Otwórz menu główne

Erazm Jerzmanowski

polski przemysłowiec i działacz społeczny

Erazm Józef Jerzmanowski herbu Dołęga (ur. 2 czerwca 1844 w Tomisławicach, zm. 7 lutego 1909 w Prokocimiu) – powstaniec styczniowy, żołnierz, wynalazca, przemysłowiec, mecenas, działacz społeczny i filantrop, członek wieczysty Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu od 1890 roku[1].

Erazm Jerzmanowski
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 2 czerwca 1844
Tomisławice
Data i miejsce śmierci 7 lutego 1909
Prokocim, Kraków
Odznaczenia
Order Świętego Sylwestra

Zwany (na równi z Witoldem Zglenickim) „polskim Noblem”.

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

Urodził się w Kaliskiem, w rodzinie ziemiańskiej[2], był synem Franciszka i Kamili z Kossowskich. Szkołę średnią ukończył w Warszawie, po czym wstąpił do Instytutu Politechnicznego w Puławach. W 1863 wraz z innymi studentami przyłączył się do powstania styczniowego, walczył u boku gen. Mariana Langiewicza. Po upadku powstania, w 1864 został internowany w Galicji i osadzony w twierdzy w Ołomuńcu.

Zwolniony, zmuszony do emigracji, wyjechał do Paryża, gdzie podjął studia w Szkole Wyższej Polskiej na Montparnasse (1864), a następnie, idąc śladem stryjecznego dziadka generała, w Szkole Inżynierii i Artylerii Wojskowej w Metz. W 1870 walczył jako oficer w wojnie francusko-pruskiej. Po jej zakończeniu, podjął pracę inżyniera. W 1873 francuskie przedsiębiorstwo prowadzące eksploatację gazu świetlnego na kontynencie amerykańskim, wysyłało go do Stanów Zjednoczonych. Wkrótce po przybyciu tam Jerzmanowski ożenił się z Amerykanką Anną Koester, a w 1879 otrzymał obywatelstwo amerykańskie. W USA zajmował się sprawami gazyfikacji i produkcji karbidu, opatentował 17 wynalazków w dziedzinie gazownictwa, inwestował. Z czasem Jerzmanowski stał się właścicielem ogromnego majątku, posiadaczem trzeciej co do wielkości fortuny w Stanach Zjednoczonych, a pierwszej wśród Polonii. Prasa całego świata donosiła o największych transakcjach w przemyśle gazowniczym, których głównym udziałowcem był baron Jerzmanowski. Został nazwany „człowiekiem, który oświetlił Amerykę”.

Jerzmanowski hojnie wspierał Polonię amerykańską, a zwłaszcza jej działalność oświatową. Przeznaczał duże sumy na finansowanie działalności naukowej, kulturalnej i oświatowej wśród emigracji. Opiekował się emigrantami, w Nowym Jorku zbudował kościół katolicki, utrzymywał Czytelnię Polską, brał udział w działalności Związku Polskiego w Stanach Zjednoczonych, kierując utworzonym w 1886 Komitetem Centralnym Dobroczynności. Był członkiem Ligi Polskiej[3].

W 1889, papież Leon XIII, w dowód uznania wielu zasług, odznaczył go – wiernego Kościoła katolickiego i wielkiego filantropa – Komandorią Krzyża Orderu Świętego Sylwestra. E. Jerzmanowski był pierwszym człowiekiem na kontynencie amerykańskim, który otrzymał tak wielkie odznaczenie papieskie.

W 1896 powrócił ze znaczną fortuną do kraju. Osiadł w Galicji, gdzie zakupił majątek (zespół pałacowo-parkowy) w Krakowie – Prokocimiu. Nie zaprzestał swojej działalności charytatywnej. Wspomagał materialnie chłopów, w szczególności rodziny wielodzietne. Znane są przypadki, kiedy potrzebujących obdarowywał działką ziemi lub materiałem na budowę domu. Wspierał muzeum i skarb narodowy w Raperswilu, ufundował wawelskie witraże autorstwa Mehoffera. Przeznaczał subwencje dla Banku Ziemskiego w Poznaniu, Kasy im. Mianowskiego i ochronki imienia jego rodziców w Warszawie, gimnazjum w Cieszynie, szkoły w Białej, Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania 1863 r. Duże wsparcie na cele dobroczynne otrzymał również Adam Chmielowski – brat Albert i ks. Kazimierz Siemaszko. Otrzymał tytuł członka honorowego Towarzystwa Szkoły Ludowej[4].

 
Grobowiec Anny i Erazma Jerzmanowskich w Krakowie

Zmarł w swoim majątku w 1909 i został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, w powszechnie znanym ze względu na artystyczną wartość grobowcu, którego autorem jest znakomity rzeźbiarz Wacław Szymanowski.

 
Anna Jerzmanowska

Fundacja JerzmanowskiegoEdytuj

Osobny artykuł: Nagroda im. Jerzmanowskich.

Na mocy jego testamentu Akademia Umiejętności w Krakowie otrzymała środki finansowe na utworzenie Fundacji im. Erazma i Anny Jerzmanowskich. Zgodnie z zapisem fundacja przyznawać miała nagrodę im. Jerzmanowskich za działalność naukową, kulturalną lub społeczną.

Dnia 17 marca 1989 powstało w Krakowie – Prokocimiu Towarzystwo Przyjaciół Prokocimia im. E. i A. Jerzmanowskich, stawiając sobie za jedno z głównych celów przypominanie zasług E. Jerzmanowskiego, zwanego przez potomnych „polskim Noblem”, największego z zapomnianych filantropów XIX i XX wieku. Reaktywowano także nagrodę E. i A. Jerzmanowskich.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Sprawozdanie z Zarządu Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswylu za Rok ...., 1899, s. 7.
  2. Erazm i Anna Jerzmanowscy. Towarzystwo Przyjaciół Prokocimia. [dostęp 2011-03-18].
  3. Stanisław Kozicki, Historia Ligi Narodowej (okres 1887-1907), Londyn 1964, s. 575.
  4. Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej za rok 1912. Kraków: 1913, s. LXXIII.

BibliografiaEdytuj

  • Polski Słownik Biograficzny, t. XI, 1964-65, s. 178-180.
  • „Erazm Józef Jerzmanowski (1844-1909). Życie w służbie idei. Powstaniec-Wynalazca-Filantrop”, red. O. J. Biernat OSA, A. S. Więch, Kraków 2013.