Władysław Kowalski (1895–1971)

polski pułkownik, inżynier, Sprawiedliwy wśród Narodów Świata

Władysław Kowalski[a] (ur. 25 września 1895 w Kijowie, zm. 3 lutego 1971 w Jad Mordechaj w Izraelu[2]) – kapitan piechoty Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari, Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, który uratował ponad 50 osób[2].

Władysław Kowalski
Data i miejsce urodzenia

25 września 1895
Kijów

Data i miejsce śmierci

3 lutego 1971
Jad Mordechaj

Miejsce spoczynku

kibuc Jad Mordechaj, Izrael

Miejsce zamieszkania

Warszawa, ulica Pańska 111

Narodowość

polska

Pracodawca

Philips Polska, Jad Waszem

Wyznanie

katolicyzm

Małżeństwo

Lea Bucholc

Dzieci

Miriam

Odznaczenia
Sprawiedliwy wśród Narodów ŚwiataKrzyż Srebrny Orderu Virtuti MilitariKrzyż Walecznych (1920-1941, trzykrotnie)
Logo firmy Philips (1938)

ŻyciorysEdytuj

PochodzenieEdytuj

Urodził się 25 września 1895 w Kijowie[3]. Rodzina Władysława Kowalskiego wywodziła się ze szlachty. Jego rodzice zostali zamordowani w 1917 r. przez bolszewików. Kowalski otrzymał wykształcenie, które, zależnie od źródeł, pozwoliło mu zostać inżynierem[2][4] lub urzędnikiem[5].

29 listopada 1919 został przyjęty do Wojska Polskiego z byłych Korpusów Wschodnich i byłej armii rosyjskiej, powołany z poboru do armii czynnej na czas wojny, z zatwierdzeniem posiadanego stopnia porucznika, zaliczony do Rezerwy armii i przydzielony do dyspozycji Frontu Pomorskiego[6]. Po zakończeniu działań wojennych został zatrzymany w służbie w 48 pułku piechoty w Stanisławowie jako oficer rezerwy[7]. 23 sierpnia 1924 został przemianowany z dniem 1 lipca 1924 na oficera zawodowego w stopniu kapitana ze starszeństwem z 1 lipca 1919 i 7. lokatą w korpusie oficerów piechoty[8]. W tym samym roku był przydzielony do Korpusu Kadetów Nr 2 w Modlinie[9]. Później znów służył w 48 pp[10][1]. W styczniu 1931 został zwolniony z zajmowanego stanowiska w 48 pp[11], a w listopadzie 1932 oddany do dyspozycji dowódcy Okręgu Korpusu Nr VI[12][13].

Następnie rozpoczął pracę w warszawskim oddziale holenderskiej firmy „Philips”. Już w wojsku, a następnie w pracy, potrafił utrzymywać dobre relacje ze swoimi podwładnymi i współpracownikami żydowskiego pochodzenia[5].

II wojna światowaEdytuj

Podczas II wojny światowej brał czynny udział w obronie Warszawy przed Niemcami w 1939 r., ale dostał się do niewoli. W związku z zajmowanym stanowiskiem i znaczeniem, jakie pełnił w warszawskim oddziale Philipsa, został następnie zwolniony[14].

Bruno Boral; pierwszy ocalonyEdytuj

Latem 1940 r. udzielił pomocy Brunonowi Boralowi, Żydowi, który zaczepił Kowalskiego na ulicy, prosząc o coś do jedzenia. W odpowiedzi Władysław zabrał Brunona do swojego domu przy ulicy Pańskiej 111. Kowalski zdobył dla Borala fałszywe dokumenty, zorganizował meldunek na Pradze oraz zatrudnienie w firmie „Philips”[2][5].

Getto w WarszawieEdytuj

Od początku powstania getta warszawskiego pracownicy „Philipsa”, w tym również Kowalski, angażowali się w niesienie pomocy byłym współpracownikom, zmuszonym do zamieszkania na jego obszarze. Oficjalnie wchodził do getta ze specjalną przepustką w ramach obowiązków służbowych, która zapewniała mu swobodne wejście, przemieszczanie się i wyjście. Dzięki temu mógł przemycać za mury żywność i lekarstwa, a ludzi z getta wyprowadzać w przeciwnym kierunku. Pretekstem Kowalskiego do wyciągania odpowiednich osób było egzekwowanie należności wekslowych i długów należnych firmie. W rzeczywistości wyszukiwał osoby, które z pomocą „Philipsa” mogłyby wydostać się z getta i ukryć. Po przejściu na bezpieczną stronę umieszczał ratowane osoby w kryjówkach. W lipcu 1941 r. wydostał z warszawskiego getta znajomego z pracy, Seweryna Sznajdermana wraz z żoną Zulą i córką Basią, po czym ulokował ich w mieszkaniu Tadeusza Szadkowskiego przy ulicy Radzymińskiej[5].

Rodzina RubinówEdytuj

W sierpniu 1941 r. Kowalski usłyszał jęki dochodzące z gruzów zrujnowanej warszawskiej kamienicy. Po bliższym przyjrzeniu się odkrył, że ukrywało się tam troje rodzeństwa z rodziny Rubinów (adwokat Filip, jego siostra Karolina oraz brat Jankiel i jego żona Balbina). Kowalski najpierw zabrał ich do swojego mieszkania, jednak po kilku miesiącach musiał znaleźć oddzielne schronienia dla Filipa i Jankiela ze względu na ich głośne kłótnie i związane z tym niebezpieczeństwo[5].

Rodzina RozenówEdytuj

Jesienią 1942 r., z pomocą Piotra Bojki, wydostał z getta w Izbicy rodzinę Rozenów, pochodzącą z Zamościa. Byli to Chaim, Ada, ich córka Malwina oraz siostra Chaima, Wanda. Następnie przetransportował całą rodzinę do Warszawy i umieścił w mieszkaniu swojego przyjaciela Zdzisława Szczepanowskiego przy ulicy Jasnej 5[5].

SiódemkaEdytuj

W lutym 1943 r. wyprowadził z warszawskiego getta 7 osób. Byli to Józef i Rachela Tylia, Lea Bucholc, Aron i Helena Bialer, a także Mieczysław i Barbara Rezyk. Tyliów umieścił w mieszkaniu Jana Babeckiego przy ul. Tamka 11, natomiast Leę Bucholc przetransportował do swojej znajomej Franciszki Majewskiej, mieszkającej w Tarczynie koło Warszawy. Bialerów i Rezyków wprowadził do swojego mieszkania w Warszawie. Czterech z uratowanych cierpiało z powodu poważnego niedożywienia, zostało rannych i posiniaczonych w wyniku pobicia. Wszyscy stopniowo wrócili do zdrowia[5].

PragaEdytuj

Latem 1943 r. został poinformowany o ciężkiej sytuacji grupy ośmiorga Żydów, ukrywających się na Pradze przy ul.Ząbkowskiej, którzy byli szantażowani przez Polaka, kolaborującego z Niemcami. Kowalski stopniowo sprowadził do swojego mieszkania Romana i Cyporę Fiszer, siostrę Romana, Binę Bergmanową, jego brata Mordechaja z narzeczoną Tusią Sakowicz, Seweryna i Wandę Waholder oraz Barucha Goldfarba[5].

Kryjówka na ulicy Pańskiej 111Edytuj

 
Ulica Jasna w Warszawie, przy której Kowalski ukrywał część Żydów

Wraz z przeprowadzaniem ósemki do mieszkania Kowalskiego powstała potrzeba stworzenia dla nich bezpiecznej kryjówki. Od lata 1943 r. ukrywało się tam dwanaście osób. Z pomocą Romana Fiszera wybudowano nową, fałszywą ścianę przez całą długość jednego z pokoi. Za nią Żydzi mieli swoją kryjówkę[5].

Utrzymanie i rewizjeEdytuj

Początkowo Żydzi dokładali się do kosztów utrzymania, jednak wkrótce ich oszczędności się wyczerpały. Wtedy Kowalski zorganizował u siebie produkcję zabawek, które sprzedawał później w sklepach zabawkowych. Między wrześniem 1943 r. a końcem lipca 1944 r. mieszkanie Kowalskiego było trzykrotnie rewidowane przez Niemców, po ostatnim razie trafił na posterunek Gestapo. Dzięki znajomościom został wkrótce wypuszczony, a kryjówka nigdy nie została odkryta[5]

 
Warszawa, styczeń 1945

Powstanie warszawskieEdytuj

W czasie powstania w sierpniu 1944 r. mieszkanie Kowalskiego przy ulicy Pańskiej 111 zostało zbombardowane. Ukrywani zeszli do piwnicy, jednak musieli się szybko stamtąd ewakuować. Kierowana przez Kowalskiego grupa przenosiła się z miejsca na miejsce w poszukiwaniu schronienia w podziemiach przypadkowych budynków. Podczas wędrówki do grupy przyłączyło się 30 osób. Wśród nich znaleźli się lekarze Zew i Helena Beck, Jakub Karol, Szaja, Ruth i Liwia Ginsburgowie, Roman i Chana Noszczykowie, Menachem i Chana Justinowie, lekarz Baruch Dżima, Karolina i Jakub Markowie, Pola Gleniec, Zygfryd i Bronka Rosłańcowie, Adam i Ela Czareccy, Joachim i Chawa Stachowie, Izaak i Mela Szerowie, Abraham Szabaton z wnukiem Kubą Szabatonem, Gienek Szabaton z żoną Bronką i Henek Szabaton z żoną Miriam (synowie Abrahama Szabatona) oraz bracia Adam i Natan Knoblochowie. Dołączyli także ci, których Kowalski umieścił wcześniej u znajomych. Przed upadkiem powstania grupa, którą opiekował się Kowalski liczyła 56 osób[5].

Przetrwanie po zakończeniu powstaniaEdytuj

W październiku 1944 r. wszyscy z 56-osobowej grupy pozostali razem w kryjówce w niemal wyludnionej Warszawie. Był to zorganizowany przez Kowalskiego bunkier w piwnicach zbombardowanego domu przy ulicy Siennej 20/22. Członkowie grupy zamurowali okna, wykopali przekop do kanału, który miał służyć ucieczce w razie niebezpieczeństwa, a także zbudowali piec do gotowania i wychodek. Mimo że pobyt był przewidywany na dwa-trzy tygodnie, Kowalski spędził tam z grupą ukrywanych kilka miesięcy, do wyzwolenia Warszawy przez Armię Czerwoną w styczniu 1945 r. Po szybkim wyczerpaniu się zapasów żywności, grupa żywiła się wodą z cukrem i tabletkami witaminy „C”. W tym czasie jeden z ukrywających się, Mordechaj Fiszer, zmarł. Został pochowany w bunkrze. Ukrywający się opuścili kryjówkę 19 stycznia 1945[5].

Dalsze losyEdytuj

 
Kibuc Jad Mordechaj w Izraelu

Większość Żydów uratowanych przez Kowalskiego wyjechała do Łodzi, a później wyemigrowała za granicę, m.in. do Izraela, Kanady, Stanów Zjednoczonych, Francji, Belgii i Brazylii. Po zakończeniu działań wojennych Kowalski utrzymał kontakt z Romanem i Cyporą Fiszer, Biną Bergmanową, Adamem i Elą Czareckimi, Mieczysławem i Barbarą Rezyk, Zygfrydem i Bronką Rosłaniec. W 1947 r. zawarł związek małżeński z uratowaną Leą Bucholc. Dziesięć lat później razem z małżonką wyjechał do Izraela, gdzie przyszła na świat ich córka, Miriam[15]. W 1962 r. rozpoczął pracę w Instytucie Jad Waszem[5].

4 czerwca 1963 r. Władysław Kowalski został jako czwarty Polak odznaczony medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. W Ogrodzie Sprawiedliwych wśród Narodów Świata zostało posadzone drzewo poświęcone jego pamięci[16].

Zmarł w Izraelu, 3 lutego 1971 r. i został pochowany w kibucu Jad Mordechaj[2].

Lista ocalonychEdytuj

Lista osób ocalonych przez Władysława Kowalskiego[5]

  1. Natan Knobloch
  2. Adam Knobloch
  3. Miriam Szabaton
  4. Henek Szabaton
  5. Bronka Szabaton
  6. Gienek Szabaton
  7. Kuba Szabaton
  8. Abraham Szabaton
  9. Mela Szer
  10. Izaak Szer
  11. Chawa Stach
  12. Joachim Stach
  13. Elżbieta Czerecka
  14. Adam Czerecki
  15. Bronka Rosłaniec
  16. Pola Gleniec
  17. Karolina Marek
  18. Baruch Dżima
  19. Chana Justin
  20. Menachem Justin
  21. Chana Noszczyk
  22. Roman Noszczyk
  23. Liwia Ginsburg
  24. Ruth Ginsburg
  25. Szaja Ginsburg
  26. Jakub Karol (zm. 1 stycznia 1954)
  27. Helena Beck (zm. 1 stycznia 1949)
  28. Zew Beck (zm. 1 stycznia 1949)
  29. Jakub Marek
  30. Zygfryd Rosłaniec
  31. Baruch Goldfarb
  32. Wanda Waholder
  33. Seweryn Waholder (zm. 1 stycznia 1944 w Warszawie)
  34. Tusia Sakowicz
  35. Mordechaj Fiszer (zm. styczeń 1945 w Warszawie)
  36. Bina Bergmanowa z d. Fiszer
  37. Cypora Fiszer z d. Trachtenberg (ur. 31 stycznia 1919)
  38. Roman Fiszer
  39. Lea Bucholc
  40. Rachel Tylia
  41. Józef Tylia
  42. Barbara Rezyk
  43. Mieczysław Rezyk
  44. Helena Bialer
  45. Aron Bialer
  46. Wanda Rozen
  47. Malwina Rozen
  48. Ada Rozen
  49. Chaim Rozen
  50. Basia Sznajderman
  51. Zula Sznajderman
  52. Seweryn Sznajderman
  53. Balbina Rubin
  54. Jankiel Rubin
  55. Karolina Rubin
  56. Filip Rubin
  57. Bruno Boral

Ordery i odznaczeniaEdytuj

21 czerwca 1936 Komitet Krzyża i Medalu Niepodległości odrzucił wniosek o nadanie mu medalu „z powodu ujemnej opinii”[20].

UwagiEdytuj

  1. W ewidencji Wojska Polskiego figurował jako „Władysław IV Kowalski”, w celu odróżnienia od innych oficerów noszących to samo imię i nazwisko[1].

PrzypisyEdytuj

  1. a b Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 46, 576.
  2. a b c d e Kowalski Władysław, The Righteous Among the Nations Database [dostęp 2020-07-24].
  3. Kartoteka personalno-odznaczeniowa. WBH. [dostęp 2021-11-13]..
  4. Menucha Chana Levin, Wladyslaw Kowalski: The Polish Officer who Saved 49 Jews, aishcom, 31 grudnia 2017 [dostęp 2020-07-24] (ang.).
  5. a b c d e f g h i j k l m n Anna Goleniec-Wywiał, Historia Władysława Kowalskiego.Polscy Sprawiedliwi, Klara Jackl (red.), Polin: Polscy Sprawiedliwi, lipiec 2013 [dostęp 2020-07-24].
  6. Dz. Rozk. Wojsk. Nr 98 z 28 grudnia 1919, poz. 4165.
  7. Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 261, 486.
  8. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 85 z 27 sierpnia 1924, s. 482.
  9. Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 240, 365, 1372.
  10. Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 62, 200.
  11. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 28 stycznia 1931, s. 3.
  12. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 12 z 15 listopada 1932, s. 398.
  13. Lista starszeństwa 1933 ↓, s. 42.
  14. Michaela Vidláková, Ti, kdo zachraňovali (Wladyslaw Kowalski), „czasopismo Terezínská iniciativa”, 94 (styczeń 2019), 31 stycznia 2019, s. 19 (cz.).
  15. Seeking Kin: Kibbutz searches for descendants of Holocaust hero buried in its cemetery, Jewish Telegraphic Agency, 22 marca 2012 [dostęp 2020-07-24] (ang.).
  16. Righteous Among the Nations Honored by Yad Vashem by 1 January 2019. Poland, Yad Vashem, 1 stycznia 2019, s. 46 [dostęp 2020-07-25] (ang.).
  17. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 26 stycznia 1922, s. 9.
  18. Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-09-17]..
  19. a b Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 46.
  20. Kartoteka personalno-odznaczeniowa. WBH. [dostęp 2021-11-13]..

BibliografiaEdytuj