Otwórz menu główne
W swojej retoryce „99%” (lud) przeciwko „1%” (elita), międzynarodowy ruch Occupy Wall Street na początku 2010 roku był przykładem populistycznego ruchu społecznego

Populizm (z łac. populus = lud) – zjawisko polityczne, w którego spektrum lokuje się szereg postaw i stanowisk odwołujących się w swojej retoryce do idei i woli „ludu”, często zestawiając je w kontrze do woli i interesów „elit”.

Termin populizm rozwinął się w XIX wieku i był od tego czasu używany w różnych kontekstach. W dyskursie politycznym często nadaje mu się nacechowanie negatywne, odnosząc go do własnych adwersarzy. Niewiele osób lub grup politycznych określa się samych jako „populistyczne”. W ramach nauk politycznych i innych nauk społecznych stosowano różne definicje populizmu. Niektórzy autorzy krytykowali termin jako nieostry lub niejednoznaczny i proponowali jego odrzucenie.

Populizm można opisywać w aspekcie doktrynalnym, socjotechnicznym i psychospołecznym[1]. W analizie koncepcyjnej (ideational approach) populizm definiuje się jako ideologię, w której „lud”, jako siła moralnie wyższa, przeciwstawiany jest „elitom”, postrzeganym jako skorumpowane i reprezentujące wyłącznie własne, partykularne interesy.

Ugrupowania populistyczne różnią się w sposobie definiowania, jakie grupy społeczne składają się na „lud”. Kryteria tej definicji mogą być oparte na podziałach klasowych, etnicznych lub narodowych. Populiści zazwyczaj przedstawiają „elity” jako zamknięty establishment polityczny, gospodarczy, kulturalny i medialny, oskarżając go o stawianie własnych interesów lub interesów innych grup (takich jak obce kraje lub imigranci) ponad interesy „zwykłych ludzi”. Jako elementy dyskursu populistycznego wymienia się prymat woli ludu, antyelitaryzm i antypluralizm[2].

Przywódcami populistycznych partii i ruchów społecznych często są osoby charyzmatyczne, które przedstawiają się jako „głos ludu”. Sprawując urzędy publiczne w demokracjach liberalnych, populiści często są odpowiedzialni za odstępstwa od funkcjonujących w nich modelów politycznych i społecznych. Wynika to z faktu podważania przez populistów niezależnych instytucji, takich jak media lub sądownictwo, które uważają za wrogie wobec „woli ludu”.

Ernesto Laclau opisał populizm jako emancypacyjną siłę społeczną, poprzez którą zmarginalizowane grupy kwestionują dominujące struktury władzy[3]. Niektórzy ekonomiści używają terminu populizm w odniesieniu do rządów, które angażują się w znaczne wydatki publiczne finansowane przez pożyczki zagraniczne, co skutkuje hiperinflacją i koniecznością zarządzania kryzysowego.

W mowie potocznej niekiedy rozumie się populizm synonimicznie do demagogii; to znaczy jako głoszenie chwytliwych haseł „zgodnych z oczekiwaniami większości społeczeństwa w celu uzyskania jego poparcia i zdobycia wpływów lub władzy”[4], przedstawianie uproszczonych propozycji rozwiązania skomplikowanych problemów wraz z odwołaniem się do zbiorowych emocji.

Populizm często łączy się z innymi ideologiami, takimi jak nacjonalizm, liberalizm czy socjalizm. Populiści działają na różnych pozycjach doktrynalnych w spektrum lewicy-prawicy: wyróżnić można zarówno lewicowy, jak i prawicowy populizm.

DoktrynaEdytuj

Aspekt doktrynalny polega na przyjęciu, że "wola ludu", "wola narodu" lub "wola mas" jest zasadniczą polityczną legitymacją dla osób i organizacji sprawujących rządy[5]. Polityka oparta na populizmie w aspekcie psychospołecznym stara się dostarczyć wyborcom przywódcę określonego typu pożądanego przez większość. W aspekcie socjotechnicznym polega na stosowaniu demagogii, odwoływaniu się do stereotypów i mitów społecznych. Mity takie mogą uzasadniać antagonizmy społeczne, przeciwstawiać dobro biednego ludu rządzącym elitom, odwoływać się do uprzedzeń rasowych i etnicznych. Celem zabiegów socjotechnicznych może być też wykształcenie mitów politycznych sprzyjających realizacji założeń politycznych[1].

Charakterystyczną cechą ideologii populistycznej jest założenie, że ludzie tworzą jednorodne ciało[6]. Ideologia populistyczna przypisuje ludziom, szczególnie społecznościom wiejskim cnotę prostych ludzi. Są oni nośnikiem zbiorowych tradycji i charakteru narodowego[7]. Podkreśla również negację oraz opozycyjność wobec istniejącego stanu rzeczy[8].

Populiści twierdzą, że partie polityczne stworzyły sztuczny podział w homogenicznym społeczeństwie i wysuwają swój własny interes ponad interes społeczny, zostały skorumpowane oraz zepsuły więź pomiędzy liderami i ich stronnikami. Populiści przeciwstawiają się jedynie partiom establishmentu, prezentując siebie jako ugrupowanie antysystemowe[9] i podkreślają, że tylko i wyłącznie oni są reprezentacją zwykłego ludu[10].

Dążą do wprowadzenia nowych dróg reprezentacji politycznej poprzez instytucje demokracji bezpośredniej: demokrację plebiscytową (referenda oraz inicjatywa społeczna) personalizację władzy (bezpośrednie wybory wysokich funkcjonariuszy państwowych, wzmocnienie władzy prezydenta i premiera)[9].

Poza krytykowanym ujęciem populizmu jako ideologii, strategii lub dyskursu populizm może być atrakcyjnym stylem politycznym[11]. Zarzucanie populizmu jest uznawane za określenie pejoratywne sugerujące oportunizm polityczny[7].

NurtyEdytuj

W ramach populizmu występują dwa nurty: lewicowy i prawicowy. Różnią się one naciskiem kładzionym na poszczególne kwestie: w przypadku lewicowych populistów – kwestie ekonomiczne (wyrosłe z idei egalitaryzmu), w przypadku prawicowych populistów – kwestie związane z tożsamością kulturową, oparte na idei nacjonalizmu[9].

Populizm lewicowyEdytuj

Populizm lewicowy opiera się na wydzieleniu antagonistycznych w stosunku do ludu grup, procesów i instytucji takich, jak: globalizacja, amerykanizacja, kapitaliści, międzynarodowe koncerny oraz na licznych przywilejach socjalnych dla obywateli, takich jak darmowa służba zdrowia czy dochód podstawowy. Populiści prezentują siebie jako prawdziwych, demokratycznych socjalistów, skierowanych przeciwko zewnętrznym zagrożeniom. Podkreślają społeczną równość oraz prymat ideologicznego uniwersalizmu. Lewicowy populizm przejmuje również elementy populizmu prawicowego, jak np. kwestie antyimigranckie[12].

Populizm prawicowyEdytuj

Populizm prawicowy opiera się na podkreślaniu nierówności społecznej[12]. Prawicowe partie populistyczne charakteryzują się odgradzaniem tożsamości narodowej (kulturowej, rzadziej etnicznej) zarówno od innych narodów, imigrantów, mniejszości narodowych, jak i od inaczej myślących lub zachowujących się we własnym kraju[13]. Typowy dla tych ugrupowań jest również szacunek dla obyczajów oraz tradycyjnej moralności[14].

Prawicowy populizm charakteryzuje również eurosceptycyzm z powodów kulturowych (UE jako zagrożenie dla języka, wartości), politycznych (dla prawicowych populistów państwo powinno być autonomiczne i suwerenne) i ekonomicznych (UE jako zagrożenie wykorzystania gospodarek narodowych)[15].

Potoczne rozumienie terminuEdytuj

Potocznie populizm oznacza działania polityczne zmierzające do zdobycia władzy i wpływów poprzez schlebianie oczekiwaniom społecznym i składanie nierealnych obietnic[5].

Populizm jest także cechą przypisywaną mediom. Media populistyczne charakteryzują się wrogością i kwestionowaniem elit, odwołują się do zdrowego rozsądku oraz uczuć moralnych[7].

PrzypisyEdytuj

  1. a b Ewa Bujwid-Kurek. Populizm w państwach Bałkanów Zachodnich. „Krakowskie Studia Międzynarodowe”. 4, s. 255-266, VIII. 2011. 
  2. Péter Krekó, Csaba Molnár, Attila Juhász, Jacek Kucharczyk, Filip Pazderski: Więcej niż populizm. Zjawisko trybalizmu na Węgrzech i w Polsce. Instytut Political Capital, 2018.
  3. Laclau, Ernesto. 2005. On Populist Reason. London: Verso
  4. Populizm. Słownik języka polskiego PWN. [dostęp 4 maja 2019].
  5. a b Jadwiga Burta. Prawda i kłamstwo w wypowiedziach populistycznych. „Słowo. Studia językoznawcze”. 3, s. 56-62, 2012. ISSN 2082-6931. 
  6. Koen Abts, Stefan Rummens. Populism versus Democracy. „Political Studies”. 55 (2), s. 405–424, 2007. DOI: 10.1111/j.1467-9248.2007.00657.x. ISSN 0032-3217 (ang.). 
  7. a b c Benjamin Krämer. Media Populism: A Conceptual Clarification and Some Theses on its Effects. „Communication Theory”. 24 (1), s. 42–60, 2014. DOI: 10.1111/comt.12029. ISSN 10503293 (ang.). 
  8. Moroska ↓, s. 132.
  9. a b c Moroska ↓, s. 134.
  10. Czy Biedroń jest populistą?, Kultura Liberalna, 12 lutego 2019 [dostęp 2019-02-18] (pol.).
  11. Benjamin Moffitt, Simon Tormey. Rethinking Populism: Politics, Mediatisation and Political Style. „Political Studies”. 62 (2), s. 381–397, 2014. DOI: 10.1111/1467-9248.12032. ISSN 00323217 (ang.). 
  12. a b Moroska ↓, s. 133.
  13. Tomasiewicz Jarosław: Faszyzm? Populizm? Liberalizm? /w:/ "Sprawy Polityczne" nr 17-18 (2002)
  14. Moroska ↓, s. 144.
  15. Moroska ↓, s. 146.

Literatura uzupełniającaEdytuj

  • Altermatt Urs: Narodowy populizm w Europie Zachodniej. "Znak" nr 10 (1993)
  • Marczewska-Rytko Maria: Populizm - teoria i praktyka polityczna. Lublin 1995
  • Bartłomiej Michalak: Partie protestu w Europie Zachodniej. Analiza relewancji politycznej. Toruń 2008
  • Moroska Aleksandra: Prawicowy populizm a eurosceptycyzm (na przykładzie Listy Pima Fortuyna w Holandii i Ligi Polskich Rodzin w Polsce), Wrocław 2010
  • Tomasiewicz Jarosław: Niepogoda dla populistów. Kampanie prezydenckie Andrzeja Leppera i Bogusława Ziętka w 2010 r. /w:/ Wybory prezydenckie 2010. Pod red. Janusz Okrzesik, Waldemar Wojtasik. Katowice 2011. ​ISBN 978-83-61975-8

Linki zewnętrzneEdytuj