Sęp brunatny

Sęp brunatny[9], ścierwnik brunatny[10] (Necrosyrtes monachus) – gatunek padlinożernego ptaka z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae). Występuje na obszarze Afryki subsaharyjskiej.

Sęp brunatny
Necrosyrtes monachus[1]
(Temminck, 1823)
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd szponiaste
Rodzina jastrzębiowate
Podrodzina jastrzebie
Plemię Gypini
Rodzaj Necrosyrtes[2]
Gloger, 1841[3]
Gatunek sęp brunatny
Synonimy

Rodzaju:

Gatunku:

  • Cathartes monachus Temminck, 1823[6]
  • Vultur pileatus Burchell, 1824[7]
Podgatunki
  • N. m. monachus (Temminck, 1823)
  • N. m. pileatus (Burchell, 1824)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[8]
Status iucn3.1 CR pl.svg

SystematykaEdytuj

Po raz pierwszy gatunek opisał Coenraad Jacob Temminck w 1823 na podstawie holotypu z Senegalu. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Cathartes monachus[11]. Obecnie (2016) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza sępa brunatnego w monotypowym rodzaju Necrosyrtes. IOC wyróżnia dwa podgatunki[12], jednak kwestia ich odrębności jest dyskusyjna. Ptaki należące do N. m. pileatus różnią się od przedstawicieli podgatunku nominatywnego jedynie rozmiarami, które wzrastają z zachodu na wschód i południe (ekoklina)[11].

EtymologiaEdytuj

  • Necrosyrtes: gr. νεκρος nekros „zwłoki, zmarły”; συρω surō „ciągnąć, wlec”[13].
  • Caprornis: rodzaj Caprimulgus Linnaeus, 1758 (jerzyk); ορνις ornis, ορνιθος ornithos „ptak”[14].
  • Gypiscus: zdrobnienie nazwy rodzaju Gyps de Savigny, 1809 (sęp)[15].
  • monachus: późnołac. monachus „mnich” (np. zakapturzony, z czarną obwódką), od gr. μοναχος monakhos „mnich”, od μονος monos „samotny”, od μοναχοω monakhoō „być samotnym”[16].
  • pileatus: łac. pileatus „nakryty”, od pileus „filcowa czapka”[17].

MorfologiaEdytuj

Długość ciała 67–70 cm, masa ciała 1530–2600 g (średnio 2028 g), rozpiętość skrzydeł 170–182 cm[11]. Upierzenie głównie brązowe. Skóra z przodu i na wierchu głowy oraz z przodu szyi jest naga, kark i tył szyi porasta jedynie puch. Dziób cienki. U osobników młodocianych zwykle przód głowy jest niebieski, a wierzch i tył głowy porasta krótki, ciemnobrązowy (nie beżowy) puch[18].

Zasięg występowaniaEdytuj

Sepy brunatne występują w Afryce subsaharyjskiej, od Senegalu i południowej Mauretanii na wschód poprzez południowy Niger i Czad po Sudan Południowy, Etiopię i zachodnią Somalię i dalej na południe po północną Namibię i Botswanę, następnie poprzez Zimbabwe po południowy Mozambik i północno-wschodnią Południową Afrykę[18].

Ekologia i zachowanieEdytuj

Często sępy brunatne spotykane są w okolicach ludzkich osiedli, jednak występują również na otwartych terenach trawiastych, skrajach lasów, zadrzewionej sawannie, wzdłuż wybrzeży i na pustyniach. Odnotowywane były do 4000 m n.p.m., jednakże poniżej 1800 m n.p.m. występują najliczniej. Sępy brunatne są zwykle osiadłe, występuje dyspersja u ptaków poza sezonem rozrodczym i ptaków młodocianych; osobniki żyjące w strefie Sahelu wędrują w zależności od występowania opadów[18]. Sępy brunatne żywią się padliną, w tym małych ssaków i rybą, jajami innych ptaków, odchodami, odpadkami i owadami. Choć często jako pierwsze przylatują do padliny, są uległe w stosunku do innych sępów. Prawdopodobnie dlatego chętnie odwiedzają okolice siedlisk ludzkich, gdzie żerują na odpadkach – ponieważ większe sępy wykazują większy lęk przed człowiekiem[19].

LęgiEdytuj

Okres lęgowy w zachodniej Afryce i w Kenii okres lęgowy trwa cały rok, szczególnie nasilony jest od listopada do czerwca. W północno-wschodniej Afryce sezon lęgowy trwa głównie od października do czerwca, a w południowej Afryce – od maja do grudnia[18]. W zachodniej Afryce sępy brunatne gniazdują w półkoloniach w wysokich drzewach rozparcelowanych wokół wsi, jednakże w Afryce południowej gniazda są już dobrze zamaskowane, a sępy gniazdują samotnie. Ich gniazda mają formę platformy z patyków umieszczonej tuż przed piętrem koron. Obydwa ptaki z pary biorą udział w budowie gniazda. Zniesienie liczy jedno jajo, które jest wysiadywane przez około 51 dni. Młode przebywają w gnieździe od 3 do 4 miesięcy. W pełni opierzone młode przez kolejne pół roku nadal są jeszcze zależne od rodziców[19].

Status i zagrożeniaEdytuj

W latach 2004–2009 IUCN uznawało sępa brunatnego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern), w latach 2011 i 2012 uznano go za zagrożonego (EN, Endangered), zaś w 2015 zmieniono klasyfikację na krytycznie zagrożonego wyginięciem (CR, Critically Endangered). Według danych z 2015 roku, przez ostatnie 53 lata nastąpił gwałtowny spadek liczebności szacowany na 83% (64–93% zależnie od miejsca badania). Zagrożeniem dla tych sępów są głównie przypadkowe zatrucia, łapanie dla zastosowań w medycynie tradycyjnej i dla mięsa oraz tępienie. W Nigerii, według danych z 2013, 90% części sępów sprzedawanych do zastosowania w medycynie ludowej pochodziło od sępów brunatnych. Miejscami mięso tych sępów sprzedawane jest jako kurze. We wschodniej Afryce zagrożenie stanowią również zatrucia karbofuranem, który używany jest w przynętach mających otruć duże, drapieżne ssaki[18].

PrzypisyEdytuj

  1. Necrosyrtes monachus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Necrosyrtes, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 2 stycznia 2011]
  3. C.W.L. Gloger: Gemeinnütziges Hand- und Hilfsbuch der Naturgeschichte. Für gebildete Leser aller Stände, besonders für die reifere Jugend und ihre Lehrer. Breslau: A. Schulz, 1841, s. 236. (niem.)
  4. J.J. Kaup: Monograph of the Falconidæ, systematically arranged. W: W. Jardine: Contributions to ornithology for 1849. Edinburgh: W.H. Lizars, 1849, s. 112. (ang.)
  5. C.J. Sundevall: Methodi naturalis avium disponendarum tentamen: försök till fogelklassens naturenliga uppställnung. Stockholm: Samson & Wallin, 1873, s. 110. (łac.)
  6. C.J. Temminck: Nouveau recueil de planches coloriées d’oiseaux: pour servir de suite et de complément aux planches enluminées de Buffon, édition in-folio et in-4⁰ de l’Imprimerie royale, 1770. Strasbourgh: Chez Legras Imbert et Comp., 1838, s. ryc. 222. (fr.)
  7. W.J. Burchell: Travels in the interior of southern Africa. Cz. 2. London: Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown, 1824, s. 195 (przypis). (ang. • łac.)
  8. BirdLife International 2016, Necrosyrtes monachus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2018 [online], wersja 2018-1 [dostęp 2018-08-08] (ang.).
  9. Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Gypini Blyth, 1851 (wersja: 2018-06-24). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2018-08-08].
  10. P. Mielczarek, W. Cichocki. Polskie nazewnictwo ptaków świata. „Notatki Ornitologiczne”. Tom 40. Zeszyt specjalny, s. 43, 1999. ISSN 0550-0842. 
  11. a b c A.C. Kemp & D.A. Christie: Hooded Vulture (Necrosyrtes monachus). W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie & E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2015. [dostęp 2015-01-07]. (ang.)
  12. Frank Gill & David Donsker: New World vultures, Secretarybird, kites, hawks & eagles. IOC World Bird List (v6.4), 22 października 2016. [dostęp 3 listopada 2016].
  13. Jobling 2018 ↓, s. Necrosyrtes.
  14. Jobling 2018 ↓, s. Caprornis.
  15. Jobling 2018 ↓, s. Gypiscus.
  16. Jobling 2018 ↓, s. monachus.
  17. Jobling 2018 ↓, s. pileatus.
  18. a b c d e Hooded Vulture Necrosyrtes monachus. BirdLife International. [dostęp 3 listopada 2016].
  19. a b Necrosyrtes monachus. Global Raptor Information Network, 2 maja 2016.

BibliografiaEdytuj

  1. J.A. Jobling: Key to Scientific Names in Ornithology. W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie & E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2018. [dostęp 2018-08-08]. (ang.)