Otwórz menu główne

Wikłacz krasnoszyi[3] (Malimbus ibadanensis) – gatunek małego ptaka z rodziny wikłaczowatych (Ploceidae). Występuje endemicznie w południowo-zachodniej Nigerii. Zagrożony wyginięciem.

Wikłacz krasnoszyi
Malimbus ibadanensis[1]
Elgood, 1958
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd ptaki neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina wikłaczowate
Rodzaj Malimbus
Gatunek wikłacz krasnoszyi
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 EN pl.svg

Spis treści

TaksonomiaEdytuj

Gatunek opisał po raz pierwszy John Hamel Elgood w 1958 na łamach czasopisma Ibis. 18 grudnia 1951 w Ibadan (Nigeria) zaobserwował parę ptaków z rodzaju Malimbus, których nie zdołał przypisać do żadnego gatunku. 28 lutego 1958 pozyskał holotyp, który stanowił dorosły samiec. Został postrzelony, podobnie jak samica, która posłużyła autorowi za typ nomenklatoryczny[4].

Opis ukazał się 7 czerwca w dziale Short Notes. Uwagę Elgooda zwróciło ubarwienie ptaka, który z pozoru przypominał wikłacza czerwonorzytnego (M. cassini), jednak znacząco różnił się zasięgiem czerwonej barwy na ciele[4]. Holotyp skatalogowano w Muzeum Brytyjskim pod numerem 1458-9-2[4][5]. Znajdował się tam co najmniej do 1971, kiedy to pojawiła się o nim wzmianka w spisie typów ptaków w muzeum. Autor sam dostarczył okaz do muzeum i przedstawił go. Nazwa gatunkowa ibadanensis nawiązuje do miejscowości[5].

Hall i Moreau (1970) zasugerowali, że M. ibadanensis tworzy nadgatunek z M. erythrogaster, który jest ograniczony zasięgiem do wschodniej Nigerii. Zdaniem Elgooda to niezwykle prawdopodobna hipoteza[6]. Do tego zwrócił uwagę na możliwość powstania wikłacza krasnoszyjego przez hybrydyzację gatunków[4].

MorfologiaEdytuj

 
Schemat porównujący wikłacze krasnoszyjego i czerwonorzytnego. Czarna barwa oznacza czarną barwę, zaś biała czerwoną
1. Samica Malimbus cassini
2. Samica M. ibadanensis
3. Samiec of M. cassini
4. Samiec M. ibadanensis
J.H. Elgood, Bulletin of British Ornithologists Club, 1992

Występuje wyraźny dymorfizm płciowy w upierzeniu, do tego samce są nieco większe od samic (patrz sekcja niżej)[6]. U samca czoło, wierzch i tył głowy oraz boki szyi porastają szkarłatnoczerwone pióra. Obszar ten łączy się z połacią czerwonych piór rozciągającą się od niższej części gardła po środek brzucha. Kantarek, okolice oczu, pokrywy uszne, policzki, broda, górna część gardła i całe pozostałe upierzenie przybiera barwę czarną. Kilka czarnych piór występuje w miejscu, gdzie na brzuchu styka się obszar czarny z czerwonym[4].

U samicy uznanej początkowo za typ nomenklatoryczny czerwień – ogólnie jaśniejsza – na piersi ogranicza się do cienkiego paska, który znajduje się w jej górnej części, biegnąc od jednego boku szyi do drugiego[4]. Późniejsze obserwacje Elgooda wykazały, że pozostałe ptaki płci żeńskiej cechuje znacznie szerszy czerwony obszar, tworzący na piersi „śliniak”[6].

Elgood nie odłowił ptaka młodego, dokonał jednak obserwacji. Rozmieszczenie barw u osobnika z szatą juwenalną było podobne, jak u samicy, jednak kolor czerwony zastępował matowy odcień kasztanowego brązu[4].

WymiaryEdytuj

Wymiary szczegółowe podane przez autora pierwszego opisu (w mm, jeśli nie zaznaczono inaczej)[6]:

Skrzydło Ogon Dziób Skok Masa ciała (g)
Holotyp (♂) 93 53 21 24[4]
Samce – paratypy (n=5) 87,6-99 52,3-55,8 20,8-22,5 39,9-43,5
Samica wskazana jako typ nomenklatoryczny 90 53 20 22[4]
Samice – paratypy (n=6) 84,7-90 50,3-54,4 19,8-21,5 33,1-39,4

Zasięg występowaniaEdytuj

Jeden z trzech ptasich endemitów Nigerii, występujący w południowo-zachodniej części kraju. Od czasu odkrycia znany obszar występowania zmienił się, mimo kolejnych odkryć gatunek nadal jest uznawany przez BirdLife International za mający mały zasięg[7]. Początkowo poznany zasięg ograniczał się do okolic Ibadanu. Dalsze lokacje wspomniane przez Elgooda (17 lat po odkryciu gatunku) to Ife, Olokemeji, Ilaro, Iperu i Gambari Forest. Dawało to łączny zasięg około 12 tys. km²[6]. Potem przedstawicieli gatunku nie widywano[8].

W listopadzie 1997 dokonano ponownego odkrycia gatunku w okolicach Ibadanu[8][9], około 8[8] do 0,5 km od miejsca zebrania holotypu[9]. W grudniu 2006 stwierdzono występowanie w Rezerwacie leśnym Ifon (stan Ondo), gdzie w trakcie 10-dniowych badań dokonano sześciu obserwacji[10]. Występowanie ptaków w tym obszarze potwierdziło się w przeciągu dwóch kolejnych lat. BirdLife określa obecny (2014) zasięg występowania na 13,2 tys. km²[7].

Niepotwierdzone obserwacjeEdytuj

Podobne ptaki w latach '90 XX w. obserwowano w Ghanie, jednak były to same samce – czyni to obserwację niepewną[11]. Rzekomo ptaki widziano w Parku Narodowym Kakum (Ghana) w latach 2002, 2004 i 2005, jednak są to również niepotwierdzone dane. W lutym 2013 pojawiło się doniesienie o przypadkowo nagranym osobniku tego gatunku w Kamerunie[12]; BirdLife nie potwierdza występowania ptaka w tym państwie[7].

ŚrodowiskoEdytuj

Po raz pierwszy M. ibadanensis zaobserwowano w okolicy University of Ibadan, a więc i środowisk ludzkich; do tego obszaru przylega zarówno sawanna, jak i las wtórny. Elgood odnotował, że ptaki nigdy nie zostały zauważone w lesie, zawsze pojawiały się na dosyć otwartym terenie. Holotyp i wskazana jako typ samica przed swoją śmiercią przebywały w ogrodzie na różnych drzewach, w tym olejowcu gwinejskim (Elaeis guineensis)[4]. Dalsze obserwacje wykazały, że M. ibadanensis zamieszkuje skraje lasów, co potwierdzało się w różnych lokacjach[4].

ZachowanieEdytuj

W oryginalnym opisie znalazła się informacja o przebywaniu tych ptaków na wysokości około 4,5-6 m nad ziemią[4]; J. Ash poszerszył ten zakres do 2-7 m[9]. Pojawiają się w grupach 3 do 5 ptaków, niekiedy z wikłaczem pąsogłowym (M. rubricollis)[4]. Do tego obserwowany był w wielogatunkowym stadzie wraz z wikłaczem obrożnym (M. scutatus), czerwonogardłym (M. nitens) i wspomnianym pąsogłowym; obserwacja dotyczyła rodzica karmiącego podlota[9].

Lot sprawia wrażenie, jakby był wykonywany przez słabego ptaka, nierówny[4]. W trakcie badań 2006-2008 widziano ptaki żerujące w bliskości drzew Cola gigantea lub po prostu blisko nich przebywające; związek ptaka z tym gatunkiem nie jest znany[10]. W żołądkach dwóch ptaków zbadanych przez Elgooda znajdowały się nasiona (w tym olejowca gwinejskiego), u trzeciego także wiele insektów oraz resztki skrzydeł mrówek[4].

LęgiEdytuj

Dokładne – jak na nowo odkryty gatunek – informacje o lęgach zebrał autor pierwszego opisu. Odnotował lęgi na przełomie maja i czerwca[4][6], ale gniazdowanie stwierdzano także w lutym, wrześniu, październiku i grudniu[7]. Gniazda znajdywano na drzewach z rodzaju Bombax (1)[4] i albicji (Albizia; 2)[6]. Mają one formę komory gniazdowej ze zwisającym tunelem wejściowym długości bliskiej 30 cm[4], zawieszonej około 15-18 m[4][6]nad ziemią. W pobliżu gniazd na albicji gniazdowały inne, nieokreślone wikłacze, astryldy – możliwe, że z rodzaju Nigrita – oraz osy Polistes. Materiał gniazdowy nie jest do końca znany; obserwowano ptaki obrywające liście olejowca gwinejskiego lub używające wąsów czepnych jakiegoś pnącza. Prawdopodobnie było to Paullinia pinnata, powszechnie używana u M. rubricollis. Na podstawie licznych doniesień o grupach rodzinnych z dwoma młodymi można stwierdzić, że w zniesieniu są dwa jaja. U innych wikłaczy typowe zniesienie liczy trzy jaja, jednak dowodów na taką jego wielkość u omawianego gatunku nie ma[6].

Elgood obserwował samca przy budowie gniazd, a następnie samicę wyściełającą jedno z nich. 25 maja przebywała w gnieździe około 30 minut, najprawdopodobniej składała jaja. 11 czerwca obserwowano obojga rodziców w trakcie noszenia pokarmu dla młodych. Według tych danych okres inkubacji to blisko 14 dni – jest to przeciętna wartość zarówno dla wikłaczy, jak i wróblowych tego rozmiaru w ogóle. Dwa tygodnie później para nadal transportowała pożywienie do gniazda. Jego tunel wejściowy stał się obszarpany i niemal oddzielony od komory gniazdowej, toteż dorosłe ptaki wchodziły wprost przez jej otwór. Następnego dnia widziano młodego ptaka wyglądającego z gniazda, a nazajutrz ptaków tego gatunku już nie widziano. Świadczy to o przebywaniu w gnieździe trwającym również w przybliżeniu 14 dni[6].

Status zagrożeniaEdytuj

Przez IUCN gatunek klasyfikowany jest jako zagrożony wyginięciem (EN, Endangered). Populacja szacowana jest na nie więcej niż 2900 osobników i ma prawdopodobnie trend spadkowy. Od lat '70 XX. wieku znany zasięg zmieniał się; na zmniejszanie się rangi ma wpływ wycinka lasów[7]. Dodatkowo badanie zasięgu gatunku utrudniała mylna ilustracja samicy, bazująca na jedynie jednym okazie[8]. Do tego samce wikłacza czerwonorzytnego i krasnoszyjego są niemalże niemożliwe do odróżnienia w warunkach terenowych, co wprowadza pewne wątpliwości do obserwacji w nowych miejscach. U M. cassini samice są jednak całkowicie czarne[11]. Przez silną fragmentację lasów także i zasięg wikłacza krasnoszyjego staje się poszatkowany[7].

J. Ash określił gatunek mianem „rzadkiego” już w 1997 – z 233 przedstawicieli Malimbus, które zaobserwował wokół Ibadanu, zaledwie 4 należały do M. ibadanensis; był to jedyny skutek intensywnych, 10-dniowych poszukiwań[9]. Wtedy jeszcze IUCN uznawało wikłacza krasnoszyjego za krytycznie zagrożonego (CR), dopiero w 2000 zmieniono status na zagrożony (EN)[7]. Dzięki obecności tego ptaka w Rezerwacie leśnym Ifon zaproponowano utworzenie na tym obszarze ostoi ptaków IBA[10], co zostało zaakceptowane przez BirdLife International[7].

PrzypisyEdytuj

  1. Malimbus ibadanensis, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. BirdLife International 2012, Malimbus ibadanensis [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2015 [online], wersja 2015-3 [dostęp 2015-12-01] (ang.).
  3. Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek, M. Kuziemko: Rodzina: Ploceidae Sundevall, 1836 – wikłacze – Weavers (wersja: 2015-10-11). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2015-12-01].
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s J.H. Elgood. A new species of Malibus. „Ibis”. 100, 1958. 
  5. a b Rachel L.M. Warren & C.J.O. Harrison: Type-specimens of birds in the British Museum (Natural History). T. II. Passerines. 1971.
  6. a b c d e f g h i j J.H. Elgood. Malibus ibadanensis: a fresh statement of biology and status. „Bulletin of British Ornithologists Club”. 95 (2), s. 78, 1975. 
  7. a b c d e f g h Ibadan Malimbe Malimbus ibadanensis. BirdLife International. [dostęp 1 sierpnia 2014].
  8. a b c d J.H. Elgood. Rediscovery of Malimbus ibadanensis. „Bulletin of British Ornithologists Club”. 108 (4), 1988. 
  9. a b c d e J. Ash. The Grey-necked Picarthartes Picathartes oreas and Ibadan Malimbe Malimbus ibadanensis in Nigeria. „Bird Conservation International”. 1, s. 100-102, 1991. 
  10. a b c Ajagbe A.A., Osinubi T.S., Ezealor A.U. & Ogunsesan A.. Range extension of the Ibadan Malimbe Malimbus ibadanensis. „Malimbus”. 31. s. 121-122. 
  11. a b J.H. Elgood. Range of Malimbus ibadanensis. „Bulletin of British Ornithologists' Club”. 112 (3), s. 205, 1992. 
  12. Allen Enokenwa Tabi: Threatened bird thought to exist only in S.W Nigeria and Ghana discovered in Cameroon. Environment & Rural Development Foundation, 4 lutego 2013. [dostęp 1 sierpnia 2014].