zaproponować wspólne odebranie sobie życia innej swojej kochance – prostytutce, Mizzi Kaspar.

– Rewolwer znaleziony przy ciele następcy tronu nie należał do niego.

– Ciało arcyksięcia miało różnego rodzaju rany, również siniaki na twarzy oraz dłoniach.

– Franciszek Józef wysłał telegram do papieża, aby ten wyraził zgodę na katolicki pogrzeb arcyksięcia. Początkowo Stolica Apostolska miała odmówić – zgodziła się dopiero po tym, gdy cesarz Austrii wysłał następny telegram, w którym podał więcej szczegółów dotyczących śmierci syna.

– Teorii samobójstwa z miłości, podobnej do tej z Romea i Julii, zaprzecza fakt, że ostatnią noc przed wyjazdem do Mayerling arcyksiążę spędził ze swoją inną kochanką, prostytutką – Mizzi Kaspar.

Morderstwo polityczne edytuj

Założenia Zastrzeżenia
– Arcyksiążę został zamordowany przez tajne austriackie służby, ponieważ obawiano się, że jego liberalne poglądy mogą doprowadzą do upadku państwa.

– Rudolf został zamordowany przez tajne służby francuskie, ponieważ odrzucił plan Clemenceau uczynienia z państwa austro-węgierskiego głównego sojusznika Francji przeciwko Niemcom – plan ten zakładał obalenie Franciszka Józefa i natychmiastowe objęcie tronu przez Rudolfa.

Relacje edytuj

Osoba Powiązanie z ofiarami Relacja Zdjęcie
Maria Teresa Portugalska Ciotka Rudolfa, żona arcyksięcia Karola Ludwika. Wyznała, że jej mąż powiedział, że Rudolf stwierdził kiedyś: „zostanę zamordowany” – najprawdopodobniej dlatego, że był w centrum europejskiego spisku, który miał na celu obalenie Franciszka Józefa.  
Hrabina Helene Esterhazy z Galantha Wnuczka ambasadora austriackiego, odpowiedzialnego za odszyfrowanie telegramu wysłanego przez cesarza do Stolicy Apostolskiej. Stwierdziła, że dziadek powiedział jej wiele lat później o telegramie, a także: że „to było morderstwo”.
Eduard von Taaffe Przyjaciel Franciszka Józefa I z dzieciństwa, premier. Miał bardzo negatywny stosunek do liberalnych poglądów Rudolfa. Nie zabrał oficjalnego stanowiska w sprawie tragedii. Po latach jego syn, Henrich, stwierdził: „Okoliczności Mayerlinga są znacznie gorsze, niż się ludziom wydaje”.  
Josef Graf Hoyos-Sprinzenstein Towarzysz polowań Rudolfa, spędził noc poprzedzającą tragedię z następcą tronu. To on poinformował cesarzową Elżbietę o śmierci Rudolfa. „Jego Wysokość nie żyje. To wszystko, co mogę powiedzieć. Nie proś mnie o więcej szczegółów; to zbyt straszne. Dałem moje słowo cesarzowi, że nie powiem nic o tym, co widziałem[15]”.  
Zyta Burbon-Parmeńska Ostatnia władczyni Austro-Węgier, żona Karola I. Już po obaleniu monarchii, w jednym z wywiadów stwierdziła: „Prawda jest taka, że ​​arcyksiążę Rudolf został zamordowany i to zabójstwo miało charakter polityczny. W naszej rodzinie zawsze znaliśmy prawdę, ale Franciszek Józef kazał wszystkim, którzy byli świadomi zbrodni, przysięgać, że nigdy nic nie powiedzą”[16].  

W kulturze edytuj

Dramat, jaki rozegrał się w Mayerling, był inspiracją dla licznych filmów, m.in.:

  • Mayerling (1936), w reżyserii Anatola Litvaka
  • De Mayerling à Sarajevo (1940), w reżyserii Maxa Ophülsa
  • 2 kwietnia 1944 dokonano radiowej adaptacji pod tytułem „Mayerling”. W roli Marii Vetsery wystąpiła Ingrid Bergman[17]
  • Le Secret de Mayerling (1949), w reżyserii Jeana Delannoya
  • Stacja NBC wyemitowała 4 lutego 1957 90-minutowy odcinek „Mayerling” (reż. Anatole Litvak) z Audrey Hepburn w roli Marii Vetsery i Melem Ferrerem jako arcyksięciem Rudolfem[18]
  • Mayerling (1968), w reżyserii Terence’a Younga, gdzie w rolach tragicznych kochanków wystąpili Omar Sharif i Catherine Deneuve
  • Miłość Elwiry Madigan (1967), w reżyserii Bo Widerberga, szwedzkiego reżysera

Powstał również musical, pióra Franka Wildhorna, zatytułowany Rudolf: Afera Mayerling, który wystawiany był na Węgrzech, w Polsce, Austrii i Japonii.

Również Stanisław Staszewski w swoim utworze „W czarnej urnie” wspominał o pałacyku Mayerling: A dom pusty jak pałacyk Mayerling. Piosenkę wykonywał później syn autora – Kazik Staszewski wraz z grupą Kult.

Przypisy edytuj

  1. Moniek Bloks, The Year of Empress Elisabeth - Sisi & Rudolf (Part two), History of Royal Women, 22 sierpnia 2022 [dostęp 2022-08-26] (ang.).
  2. Moniek Bloks, The Year of Empress Elisabeth - Sisi & Rudolf (Part one), History of Royal Women, 20 sierpnia 2022 [dostęp 2022-08-26] (ang.).
  3. Moniek Bloks, The Year of Empress Elisabeth - Mary Vetsera: The "pure angel" who accompanied Rudolf into the other world (Part one), History of Royal Women, 19 marca 2022 [dostęp 2022-08-26] (ang.).
  4. Tragedia w Mayerling, dzieje.pl [dostęp 2022-08-26] (pol.).
  5. Grupa Wirtualna Polska, Arcyksiążę Rudolf i Maria Vetsera – tajemnicze samobójstwo w Mayerlingu, kobieta.wp.pl, 29 stycznia 2016 [dostęp 2022-08-26] (pol.).
  6. Mobile Madness, Mayerling: między historią a legendą - Uważam Rze Historia, historia.uwazamrze.pl [dostęp 2022-08-26] (pol.).
  7. Moniek Bloks, The Year of Empress Elisabeth - Mary Vetsera: The "pure angel" who accompanied Rudolf into the other world (Part two), History of Royal Women, 19 marca 2022 [dostęp 2022-08-26] (ang.).
  8. The Crown Prince who committed a murder-suicide?, Royal Central, 18 lipca 2019 [dostęp 2022-08-26] (ang.).
  9. Moniek Bloks, The Year of Empress Elisabeth - Sisi & Rudolf (Part three), History of Royal Women, 23 sierpnia 2022 [dostęp 2022-08-26] (ang.).
  10. Sissi, la triste vida de la última gran emperatriz de Europa, historia.nationalgeographic.com.es, 18 grudnia 2018 [dostęp 2022-07-19] (hiszp.).
  11. Adam Kożuchowski, Cesarzowa Elżbieta – piękność na wiedeńskim dworze, polityka.pl, 2016 [dostęp 2022-07-14] (pol.).
  12. Moniek Bloks, Sisi - The Final Years (Part 5), History of Royal Women, 28 stycznia 2019 [dostęp 2022-07-24] (ang.).
  13. Brigitte Hamann, Cesarzowa Elżbieta, wyd. 3, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2015, s. 492.
  14. Jeanne, Losy Cesarzowej Sisi cz. XV, Cesarzowa Sisi, 30 czerwca 2010 [dostęp 2022-09-05] (pol.).
  15. La tragedia familiar de Sissi emperatriz: la misteriosa muerte de su heredero, abc, 16 kwietnia 2020 [dostęp 2022-09-05] (hiszp.).
  16. Mayerling, la tragedia que hizo tambalear un imperio [dostęp 2022-09-05] (ang.).
  17. Jerry Haendiges Vintage Radio Logs. [dostęp 2023-04-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-04-11)]. (ang.).
  18. Donald Spoto: Oczarowanie. Życie Audrey Hepburn. Anna Dwilewicz (tłum.). Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 122. ISBN 978-83-245-9267-8. (pol.).