Moralność pani Dulskiej

dramat Gabrieli Zapolskiej

Moralność pani Dulskiejdramat Gabrieli Zapolskiej, którego prapremiera odbyła się w 1906 r. w Krakowie, a w wersji fizycznej wydany został przez wydawnictwo Orgelbrandów w 1907 r.[1] Jedno z najważniejszych dzieł autorki[2].

Moralność pani Dulskiej
Ilustracja
Przedstawienie w Teatrze Miejskim w Wilnie, 1935
Autor

Gabriela Zapolska

Typ utworu

komedia satyryczna

Wydanie oryginalne
Miejsce wydania

Warszawa

Język

polski

Data wydania

1907

poprzednia
brak
następna
Pani Dulska przed sądem(inne języki)

Pierwsza część cyklu „Moralność pani Dulskiej”, z kontynuacjami Pani Dulska przed sądem i Śmierć Felicjana Dulskiego[3]. Sztuka grana także z podtytułem Tragifarsa kołtuńska[1][2].

Ten dramat został wybrany jako lektura w ramach „Narodowego Czytania” w 2021 roku.[4]

Bohaterowie utworu

edytuj
  • Aniela Dulska – tytułowa pani Dulska,
  • Felicjan Dulski – mąż Dulskiej,
  • Zbyszko – syn Dulskich romansujący z Hanką,
  • Hesia i Mela – córki Anieli i Felicjana,
  • Hanka – służąca w domu Dulskich,
  • Juliasiewiczowa – radczyni, krewna Dulskiej,
  • Tadrachowa – matka chrzestna Hanki.

Geneza

edytuj

Moralność pani Dulskiej powstała w ciągu kilkunastu dni na przełomie października i listopada 1906 roku. Premiera odbyła się w grudniu w Teatrze Miejskim w Krakowie.

Pomysł utworu podsunął Zapolskiej jej mąż. Przyjęto, że przy poszukiwaniu wzorców postaci Zapolska zasugerowała się sugestią swojego redakcyjnego kolegi, Leopolda Szenderowicza, który podsunął pisarce postać swojej kamieniczniczki Gołąbowej i jej rodziny[5].

Pierwowzorem Anieli Dulskiej jest znana z kołtuństwa lwowska mieszczka, niejaka pani Gołąbowa. Nazwisko bohaterki łączy się również ze lwowianką – niejaką Czesławą Dulską, która w odpowiedzi na ankietę ogłoszoną w 1905 roku przez popularny lwowski dziennik „Wiek Nowy” opisała swój system gospodarowania w domu, oparty na egoizmie, skąpstwie i wyzysku służącej.

Wątek najstarszego syna Dulskich, Zbyszka, ma swoje źródło w romansie syna krewnych, pp. Pertaków, stanisławowskich znajomych męża pisarki. Młodzieniec ów romansował – za przyzwoleniem matki i całej rodziny – ze służącą.

Czas i miejsce akcji

edytuj

Akcja utworu rozgrywa się na początku XX wieku, w zależności od adaptacji we Lwowie lub w Krakowie, w salonie państwa Dulskich. Autorka w didaskaliach informuje o umeblowaniu wnętrza: „Dywany, meble solidne… Rogi obfitości, sztuczne palmy, landszaft haftowany za szkłem… Stara piękna serwantka mahoniowa i empirowy ekranik. Lampa z abażurem z bibuły, stoliki, a na nich fotografie”. Sztuka bywa także wydawana i wystawiana na scenie z realiami krakowskimi[1].

Problematyka dzieła

edytuj

Sztuka Zapolskiej jest tragifarsą, czyli połączeniem elementów komedii z elementami tragedii. Główna bohaterka – Aniela Dulska – jest postacią obłudną, dwulicową, fałszywą, chciwą, nie potrafi okazać życzliwości, gardzi ludźmi biednymi, słabymi i wrażliwymi. Wszystko, co robi, robi na pokaz. Jej postawa, nazywana dulszczyzną, prezentuje pozorną moralność — życie w zakłamaniu i obłudzie. Przymyka oko na romans jej syna z Hanką, aby tylko ten nie włóczył się nocami po lokalach. W rzeczywistości Dulska nie wyobraża sobie małżeństwa Zbyszka z Hanką, uważałaby to za hańbę dla jej rodziny i splamienie jej honoru. Problem pojawia się, gdy Hanka zachodzi w ciążę.

Miejsca akcji: Kraków lub Lwów

edytuj

W obiegu wydawniczym znajdują się dwie wersje dramatu — w jednej akcja ma miejsce we Lwowie, a w drugiej w Krakowie (dotyczy to odniesień do rozmaitych miejsc — np. w wersji „lwowskiej” Felicjan Dulski odbywa „spacer” na Wysoki Zamek, a przy ulicy Teatyńskiej musi przyspieszyć, bo „tunel rozbijają”, podczas kiedy w „krakowskiej” celem „spaceru” jest Kopiec Kościuszki, a przyspieszyć musi koło Parku Jordana, bo „zaczepiają”).

Autorka umieściła akcję we Lwowie, ale przed przedstawieniem w Krakowie (na prośbę ówczesnego dyrektora Teatru Miejskiego w Krakowie — Ludwika Solskiego) dokonała adaptacji scenicznej utworu umieszczając akcję w Krakowie.

Dramat został wydany drukiem przez wydawnictwo Orgelbrandów w 1907 roku i była to wyłącznie wersja „lwowska”. Natomiast wersja „krakowska” krążyła wyłącznie w formie odpisów w teatrach w Krakowie.

W 1921 r. sztuka została wydana przez wydawnictwo Lektor. Wydawca ten słynął z tego, że publikował dość niechlujnie (liczne błędy językowe), a przede wszystkim nie respektował praw autorskich (nie uzyskał na wydanie zgody ani autorki ani Orgelbrandów). Wydanie to oparte zostało na jednym z odpisów wykonanych dla potrzeb krakowskiego teatru (z uwagi na to, że użyto odpisu prawdopodobnie przeznaczonego dla suflera, wydanie to odznaczało się pominięciem większości didaskaliów), więc akcja umieszczona została w Krakowie. Śmierć autorki przeszkodziła jej w podjęciu kroków prawnych.

W okresie międzywojennym znalazły się zatem w obiegu wydawniczym obie wersje. W okresie PRL-u aż do 1988 r. z racji uwarunkowań politycznych wydawana była wyłącznie wersja „krakowska” (o „lwowskiej” co najwyżej wspominano) — wszystkie ekranizacje z tego okresu akcję mają umieszczoną w Krakowie.

W 1988 roku wydany został tekst pochodzący z Orgelbranda z akcją we Lwowie. Obecnie wydaje się obie wersje, zależnie od pochodzenia źródła.

Ekranizacje i adaptacje

edytuj

Sztuka Gabrieli Zapolskiej była wystawiana nie tylko na scenach teatrów, ale też adaptowana na potrzeby filmowe. W 1930 roku na jej podstawie powstał pierwszy film pod tytułem Moralność pani Dulskiej w reżyserii Bolesława Newolina. Był to pierwszy w Polsce film dźwiękowy.

Sztuka była pięciokrotnie adaptowana na potrzeby Teatru Telewizji w latach 1968, 1970, 1992, 2006 i 2013[6][7].

W 1958 roku powstał czeski film Morálka paní Dulské w reżyserii Jiřího Krejčíka[8].

W roku 1975 powstał film pod tytułem Dulscy w reżyserii Jana Rybkowskiego[9], wykorzystujący wątki z tej sztuki.

Wątki z Moralności pani Dulskiej wykorzystano też w serialu Z biegiem lat, z biegiem dni... Andrzeja Wajdy[10] (odcinek 7, „Kraków 1907”).

2 października 2015 odbyła się premiera filmu (komedii nieobyczajowej) Panie Dulskie w reżyserii Filipa Bajona z Krystyną Jandą, Katarzyną Figurą i Mają Ostaszewską w rolach głównych[11]. Jest to kontynuacja wątków dramatu, dziejąca się w latach 1954 i 1994.

Przypisy

edytuj
  1. a b c Czachowska 1984 ↓.
  2. a b Zapolska Gabriela, [w:] Encyklopedia PWN [dostęp 2020-06-24].
  3. BiblioNETka » książki w cyklu „Moralność pani Dulskiej”. [dostęp 2013-03-02]. (pol.).
  4. https://www.radio.kielce.pl/wiadomosci/w-kielcach-tez-czytano-moralnosc-pani-dulskiej,135478
  5. Stanisław Nicieja: Cmentarz Łyczakowski we Lwowie w latach 1786–1986. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1988, s. 234. ISBN 83-04-02817-4.
  6. Moralność pani Dulskiej, reż. M. Wrona [online], teatrtv.vod.tvp.pl [dostęp 2020-07-03] (pol.).
  7. Moralność pani Dulskiej, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (sztuki). [dostęp 2020-07-03].
  8. Morálka paní Dulské [online], Česko-Slovenská filmová databáze [dostęp 2023-07-07].
  9. Dulscy. [dostęp 2020-07-03].
  10. Z biegiem lat, z biegiem dni.... [dostęp 2020-07-03].
  11. Panie Dulskie. [dostęp 2020-07-03].

Bibliografia

edytuj

Linki zewnętrzne

edytuj