Kanał żeglugowy na Mierzei Wiślanej

projekt połączenia drogą morską Zalewu Wiślanego z Zatoką Gdańską

Kanał żeglugowy Nowy Świat na Mierzei Wiślanej – realizowany projekt połączenia drogą morską Zalewu Wiślanego z Zatoką Gdańską w obrębie terytorium Polski, mający na celu skrócenie, pogłębienie i uproszczenie morskiego szlaku na Bałtyk. Kanał skróci dotychczasową drogę przez Cieśninę Piławską (przez terytorium Rosji) na Morze Bałtyckie o ok. 100 km. Powstaje na obszarze Skowronek w województwie pomorskim[1].

Kanał żeglugowy Nowy Świat na Mierzei Wiślanej
Ilustracja
Kanał w trakcie budowy w styczniu 2020 r.
Państwo  Polska
Lata budowy 2019-2022 (planowane)
Długość 1300 metrów
Głębokość
• minimalna

5 metrów
Początek
Akwen Zalew Wiślany
współrzędne 54°21′10″N 19°18′43″E/54,352778 19,311944
Koniec
Akwen Zatoka Gdańska
współrzędne 54°21′50″N 19°18′43″E/54,363889 19,311944
Śluzy 1
Położenie na mapie gminy Sztutowo
Mapa lokalizacyjna gminy Sztutowo
początek
początek
koniec
koniec
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
początek
początek
koniec
koniec
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
początek
początek
koniec
koniec
Położenie na mapie powiatu nowodworskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu nowodworskiego
początek
początek
koniec
koniec


Lokalizacja i parametry techniczne kanałuEdytuj

7 kwietnia 2016 roku zaprezentowano po raz pierwszy wizualizację planowanego kanału[2]. Potwierdzono jednocześnie wybór lokalizacji – Nowy Świat pomiędzy Przebrnem a Skowronkami oraz nazwę Kanał Żeglugowy Nowy Świat[3][4].

Kanał ma mieć 1,3 km długości i 5 metrów głębokości. Umożliwi on dostęp do Elbląga statkom morskim o długości 100 metrów, szerokości 20 metrów i zanurzeniu 4 metrów[5]. Śluza zapewni separację wód zalewu od wód pełnego morza[6].

Nad kanałem w szlaku drogi wojewódzkiej nr 501 mają być przerzucone dwa mosty zwodzone, których zadaniem jest zapewnienie pojazdom nieprzerwanego połączenia między obydwoma brzegami kanału[7]. Budowie kanału ma towarzyszyć powstanie wyspy refulacyjnej o pow. 181 ha[8], na planie elipsy o długości osi głównych 1932 m i 1192 m. Wyspa ma mieć wysokość 2-3 m n.p.m. Na wyspę trafi grunt wybrany z Zalewu Wiślanego[9].

Historia i podłoże projektuEdytuj

Przebieg projektowanej drogi wodnej łączącej Elbląg z Zatoką Gdańską
Lokalizacja projektowanego kanału żeglugowego na Mierzei Wiślanej. Wariant „Nowy Świat”

Za datę pierwszego pomysłu przekopania Mierzei Wiślanej podaje się rok 1577, kiedy to król Stefan Batory w związku z buntem Gdańska wobec Rzeczypospolitej wyszedł z pomysłem przebicia Mierzei Wiślanej pod Skowronkami. W tym celu wysłał kasztelana wiślickiego Mikołaja Firleja wraz z sekretarzem królewskim Piotrem Kłoczewskim. Po obejrzeniu terenu wyznaczyli właśnie wieś Skowronki jako miejsce nadające się na przekop i budowę portu. Po zawarciu porozumienia z Gdańskiem pomysł zarzucono[10].

Również król Prus Fryderyk II Wielki rozważał budowę kanału, gdy po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku Elbląg przyłączono do Prus, lecz Gdańsk pozostał w Polsce. Król chciał aby Elbląg stał się poważnym konkurentem miasta nad Motławą. Po jego śmierci w 1786 roku i po drugim rozbiorze Polski w 1793 roku Gdańsk również przyłączono do Prus i tym samym budowa kanału stała się dla Prus bezcelowa[11].

Następnie z propozycją budowy kanału wystąpił w 1945 roku Eugeniusz Kwiatkowski, przedwojenny wicepremier, bezpośrednio po II wojnie światowej Delegat Rządu dla spraw Wybrzeża[12].

Decyzja o realizacji tego projektu została ogłoszona przez premiera Jarosława Kaczyńskiego 10 listopada 2006 w Elblągu, tuż przed wyborami samorządowymi, jako efekt rozmów z tamtejszymi aktywistami.

Planowany, przed wykonaniem odpowiednich ekspertyz i ocen oddziaływania na środowisko, koszt budowy kanału o długości 1100 metrów i szerokości 40 m w dnie i 80 m na powierzchni, to około 80 mln euro. Pogłębienie toru wodnego i dostosowanie go do statków o wymaganym przez port elbląski tonażu, a także budowa specjalnych śluz i mostów, podniesie koszt inwestycji do około 230 mln euro. Projekt wchodzi w kolizję z unijnym programem ochrony przyrody Natura 2000.

Opinie o wymogu konsultacji transgranicznych skutków inwestycji w związku ze zobowiązaniami wynikającymi z wiążącej Polskę Konwencji z Espoo z 1991 r.[13] (Convention on Environmental Impact Assessment in a Transboundary Context) nie mają uzasadnienia, bowiem Federacja Rosyjska jako jedyne państwo w regionie nie ratyfikowała konwencji. Federacja Rosyjska dzięki temu mogła nie wchodzić w konsultacje o skutkach transgranicznych inwestycji Nord Stream (chociaż były prowadzone w ograniczonym zakresie w stosunku do Polski ze względów politycznych), albo obecnie nie prowadzić żadnych konsultacji w sprawie planowanej Bałtyckiej Elektrowni Atomowej. Tymczasem Polska ze swej strony występuje o konsultacje w sprawie przekopu[14].

Planowana pierwotnie lokalizacja kanału to wieś Skowronki w gminie Sztutowo.

Koncepcję budowy kanału żeglugowego przez Mierzeję Wiślaną opracował profesor Tadeusz Jednorał[15].

Obecnie przejścia z Zalewu Wiślanego na Bałtyk prowadzą przez rzekę Szkarpawę i przez rosyjską Cieśninę Piławską. Na początku maja 2006 Rosjanie wstrzymali możliwość wpływania polskich statków turystycznych i pasażerskich do rosyjskich portów oraz rosyjskich statków do polskich portów nad Zalewem Wiślanym. Przez Cieśninę Piławską pływać mogą jedynie jednostki tranzytowe polskie i rosyjskie, przez Szkarpawę wszystkie. Ponieważ przed restrykcjami rosyjskimi port w Elblągu w ponad 90% obsługiwał transport turystyczny i towarowy między Polską a obwodem kaliningradzkim, ruch w nim praktycznie zamarł. Dopiero w 2009 roku została zawarta umowa polsko-rosyjska regulująca możliwość przepływu statków przez granicę (zob. szerzej o problemach z żeglugą transgraniczną na Zalewie Wiślanym w artykule Cieśnina Piławska).

Budowa kanału miała być początkowo rozpoczęta w 2009 i zakończona w 2012 roku, jednakże w listopadzie 2009, w związku z zawarciem umowy z Rosją, Ministerstwo Infrastruktury ogłosiło, że budowa kanału rozpocznie się w 2017 roku[14]. Przez następne lata kolejne rządy nie podjęły działań na rzecz budowy kanału. Informacje o chęci powrotu do tego projektu pojawiły się latem 2014[16].

22 lutego 2016 minister gospodarki morskiej Marek Gróbarczyk zapowiedział rozpoczęcie inwestycji pod koniec 2018, a zakończenie jej w roku 2022[17].

Podczas posiedzenia w dniu 24 maja 2016 rząd podjął uchwałę w sprawie budowy kanału żeglugowego pod nazwą „Budowa drogi wodnej łączącej Zalew Wiślany z Zatoką Gdańską”. Koszt tej inwestycji, która ma zostać wykonana w latach 2017-2022, oszacowano na 880 mln zł. Budowa zostanie sfinansowana z budżetu państwa[18]. Jego realizację ma nadzorować minister gospodarki morskiej i żeglugi śródlądowej. Organem odpowiedzialnym za nadzór nad inwestycją będzie Urząd Morski w Gdyni, konsorcjum firm Mosty Gdańsk i Projmors Biuro Projektów Budownictwa Morskiego zrealizuje projekt budowy, natomiast wykonawca inwestycji zostanie wyłoniony w przetargu w 2018 roku. Uchwała weszła w życie z dniem podjęcia[19].

24 lutego 2017 Sejm uchwalił, a 3 kwietnia prezydent podpisał specustawę w sprawie przekopu Mierzei Wiślanej[20].

19 października 2017 minister gospodarki morskiej poinformował, że kanał powstanie w miejscu dawnej osady Nowy Świat, pomiędzy Skowronkami a Przebrnem[21]. Projektowana trasa kanału prowadzi przez niezabudowany teren zalesiony. Miejscowość Nowy Świat (niem. Neue Welt) po II wojnie światowej pozostała opuszczona, a jej zabudowania zostały rozebrane[22].

31 grudnia 2018 Ministerstwo Gospodarki Morskiej i Śródlądowej poinformowało o ogłoszeniu przetargu na budowę kanału, pomimo braku wydanego pozwolenia na budowę. Termin składania ofert to 15 kwietnia 2019. Koszt inwestycji ma wynieść 880 mln zł, pochodzących w całości z budżetu państwa. Zakończenie prac i oddanie kanału do użytkowania planowane jest w roku 2022[23].

15 lutego 2019 wojewoda pomorski wydał pozwolenie na budowę przekopu przez Mierzeję Wiślaną[24] i rozpoczęto wycinkę drzew na terenie przekopu, którą zakończono 20 lutego[25].

 
Pomnik konieczności przekopu Mierzei Wiślanej, postawiony w Kątach Rybackich w 2006, ufundowany przez senator Elżbietę Gelert

22 maja 2019 Urząd Morski w Gdyni otworzył przetargowe 7 podmiotów zainteresowanych budową kanału:

  • turecka firma Kolin – 1 zł – oferta została opisana jako testowa i nie należy jej traktować jako wiążącej
  • Budimex – 992,5 mln zł,
  • konsorcjum Polbud-Pomorze i chińskich firm: CRCC Harnour & Channel Engineering oraz China Railway – 1,448 mld zł,
  • Sinohydro Corporation Limitet, Pekin, Chiny – 1,1 mld zł,
  • Energopol Szczecin SA – 1,087 mld zł,
  • China Harbour Engineering Company, Pekin, Chiny – 1,071 mld zł,
  • konsorcjum N.V. Besix SA z Belgii i NDI SA z Sopotu – 992 mln zł.

Urząd Morski w Gdyni poinformował, że na realizację pierwszego etapu zamówienia zamierzał przeznaczyć 718 mln zł, przy szacowanym przez rząd koszcie całej inwestycji wynoszącym ok. 880 mln zł[26].

W lipcu 2019 Urząd Morski ogłosił, że pierwszy etap przekopu Mierzei Wiślanej prawdopodobnie wykona konsorcjum spółek NDI i Besix, które w postępowaniu przetargowym zaoferowało cenę 992 mln zł i otrzymało najwięcej punktów[27]. Wybór zwycięzcy przetargu na budowę pierwszego etapu przekopu Mierzei Wiślanej Krajowa Izba Odwoławcza uznała następnie za zgodny z prawem, co oznaczało możliwość podpisania umowy z wyłonionym wykonawcą; nastąpiło to 4 października 2019[28]. We wrześniu 2019 przystąpiono do przenoszenia trzcinowisk. W odpowiedzi na doniesienia medialne, że w budżecie państwa nie przewidziano środków (ok. 160 mln zł) na pogłębienie toru wodnego na terenie elbląskiego portu (zdaniem rządu, zadanie to sfinansowane być powinno przez port w Elblągu[29]) Ministerstwo Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej poinformowało, że środki zostały zabezpieczone na potrzeby budowy kanału żeglugowego i pogłębienie toru wodnego na Zalewie i rzece Elbląg[30][31]. 18 października 2019 Urząd Morski w Gdyni przekazał wykonawcy teren budowy. Teren budowy wykonawca ogrodził, przy czym zachowana została ciągłość komunikacji drogowej[32]. Równolegle podjęto prace o szacowanej wartości 10 mln zł przy oczyszczaniu dna z niewybuchów i wraków w rejonie torów wodnych, przyszłej sztucznej wyspy i portu osłonowego, które powstaną podczas budowy drogi wodnej przez Mierzeję Wiślaną. Urząd Morski w Gdyni poniesie też inne koszty, m.in. pełnienia funkcji inżyniera kontraktu i sprawowania nadzoru środowiskowego[33].

W lutym 2020 koszty inwestycji szacowano już nie ok. 880 mln zł, lecz 1,98 mld zł, co tłumaczono wyższymi cenami materiałów i prac budowlanych oraz rozszerzeniem zakresu inwestycji. W odpowiedzi na interpelacje poselskie rząd oświadczył, że kanał nie musi być opłacalny, bowiem został uznany za inwestycję obronną, ważną dla Wojska Polskiego i kluczową dla utrzymania bezpieczeństwa i ochrony granic[34].

W kwietniu 2020 Urząd Morski w Gdyni ogłosił przetarg na drugi etap realizacji inwestycji, przewidujący przebudowę toru wodnego na rzece Elbląg (10,4 km) oraz mostu w Nowakowie. Czas na składanie ofert upływa 20 czerwca 2020[35].

W toku prac na mierzei odkryto dwa złoża bursztynu: 900 kg i 500 kg, przy czym tylko jedno z nich nadaje się do wydobycia. Podawana w mediach ilość 6,9 tony to szacowana ilość bursztynu na całej Mierzei Wiślanej, a nie tylko na terenie budowy[36].

WskazaniaEdytuj

  • Zażegnanie wieloletniego sporu z Rosją, blokującą żeglugę w Cieśninie Pilawskiej dla polskich i międzynarodowych statków, zmierzających do polskich portów.
  • Zwiększenie dostępności drogi wodnej Elbląg – Hel, poprzez skrócenie ze 139 km przez Cieśninę Pilawską, 92 km przez Szkarpawę, do 68 km przez kanał oraz pogłębienie z 2,5 m do 5 m.
  • Możliwość szerszego wykorzystania portu morskiego w Elblągu, rozbudowanego dzięki funduszom unijnym. Na terenie portu, który kosztował 21 mln zł, znajdują się: terminal masowy, terminal zbożowy, infrastruktura do przeładunków drobnicowych, terminal pasażerski, punkt odpraw granicznych oraz basen jachtowy.
  • Transport morski jest najbardziej przyjazną środowisku formą transportu. Z tego względu Unia Europejska preferuje przenoszenie strumieni ładunkowych z lądu na morze. Dzięki wykonaniu kanału port w Elblągu może stać się portem odciążającym drogi i linie kolejowe prowadzące do portu gdańskiego.
  • Wykorzystanie terenów w porcie gdańskim jest kosztowne, a długoterminowe składowanie w nim towarów może być nieopłacalne i obniżać atrakcyjność transportu przez port Gdańsk na korzyść przewozu ładunków nieekologicznym transportem samochodowym[potrzebny przypis]. Rozwijane w Elblągu  od 2012 roku z Funduszy Unijnych centra logistyczne Terkawka[37] i Modrzewina[38] wraz z planowanym przekopem mają stanowić uzupełnienie infrastruktury transportowej w rejonie.
  • Rozwój gospodarczy Elbląga i gmin ościennych – według analizy Urzędu Morskiego w Gdyni korzyści do 2045 roku wyniosą ok. 3,2 mld złotych, ponadto powstanie ok. 3300 nowych miejsc pracy w sektorze transportowym i turystycznym[39].
  • Zwiększona ochrona przeciwpowodziowa dzięki możliwości otwierania kanału dla wypływającej wody w sytuacjach jej spiętrzenia[40].

PrzeciwwskazaniaEdytuj

  • Inwestycja przyniesie pewne korzyści ekonomiczne, wymagać będzie jednak corocznych nakładów na utrzymanie toru wodnego i jego pogłębianie[39][41]. Konieczność spełnienia szeregu wymagań dotyczących utrzymania walorów przyrodniczych Zalewu spowodowała wzrost szacunkowych kosztów inwestycji z 40 mln dolarów (150–180 mln złotych zgodnie z kursem dolara w latach 90.) w latach 90., przez 215 mln złotych w roku 2004 do wartości 880 mln złotych przyjętej w szacunkach Skarbu Państwa na lata 2016–2022[42]. Przy spełnieniu założeń budżetowych zwrot inwestycji nastąpi po upływie 450 lat, o ile obroty portu w Elblągu wzrosną do miliona ton rocznie, a stawki portowe zostaną podwojone, tak, że roczne wpływy portu w Elblągu sięgnęłyby 2 milionów złotych[43].
  • Konieczność znalezienia miejsca na zrzut urobku pochodzącego z pogłębienia kanału żeglugowego. Prace pogłębiające realizowane w przeszłości na tym akwenie prowadziły do szeregu poważnych zniszczeń tarlisk ryb i kolonii ptaków[potrzebny przypis].
  • Zmiany w składzie gatunkowym ryb oraz wzmożony ruch statków, na spokojnej dotąd zachodniej części Zalewu Wiślanego, negatywnie wpłynie na zimujące ptaki wodne, dla ochrony których powołano Obszar Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000[44].
  • Szkody dla środowiska naturalnego będą niewspółmiernie wielkie do korzyści ekonomicznych (które będą miały charakter raczej lokalny)[41].
  • Zalew Wiślany zamarza średnio na 4 miesiące w roku. Utrzymanie toru wodnego w miesiącach zimowych wymagać będzie dodatkowych kosztów[potrzebny przypis].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Kanał żeglugowy - System Informacji Przestrzennej Urzędu Gminy Sztutowo. [dostęp 2020-06-08].
  2. Zobacz, jak będzie wyglądał przekop Mierzei. Po raz pierwszy pokazano wizualizację. info.elblag.pl, 2016-04-07. [dostęp 2016-04-07].
  3. Katarzyna Kapczyńska: Nowy Świat na mierzei. Puls Biznesu pb.pl, 2015-12-24. [dostęp 2016-04-07].
  4. Przekop Mierzei do 2022 r.? Minister Gróbarczyk: "Ten termin wydaje się jak najbardziej możliwy". info.elblag.pl, 2016-04-07. [dostęp 2016-04-07].
  5. PAP, Budowa kanału na Mierzei Wiślanej zwiększy potencjał portu w Elblągu | PortalMorski.pl, www.portalmorski.pl [dostęp 2020-06-11] (pol.).
  6. Damian Małecki, Przekop Mierzei Wiślanej – Fakty i Mity, 21 lutego 2019 [dostęp 2020-06-11] (pol.).
  7. T. Chudzyński, Przekop przez Mierzeję Wiślaną z dwoma mostami, Dziennik Bałtycki z 20.04.2016 [dostęp: 21.04.2016]
  8. Rząd zbuduje sztuczną wyspę na Zalewie Wiślanym. Będzie widoczna z kosmosu
  9. Rząd zapłaci miliony? Krynica Morska chce opodatkować sztuczną wyspę
  10. A może by tak osuszyć Zalew Wiślany?, mojezulawy.pl [dostęp 2016-09-18].
  11. Durchstich zur Freiheit. Von A bis Z, RADIOdienst POLSKA, 29.08.2019 [dostęp: 05.04.2020]
  12. Piotr Dwojacki, Eugeniusz Kwiatkowski też chciał przekopać mierzeję, Dziennik Bałtycki, 24.08.2009 [dostęp: 20.04.2016]
  13. Sikorski do PiS: koszt przekopu Mierzei Wiślanej to miliard złotych. www.tvn24.pl. [dostęp 2017-11-24].
  14. a b Dariusz Bugajski: Nowe rozwiązania w zakresie żeglugi na Zalewie Wiślanym w: Przegląd Morski nr 2(032) z 2010.
  15. Tadeusz Jednorał, Koncepcja budowy kanału żeglugowego przez Mierzeję Wiślaną łączącego porty Zalewu Wiślanego z Morzem Bałtyckim (korzyści wynikające z realizacji powyższej inwestycji), Projekt Badawczy Zamawiany KBN nr PBZ-061-01, sierpień 2004.
  16. Katarzyna Kapczyńska: Elbląg będzie oknem Polski na świat. pb.pl, 2014-08-05. [dostęp 6 sierpnia 2014].
  17. Gazeta Wyborcza. Trójmiasto, Przekop Mierzei za dwa lata, Maciej Sandecki, 23.02.2016
  18. Rząd przyjął uchwałę w sprawie przekopu Mierzei Wiślanej, dziennikelblaski.pl [dostęp 2016-05-26].
  19. RM podjęła uchwałę ws. budowy drogi wodnej łączącej Zalew Wiślany z Zatoką Gdańską – Aktualności – Czytaj – srodowisko.abc.com.pl, www.srodowisko.abc.com.pl [dostęp 2016-05-27].
  20. Ustawa z dnia 24 lutego 2017 r. o inwestycjach w zakresie budowy drogi wodnej łączącej Zalew Wiślany z Zatoką Gdańską (Dz.U. z 2019 r. poz. 1073)
  21. Paweł Wojciechowski Jest decyzja ws. lokalizacji przekopu Mierzei Wiślanej 19 października 2017
  22. To tutaj przekopią Mierzeję Wiślaną. Z wizytą w Nowym Świecie. dziennikelblaski.pl, 2017-10-23. [dostęp 2018-09-18].
  23. Ogłoszono przetarg na budowę kanału przez Mierzeję Wiślaną. 2019-01-01. [dostęp 2019-01-02].
  24. Jest decyzja wojewody ws. przekopu przez Mierzeję Wiślaną
  25. RDLP: wycinka na Mierzei Wiślanej jest zakończona
  26. Od blisko 300 do 700 mln drożej za pierwszy etap przekopu Mierzei. Duże zainteresowanie Chińczyków
  27. Polsko-belgijskie konsorcjum najwyżej ocenione w przetargu na przekop Mierzei Wiślanej. Rząd dołoży kilkaset milionów
  28. Podpisano umowę na budowę kanału przez Mierzeję Wiślaną. Wykonawca wejdzie na teren budowy za dwa tygodnie
  29. Przekop Mierzei Wiślanej pod znakiem zapytania. Rząd nie zamierza finansować pogłębienia toru wodnego
  30. Min. Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej sur Twitter : "W związku z masową akcją dezinformacji oraz manipulacji nt. #PrzekopMierzei Wiślanej informujemy, że są zabezpiec..., twitter.com [dostęp 2019-10-27] (fr.).
  31. Jednostka, która ma pogłębiać tor na Zalewie Wiślanym, gotowa do pracy. Ogłoszono to podczas Konwentu Morskiego, radiogdansk.pl [dostęp 2019-10-27].
  32. Przekop Mierzei Wiślanej: plac budowy przekazany – Inżynieria.com, inzynieria.com [dostęp 2019-10-27].
  33. Przekop Mierzei Wiślanej. Ponad 10 mln zł na wydobycie wraków i niewybuchów
  34. Rząd PiS nie liczy miliardów na przekop Mierzei Wiślanej, bo zrobił z niego inwestycję obronną
  35. Rząd nie wstrzyma przekopu Mierzei Wiślanej. Jest przetarg na kolejne prace
  36. Zamieszanie z bursztynem na przekopie Mierzei Wiślanej. Lewica alarmuje NIK
  37. Teren inwestycyjny Terkawka. www.elblag.eu. [dostęp 2017-10-10].
  38. PARP : Elbląski Park Technologiczny na Modrzewinie Południe.. porpw.parp.gov.pl. [dostęp 2017-10-10].
  39. a b Urząd Morski, Raport ewaluacyjny programu wieloletniego „Budowa drogi wodnej łączącej Zalew Wiślany z Zatoką Gdańską", maj 2014.
  40. Resort gospodarki liczy, że opinia KE ws. budowy kanału przez Mierzeję będzie pozytywna. Onet Biznes.pl. [dostęp 2016-01-30].
  41. a b Dobrzycka-Krahel i inni, Przekop przez Mierzeję Wiślaną czy ingerencja w bioróżnorodność Zalewu Wiślanego?, „Journal of Ecology and Health”, R. 15, nr 5, 2011 [dostęp 2017-03-06].1 stycznia
  42. Dorota Abramowicz, Dziennik Bałtycki 3-III-2017, strona 15.
  43. Przekop Mierzei Wiślanej może okazać się transportowym fiaskiem
  44. "Przekop Mierzei Wiślanej zniszczy jedyny w swoim rodzaju fragment Polski"

Linki zewnętrzneEdytuj