Bernikla hawajska

Bernikla hawajska[5], gęś hawajska (Branta sandvicensis) – endemiczny gatunek ptaka z podrodziny gęsi (Anserinae) w rodzinie kaczkowatych (Anatidae), występujący jedynie na archipelagu Hawaje. Występuje wyłącznie na wyspach Oʻahu[6], Maui, Kauaʻi, Molokaʻi oraz Hawaiʻi. Jest również oficjalnym ptakiem stanu Hawaje.

Bernikla hawajska
Branta sandvicensis[1]
(Vigors, 1834)[2]
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd blaszkodziobe
Rodzina kaczkowate
Podrodzina gęsi
Plemię Anserini
Rodzaj Branta
Gatunek bernikla hawajska
Synonimy
  • Bernicla sandvicensis Vigors, 1834[2]
  • Nesochen sandvicensis (Vigors, 1834)[3]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
Status iucn3.1 VU pl.svg

Hawajska nazwa nēnē pochodzi od charakterystycznego dźwięku, jaki wydają te ptaki[7]. Nazwa gatunkowa „sandvicensis” wywodzi się ze starej nazwy archipelagu Hawaje – Sandwich Islands[8]. W Polsce jest hodowana.

OpisEdytuj

 
Młode bernikli hawajskiej

Duży ptak o długości ciała ok. 60 cm, rozpiętość skrzydła 35–37,8 cm[9]. Masa ciała samic 1315–2560 g, samców 1675–3050 g[10]; samce są średnio o 11% większe od samic[11]. Brak wyraźnego dymorfizmu płciowego w upierzeniu. Pióra tworzą na szyi charakterystyczne, czarne rowki, które pozwalają na odróżnienie jej od innych gatunków z rodzaju Branta[12]. Młode są podobne do samców, kolor ich upierzenia jest jednak bardziej brązowy, a rowki na szyi są mniej widoczne. Pomimo prowadzenia naziemnego trybu życia, ptak ten jest zdolny do lotu. Zdarzały się przypadki codziennych lotów między gniazdem a miejscem żerowania. Zdarzają się młode pozbawione możliwości lotu. Błona pławna na stopach zredukowana. Na palcach występuje warstwa grubszej łuski, która chroni stopę przed uszkodzeniami podczas pokonywania trudnych terenów[13].

Występowanie i siedliskaEdytuj

Zamieszkuje głównie zarośla, przybrzeżne wydmy, pola lawowe oraz ekosystemy wytworzone przez człowieka takie jak pola golfowe czy pastwiska. Spotykany jest do 2400 m n.p.m. oraz potrafi migrować z niższych terenów na te wyżej położone[14]. Niegdyś występował na wielu wyspach archipelagu Hawaje (Hawaiʻi, Maui, Kahoʻolawe, Lānaʻi, Molokaʻi oraz Kauaʻi), jednak w wyniku polowań i introdukcji europejskich drapieżników jego populacja jest obecnie ograniczona do wysp Hawaiʻi, Maui, Molokaʻi, Kauaʻi i Oʻahu.

RozmnażanieEdytuj

Sezon godowy trwa od sierpnia do kwietnia (dłużej niż u jakiejkolwiek innej gęsi), większość jaj jest składana w okresie od listopada do stycznia[11]. Jaja składa na lądzie w odróżnieniu od większości Anatidae[12]. Samica tworzy gniazdo, do którego składa do 5 jaj (średnio 3–4 w zależności od wyspy, na której występuje). Jaja wysiaduje samica, a samiec spełnia rolę strażnika. Pisklęta wykluwają się po około 30 dniach, są zagniazdownikami, a więc zdolne są do samodzielnego zdobywania pokarmu. Pozostają z rodzicami do następnego sezonu godowego[11].

PożywienieEdytuj

Bernikla hawajska jest roślinożercą. Spożywa głównie liście, nasiona, owoce, kwiaty i trawy[14].

EwolucjaEdytuj

Badania dowodzą, że bernikla hawajska wyewoluowała z bernikli kanadyjskiej (Branta canadensis), która przybyła na Hawaje około 500 000 lat temu, wkrótce po tym jak uformował się archipelag Hawaje. Za przodka nene uznaje się nene-nui (Branta hylobadistes)[15], był on większy od nene oraz często pozbawiony możliwości lotu. Występował głównie na wyspie Maui, ale odnaleziono podobne skamieniałości również na wyspach Oʻahu i Kauaʻi. Mierzył 1,2 m i ważył około 9 kg[16]. Badania mitochondrialnego DNA sugerują, że wszystkie bernikle hawajskie są blisko związane z Branta canadensis maxima i Branta canadensis occidentalis[15].

OchronaEdytuj

Jest uznawana za najrzadszą gęś na świecie. Szacuje się, że w momencie przybycia Jamesa Cooka na Hawaje w 1778 roku, populacja bernikli hawajskiej wynosiła 25 000 osobników. Polowania oraz introdukcja drapieżników (świń, kotów, mangust) doprowadziły do redukcji populacji do 30 osobników w 1952 roku. Bardzo dobrze rozmnaża się w niewoli, co pozwoliło na reintrodukcję gatunku. W 2004 roku populacja została oszacowana na 1000 przedstawicieli gatunku[12]. Występują jednak problemy z rozmnażaniem z powodu małej populacji, z której reintrodukowano gatunek. Obecnie żyje około 2500 osobników. W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody gatunek został zaliczony do kategorii VU (narażony na wyginięcie)[4].

GaleriaEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Branta sandvicensis, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b N.A. Vigors. Bernicla sandvicensis sp. nov.. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 2 (17), s. 43, 1834 (ang.). 
  3. Nesochen sandvicensis, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 2013-11-16]
  4. a b BirdLife International 2017, Branta sandvicensis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2020 [online], wersja 2020-2 [dostęp 2020-07-17] (ang.).
  5. Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Anserini Vigors, 1825 (1815) (wersja: 2020-01-10). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2020-07-16].
  6. Nene geese on Oahu for first time since 1700s, „Hawaii News Now”, 24 marca 2014 [dostęp 2017-04-18] (ang.).
  7. nēnē – wynik wyszukiwania, [w:] Hawaiian Dictionary (Pukui/Elbert dictionary) [online], Ulukau, the Hawaiian Electronic Library, 2003 [zarchiwizowane z adresu 2014-11-30].
  8. Jobling J. A., A Dictionary of Scientific Bird Names, „Oxford University Press”, 1991.
  9. Przemysław Busse, Mały słownik zoologiczny. Ptaki : praca zbiorowa, Wiedza Powszechna, 1991, s. 174, ISBN 83-214-0563-0, OCLC 29792677.
  10. P.C. Banko, J.M. Black & W.E. Banko: Hawaiian Goose (Branta sandvicensis), version 1.0. W: A.F. Poole & F.B. Gill (red. red.): Birds of the World. Ithaca, NY: Cornell Lab of Ornithology, 2020. DOI: 10.2173/bow.hawgoo.01. [dostęp 2020-07-17]. (ang.)  
  11. a b c Reading i inni, Endangered animals : a reference guide to conflicting issues, Greenwood Press, 2000, s. 142-146, ISBN 978-0-313-30816-1, OCLC 923850899.
  12. a b c Richard Ellis, No turning back : the life and death of animal species, Harper Perennial, 2004, s. 280-281, ISBN 0-06-055804-0, OCLC 961898476.
  13. Pratt, Bruner, Berrett, The Birds of Hawaii and the Tropical Pacific, „Princeton University Press”, Princeton 1987, s. 97.
  14. a b Nene or Hawaiian Goose, State of Hawai'i, 25 marca 2005.
  15. a b Ben Harder, State Bird of Hawaii Unmasked as Canadian, „National Geographic News”, 6 lutego 2002 [zarchiwizowane z adresu 2017-07-04].
  16. Alan C. Ziegler, Hawaiian natural history, ecology, and evolution, 2002, s. 260, ISBN 978-0-8248-2190-6, OCLC 248803921.

BibliografiaEdytuj

  • Przemysław Busse (red.), Zygmunt Czarnecki, Andrzej Dyrcz, Maciej Gromadzki, Roman Hołyński, Alina Kowalska-Dyrcz, Jadwiga Machalska, Stanisław Manikowski, Bogumiła Olech: Ptaki. T. I. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0563-0.
  • Carles Carboneras: Family Anatidae (Ducks, geese and Swans). W: Josep del Hoyo, Andrew Elliott, Jordi Sargatal: Handbook of the Birds of the World. Cz. 1: Ostrich to Ducks. Barcelona: Lynx Edicions, 1992. ISBN 84-87334-10-5. (ang.)

Linki zewnętrzneEdytuj