Otwórz menu główne

Pstrążna

wieś w województwie śląskim
Zobacz też: inne znaczenia.

Pstrążnawieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie rybnickim, w gminie Lyski.

Pstrążna
wieś
ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat rybnicki
Gmina Lyski
Liczba ludności (2008) 911
Strefa numeracyjna 32
Kod pocztowy 44-284
Tablice rejestracyjne SRB
SIMC 0216473
Położenie na mapie gminy Lyski
Mapa lokalizacyjna gminy Lyski
Pstrążna
Pstrążna
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pstrążna
Pstrążna
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Pstrążna
Pstrążna
Położenie na mapie powiatu rybnickiego
Mapa lokalizacyjna powiatu rybnickiego
Pstrążna
Pstrążna
Ziemia50°05′15″N 18°21′28″E/50,087500 18,357778

Po wojnie siedziba gminy Pstrążna. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa katowickiego.

Przez miejscowość przepływa niewielka struga Sumina, dopływ Rudy.

Obszar wsi - 422 ha.

Wzniesienie Pstrążnej: od 230 do 282,2 m n.p.m.(Podlesie).

Rys historycznyEdytuj

W pierwszym historycznym zapisie z roku 1335 nazwa wioski brzmi "Pstrazno". Zmiany nazw wioski w poszczególnych okresach:

  • 1408 r. - Pstranzna
  • 1472 r. - "ze Pstruzney"
  • 1478 r. - "ze Pstruzne"
  • 1652 r. - "Pstruzna"
  • 1687 r. - "Pstronzna"
  • 1478 r. - "Pstrontzna"
  • 1855 r. - "Psrzonsna"
  • zniemczona nazwa z 1908 r. - "Fischgrund"

Nazwa wioski oznacza miejsce dawnego licznego występowania pstrągów w rzece Sumince lub też miejscowych stawach.

Pierwszy posiadacz folwarku w Pstrążnej - Mikołaj Mozga, w 1538 r. zapisał połowę swojego majątku swej pierwszej żonie z d. Zdarza, a w 1541 r. drugiej swej żonie Annie z d. Zawada. Kolejni właściciele majątku: od 1554 r. - Jerzy von Zasuski-Macerowski, Adam Bies, Larysz, Mordeis, Freistein, Kotulinski, Freiher, Tost, Schweinischen, Rochowski, Gebauer, Stein, Marcin Schultz. W 1905 r. Marcin Schultz sprzedał majątek w Pstrążnej dla skarbu pruskiego, od którego dzierżawił go rotmistrz Fryderyk Lonczyk. Od chwili powstania w 1918 r. państwa polskiego majątek ten przeszedł na rzecz skarbu polskiego (po ustaleniu granicy zachodniej w 1922 r.). W latach 1924-1936 dzierżawcą majątku był Adam Sikora. Położone w rejonie Pstrążna-Podlesie pola folwarku zostały rozparcelowane i powstała tam nowa kolonia gospodarstw chłopskich. Część ziemi wykupili miejscowi chłopi, a resztę Alojzy Kot dla swego syna Władysława. Po roku 1945 część ziemi p. Kota zagarnęła Spółdzielnia Produkcyjna i PGR Kornowac. Kolejnym właścicielem ziemi jest Jolanta Kota, córka Władysława.

Herb wioskiEdytuj

Na niebieskim tle postać rybaka z gołą głową, niosącego na drążku, położonym na ramionach, po jednej sieci z każdej strony (od 1835 r.). W nowszej wersji herbu zamiast sieci są wiadra (od 1921 r.).

SzkolnictwoEdytuj

Przy kościele istniała 2 izbowa drewniana Szkoła Parafialna, gdzie uczył Hawer. Do roku 1871 naukę w szkole prowadzono w języku polskim, a od 1872 r. uczono po niemiecku. Nowa murowana szkoła 3 klasowa z mieszkaniami dla nauczycieli oddana została do użytku w 1863 r. Budowę szkoły sfinansowało państwo oraz mieszkańcy parafii. Naukę w języku polskim ponownie rozpoczęto w szkole dopiero w 1922 r. Działali tu tacy pedagodzy jak: Emilia Winigrad (pierwszy polski kierownik szkoły), Julia Gałeczka, Otton Porażyk, Alojzy Tengler - długoletni kierownik szkoły również i po 1945 r., aż do przejścia na emeryturę (także organista w miejscowym kościele) Podczas działań wojennych w 1945 r. szkoła uległa spaleniu i została odbudowana w 1947 r. W 1966-1969 r. wybudowano nową szkołę podstawową (obecnie Szkoła Podstawowa im. Kazimierza Wielkiego).

Dane statystyczneEdytuj

Pstrążna w roku 1861 liczyła 274 mieszkańców. Zabudowę stanowiło 34 głównie drewnianych budynków mieszkalnych oraz 40 budynków gospodarskich. Żywy inwentarz przedstawiał się: 19 koni, 58 szt. bydła rogatego, świń 33, 53 owce oraz 2 kozy. Dworskie pola liczyły 943 morgi, chłopskie 390 morg (było to już po uwłaszczeniu).

Wieś opłacała następujące rodzaje podatków: od budynków 4 talary, gruntowy 78 talary, przemysłowy 22 talary oraz klasyfikacyjny 103 talary. Podatek przemysłowy pobierano od rzemieślników, sklepikarzy oraz młynarzy.

Istniały też dwa młyny napędzane wodą z koryta rzeczki Suminki. Ich właścicielami byli Jęczmionka, a następnie Utrata (młyn ten istniał obok drogi z Pstrążnej do Rzuchowa) oraz Joan, a po nim przejął go Sitek, ten zaś młyn umiejscowiony był u styku wioski Dzimierz nad Suminką.

Ludność utrzymywała się głównie z uprawy roli, przekształcając się w części wraz z rozwojem kopalń i przemysłu w górników i rzemieślników.

Kolejny spis urzędowy z 1910 r. wykazał w Pstrążnej 492 mieszkańców.

Rozwinięty ruch POW i powstańczy przeprowadził potyczki w czasie I i II powstania śląskiego. Wybitni organizatorzy tego ruchu: Emanuel Szymera, Franciszek Staniczek, Józef Depta, zaś aktywnym działaczem Katolickiego Związku Zawodowego na kopalni "Anna" w Pszowie był Teodor Staniczek. 9 kompanię V Powstańczego Pułku Rybnickiego wystawiła parafia Pstrążna i wioski przynależne do parafii Pstrążna. Dowódcą kompanii był Emanuel Szymera. Kompania ta 3 maja 1921 r. opanowała miejscowość i udała się na front. Powrót 9 kompanii z III powstania śląskiego upamiętnia tablica umiejscowiona przed wioską od strony Dzimierza.

Podczas Plebiscytu do głosowania było uprawnionych w Pstrążnej 278 osób, w tym przywiezionych emigrantów 62. Opowiedziało się za przyłączeniem Śląska do Polski 165, do Niemiec 107.

W okresie międzywojennym Naczelnikiem Gminy Pstrążna był Karol Porwoł. W tym czasie wybudowana została droga bita Dzimierz - Pstrążna - Rzuchów. Z polskich organizacji działały tu: Związek Powstańców Śląskich, Towarzystwo Matek Polek i Młodych Polek oraz mniejszościowe organizacje niemieckie.

W czasie okupacji Naczelnikiem Gminy był Mika Wilhelm, zaś Ortsgrupenleitrem Eugeniusz Gentner - rodowity Niemiec. Na tablicy pamiątkowej w miejscowym kościele parafialnym jest wykaz osób, które poniosły śmierć w obozach koncentracyjnych jak i też z rąk żołnierzy radzieckich.

Inwestycje w wiosce w latach 1945-1993:

  • wybudowanie wodociągu wiejskiego,
  • remont dachu i zewnętrznej elewacji kościoła,
  • 1966-1969 r. wybudowanie nowej szkoły podstawowej (obecnie Szkoła Podstawowa im. Kazimierza Wielkiego),
  • wybudowanie przez GS piekarni, pawilonu sklepowego, magazynów, warsztatu mechanicznego i punktu skupu żywca,
  • nałożenie nawierzchni asfaltowej na przelotową drogę z Dzimierza w kierunku Rzuchowa,
  • wyasfaltowanie dróg bocznych w obrębie wioski,
  • wybudowanie nowej drogi asfaltowej w kierunku Łańc,
  • wybudowanie boiska sportowego,
  • powstanie Spółdzielni Produkcyjnej,
  • wybudowanie budynku wraz z zapleczem technicznym Kółka Rolniczego,
  • objęcie wsi komunikacją PKS z dwoma przystankami.

ParafiaEdytuj

Powstanie parafii nastąpiło prawdopodobnie w połowie XIII w. (podobnie jak w Lyskach). W pierwszym historycznym zapisie z roku 1335 istniał tu już kościół parafialny. W 1341 r. poświęcono nowy kościół, który przetrwał do 1679 r. W 1684 r. zbudowano drewniany kościół, rozebrany w 1903 r.

Obecny kościół parafialny pw. św. Mikołaja został zbudowany w 1905 r. Marcin Schultz wówczas na rzecz budującego się nowego kościoła zapisał 6 ha ziemi i gotówkę w wys. 8 000 złotych marek. Jest to świątynia murowana, neoromańska, orientowana, jednonawowa z transeptem, od wsch. półkolista absyda. Przy transeptach półkoliste absydy. Od zach. czworoboczna, trójkondygnacyjna wieża, w dolnej części poszerzona, ujęta kolistymi klatkami schodów na chór muzyczny. Nad nawą czworoboczna wieżyczka sygnaturki, z latarnią i hełmem ostrosłupowym. Ściany oszkarpowane, w górnej części potynkowane, z ceglastymi fryzami arkadkowymi. Okna trójdzielne z półkolistymi obramieniami. W wieży biforium. Portal półkolisty, flankowany kolumnami kompozytowymi. Dach dwuspadowy, kryty dachówką. Hełm wieży otrosłupowy, kryty blachą. Nad absydami daszki pokryte blachą. W transepcie ołtarze neobarokowe. Chrzcielnica kamienna, polichromowana z XVIII w. Kropielnica kamienna, w bocznej kruchcie z XVII w. Na konsolach w absydzie i w transepcie figury z dawnego kościoła, m.in. Matki Boskiej z Dzieciątkiem i św. Jana Ewangelisty XVII w. Chór muzyczny wsparty na kolumnach, organy z końca XIX w. W kruchcie tablica upamiętniająca ofiary otatniej wojny.

Do parafii Pstrążna należały: Pstrążna, Dzimierz, Żytna, Łańce, Rzuchów, Pstrążna-Podlesie i Czernica.

Cmentarz znajduje się wokół kościoła - powierzchnia ok. 2 ha, uporządkowany w latach 1990-1993. Najstarsze nagrobki pochodzą z początku XX w. Na zach. od kruchty usytuowany jest nagrobek ks. Józefa Marcinka (1835 r.). Obmurówka z poziomą metalową płytą inskrypcyjną w języku polskim. Krzyż metalowy opleciony metalowym wężem.

Inne obiekty w parafiiEdytuj

  • Na wsch. od kościoła stoi kamienny krzyż "Boża Męka", postawiony w 1884 r. z fundacji Jana i Barbary Świerczek. Postument wysmukły, prostopadłościenny, dwukondygnacyjny, z gzymsami. W górnej części trójlistnie zamknięta wnęka z figurką Matki Boskiej Bolesnej. Sam krzyż prosty, postawiony prawdopodobnie po 1945 r.
  • W murowane ogrodzenie, zbudowane równocześnie z kościołem (ok. 1905 r.), wkomponowane są trzy kapliczki. Dwie z nich znajdują się na płn. i płd. od kościoła, murowane, otynkowane, z ceglaną dekoracją, otwarte w formie stlli zwieńczonych trójkątnie, ujętych słupkami. Trzecia kapliczka, w ogrodzeniu na pn.-zach. od kościoła, przy ulicy, zbudowana z cegły, otynkowana, z ceglaną dekoracją, na planie półkola. Od frontu półkoliście zamknięta, przeszklona wnęka figurą Matki Boskiej z Dzieciątkiem.
  • Na wschód od kościoła znajduje się Grota Matki Boskiej Fatimskiej, murowana z kamienia, obrośnięta kwitnącym okazem bluszczu.
  • Przy ul. Morcinka 16 w ogrodzeniu posesji usytuowana jest kapliczka, zbudowana ok. 1900 r., odnowiona w 1992 r. We wnęce figurka św. Urbana.
  • Za zabudowaniami przy ul. Czernickiej, na skraju pól, stoi kamienny krzyż "Boża Męka" postawiony w 1902 r. W ostrołukowej wnęce figurka Matki Boskiej Bolesnej.
  • Inny krzyż, stoi na zakolu drogi w kierunku Dzimierza, postawiony ok. 1950 r.
  • Na skarpie drogi w kierunku Dzimierza usytuowany jest Pomnik Powstańczy.

Linki zewnętrzneEdytuj