Otwórz menu główne

Solaris Tramino

Tramwaj produkowany przez Solaris Bus & Coach

Solaris Tramino – rodzina tramwajów, które są produkowane przez firmę Solaris Bus & Coach z Bolechowa koło Poznania. Pierwszy prototyp powstał w lipcu 2009 roku, a produkcja seryjna ruszyła w 2011 roku. Tramwaje z tej rodziny są eksploatowane w Niemczech (Brunszwik, Jena, Lipsk) i Polsce (Olsztyn i Poznań). Łącznie wyprodukowano 101 pojazdów, a kolejnych 63 zostało zamówionych.

Solaris Tramino
Tramino S105p w Poznaniu
Tramino S105p w Poznaniu
Dane ogólne
Producent Solaris Bus & Coach
Solaris Tram
Stadler Polska
Premiera Trako 2009
Lata produkcji od 2009
Miejsce produkcji Polska Środa Wielkopolska
Polska Poznań[1]
Polska Siedlce
Dane techniczne
Liczba członów 3 – 5
Długość 29 300 – 35 740 mm
Prędkość maksymalna 70 km/h
Wnętrze
Niskopodłogowość 65-100%
Wysokość podłogi 350 mm
Portal Portal Transport szynowy

Spis treści

HistoriaEdytuj

Rodzina Solaris Tramino miała pierwotnie składać się z dwóch całkowicie niskopodłogowych odmian: 5-członowej o długości 31,7 m i 3-członowej o długości 18,8. Zakładano również możliwość budowy tramwajów dłuższych, dwukierunkowych lub nie w pełni niskopodłogowych. Jako pierwsza powstała wersja 5-członowa. Prace projektowe rozpoczęły się w 2008 roku, a budowa pudła w marcu 2009[2].

Prototyp Tramino powstał w kooperacji z Autosanem i MPK – Łódź. Autosan przygotował szkielety wszystkich członów, a w halach należących do MPK Łódź odbył się montaż pierwszego Tramino[3][2]. Kadłuby kolejnych egzemplarzy wytwarzane są w nowym zakładzie Solarisa w Środzie Wielkopolskiej[4].

Pierwsze pojazdy miały być dostarczone do Szczecina[5], jednak przetarg z początku 2009 roku unieważniono, a w kolejnym zwyciężyła firma Pesa[6].

1 kwietnia 2017 rozpoczęła działalność spółka Solaris Tram będąca wspólnym przedsięwzięciem Solaris i Stadlera. W czerwcu spółka sprzedała pierwsze tramwaje – Tramino dla Brunszwiku[7]. W drugiej połowie listopada 2018 Stadler wykupił od Solarisa wszystkie udziały w spółce Solaris Tram[8]. W lutym 2019 poinformowano, że produkcja Tramino zostanie częściowo przeniesiona do fabryki Solaris Polska w Siedlcach[9].

Prezentacje promocyjneEdytuj

Premiera prototypu tramwaju nastąpiła 14 października 2009 podczas targów Trako w Gdańsku[10]. Tramwaj ten został również zaprezentowany rok później podczas targów InnoTrans w Berlinie[11]. W 2011 roku na targach Trako i w 2012 roku na targach InnoTrans zaprezentowany został Tramino dla Poznania[12][13]. W 2013 roku na targach Trako swoją premierę miało Tramino dla Jeny[14], w 2014 roku na targach InnoTrans zaprezentowano Tramino dla Brunszwiku[15], a w 2015 roku na Trako pokazano Tramino dla Olsztyna[16]. Na InnoTrans 2016 zaprezentowano ponownie Tramino dla Olsztyna oraz makietę wnętrza Tramino dla Lipska[17][18], natomiast gotowy tramwaj dla Lipska zaprezentowano rok później podczas targów Trako w Gdańsku[19].

 
Kabina motorniczego w S110b
 
Wnętrze S110b

ZamówieniaEdytuj

  • 23 listopada 2009 – podpisanie umowy na dostawę 40 tramwajów typu S105p dla MPK Poznań[2],
  • 28 grudnia 2010 – podpisanie umowy na dostawę 5 tramwajów typu S105p dla MPK Poznań[20],
  • 11 lipca 2011 – podpisanie umowy na dostawę 5 tramwajów typu S109j dla Jenaer Nahverkehr[21],
  • 5 lipca 2012 – podpisanie umowy na dostawę 15 tramwajów typu S110b dla Braunschweiger Verkehrs[22],
  • 21 września 2012 – podpisanie umowy na dostawę 15 tramwajów typu S111o dla MPK Olsztyn[23],
  • 21 maja 2013 – podpisanie umowy na dostawę 3 tramwajów typu S110b dla Braunschweiger Verkehrs[24],
  • 26 marca 2015 – podpisanie umowy ramowej na dostawę 41 tramwajów dla Leipziger Verkehrsbetriebe[25],
    • 26 marca 2015 – podpisanie umowy wykonawczej na dostawę 5 tramwajów[25],
    • 1. kwartał 2016 – podpisanie umowy wykonawczej na dostawę 9 tramwajów[26],
    • 22 września 2017 – podpisanie umowy wykonawczej na dostawę 9 tramwajów[19],
    • 20 grudnia 2018 – rozszerzenie umowy ramowej o 20 dodatkowych tramwajów[27],
  • 29 czerwca 2017 – podpisanie umowy na dostawę 7 tramwajów dla Braunschweiger Verkehrs[28],
  • 16 stycznia 2018 – podpisanie umowy ramowej na dostawę 50 tramwajów dla MPK w Krakowie[29],
    • 16 stycznia 2018 – podpisanie umowy wykonawczej na dostawę 35 tramwajów[29],
    • 12 grudnia 2018 – podpisanie umowy wykonawczej na dostawę 15 tramwajów[30].

Testy w innych miastachEdytuj

17 lutego 2015 do Krakowa do zajezdni Nowa Huta przetransportowano prototypowego S100 celem odbycia testów[31][32]. Testy rozpoczęły się 23 lutego i trwały do 30 sierpnia. W czasie testów Tramino obsługiwało kursy na liniach 1, 4 i 14, które prowadzą do Nowej Huty[33].

W 2016 roku jeden z jenajskich S109j był testowany w ruchu liniowym we Frankfurcie nad Odrą. Tramwaj został również zaprezentowany podczas dnia otwartego zajezdni tramwajowej[34].

KonstrukcjaEdytuj

Do rodziny Tramino należą zarówno tramwaje wieloprzegubowe (Tramino dla Poznania) oraz tramwaje typu GTx, zwane w Polsce krótkimi wagonami przegubowymi[35] (Tramino dla Jeny, Brunszwiku i Olsztyna)[36].

Przewidywana przez producenta żywotność tramwaju to 30 lat[36].

Typ Rozstaw
szyn
Liczba
członów
Układ
osi
Długość Szerokość Masa Liczba
i moc silników
Miejsca
siedzące
Niska
podłoga
Właściwości
S100 1435 mm 5 Bo'2'Bo' 31,70 m 2,35 m 41,8 t 4 × 105 kW 61+8 100%          [2][37][38][39]
S105p 1435 mm 5 Bo'2'Bo' 32,03 m 2,4 m 42,5 t 4 × 105 kW 48+5 100%          [40][36]
S109j 1000 mm 3 1A'+'Bo'+A1' 29,3 m 2,3 m 39,05 t 4 × 90 kW 61 100%          [41][36]
S110b 1100 mm 4 1A+'Bo'+1A'+A1' 35,74 m 2,3 m 50,8 t 5 × 90 kW 87 100%        [42][43][15]
S111o 1435 mm 3 29,3 m 2,5 m 43 t 4 × 120 kW 43 100%            [23][44][45][46][47][48]
XL 1458 mm 4 37,63 m 2,3 m 75 65% [18]
Brunszwik 2 1100 mm 4 36 m 79 100%        [7]
Kraków 33,4 m 2,4 m 80 100%            [29]

Tramwaje wieloprzeguboweEdytuj

 
Tramwaje wieloprzegubowe:
1 – S100, 2 – S105p,
Krótkie wagony przegubowe:
3 – S109j, 4 – S111o, 5 – S110b

Wieloprzegubowe tramwaje S100 (prototyp) i S105p (wersja poznańska) posiadają po 5 członów. Pod każdym członem nieparzystym znajduje się dwuosiowy wózek, a człony parzyste są podwieszane i tym samym pozbawione wózków. Poszczególne człony połączone są przegubami, z których 4 umożliwiają skręt w poziomie, a 1 w pionie. W pierwszym i ostatnim członie znajdują się jednoskrzydłowe drzwi, a w 2. i 4. członie znajdują się po 2 pary dwuskrzydłowych drzwi. Na środkowym członie znajduje się pantograf połówkowy. Tramwaje są w 100% niskopodłogowe i pozbawione jakichkolwiek stopni, w rejonie wejść podłoga znajduje się na wysokości 350 mm, a nad wózkami na wysokości 480 mm[2][39][37][49][40][36].

Seryjny S105p różni się od prototypowego S100 m.in. brakiem wcięć w dolnej części pudła, dzięki czemu można było najwęższe przejścia w tramwaju poszerzyć z 600 mm do 750 mm, szersze są również podwójne drzwi – 1500 mm zamiast 1300 mm, zmniejszono liczbę miejsc siedzących na rzecz ogólnej pojemności pojazdu oraz zmieniono zwrot pantografu (w S100 był ustawiony pod włos)[38][36][37].

Krótkie wagony przeguboweEdytuj

Tramwaje typu GTx, w przeciwieństwie do tramwajów wieloprzegubowych, posiadają wózki pod każdym członem, dzięki takiemu rozwiązaniu masa tramwaju rozkłada się bardziej równomiernie, jest on bardziej stabilny oraz siły przekazywane przez przeguby są mniejsze[36]. Wadą tego rozwiązania jest to, że takie tramwaje zajmują większą skrajnię[50].

Pierwszym Tramino tego typu są tramwaje S109j zakupione przez Jenę. S109j są to tramwaje trójczłonowe i dwukierunkowe, poruszające się na trzech wózkach, z których środkowy ma napędzane dwie osie, a skrajne po jednej[51]. Wózki nie są skrętne, a jedynie elastyczne – wychylają się o 4,5°[52]. Pojazdy są całkowicie klimatyzowane, część siedzeń znajduje się w układzie metro i posiadają po 4 drzwi o szerokości 1300 mm po obu stronach pojazdu[51]. Z wyjątkiem drzwi przy kabinach motorniczego, drzwi nie znajdują się naprzeciwko siebie[53].

Kolejnymi Tramino tego typu są tramwaje zakupione przez Brunszwik. Są to tramwaje czteroczłonowe i jednokierunkowe, poruszające się na czterech wózkach, z których drugi ma napędzane obie osie, a pozostałe tylko po jednej[22]. Pojazdy wyposażone są system stabilizujący tor jazdy oraz superkondensatory[54]

Kolejne tramwaje tego rodzaju zamówił Olsztyn[36], Tramino dla Olsztyna bazuje na wersji dla Jeny. Główną różnicą jest inny sposób montażu silników – w Tramino Olsztyn silnik znajduje się na wózkach, a nie w nadwoziu, jak w przypadku Tramino Jena[55]. Model dla Olsztyna dodatkowo wyróżnia niestandardowa skrajnia – tramwaj ma 2,5 m szerokości (standardowo tramwaje w Polsce mają 2,4 metra szerokości)[56]. Tramwaje wyposażone są w aktywny system zawieszenia, który pozwala na dostosowanie wysokości wejścia pojazdu oraz w system hydraulicznej stabilizacji toru jazdy[57].

XLEdytuj

Na trzeci wariant zdecydowano się w przypadku tramwajów zamówionych przez Lipsk, które są częściowo niskopodłogowe i wyposażone w wózki obrotowe, obracające się więcej niż kilkanaście procent względem osi pojazdu[58]. Tramwaje te mają po 4 wózki napędowe oraz 1 toczny wózek Jakobsa[18].

EksploatacjaEdytuj

 
Prototypowy S100 w Poznaniu
Państwo Miasto Przewoźnik Typ Okres eksploatacji Liczba
  Polska Poznań MPK Poznań S100 od 2011 1
S105p od 2011 45
Olsztyn MPK Olsztyn S111o od 2015 15
Kraków MPK Kraków 0 z 50
  Niemcy Jena Jenaer Nahverkehr S109j od 2013 5
Brunszwik Braunschweiger Verkehrs S110b od 2014 18 z 25
Lipsk Leipziger Verkehrsbetriebe XL 17 z 23 (61)
Łączna liczba: 101 z 164 (212)

PoznańEdytuj

 
S105p w Poznaniu

23 listopada 2009 Solaris podpisał umowę z MPK Poznań na dostawę 40 niskopodłogowych tramwajów[2] z opcją rozszerzenia o kolejne 20 sztuk[59]. 28 grudnia 2010 MPK podpisało umowę z Solarisem na dodatkowe 5 egzemplarzy[20]. Na potrzeby zamówienia Solaris wynajął w poznańskiej dzielnicy Junikowo halę, gdzie Tramino przechodziły ostateczny montaż[59].

Na 2 dni przed podpisaniem pierwszej umowy do Poznania dotarł prototypowy Tramino o zbliżonej charakterystyce do tramwajów zamówionych przez MPK[60], który w marcu 2010 roku rozpoczął testy na ulicach Poznania[61]. W połowie maja prototyp otrzymał dopuszczenie do ruchu ulicznego[62], a pod koniec maja została zaprezentowany na zjeździe Komisji Tramwajowej Izby Gospodarczej Komunikacji Miejskiej[38]. 26 listopada Tramino odbył swój pierwszy kurs z pasażerami[63], a 28 stycznia rozpoczął kursy liniowe na linii nr 14 Os. Sobieskiego – Górczyn[64]. Ostatecznie MPK zdecydowało się na wydzierżawienie prototypowego Tramino od Solarisa[64]. W 2015 prototypowy Tramino odbył w Krakowie kilkumiesięczne testy, po których powrócił do Poznania[33][65].

Pierwszy seryjny Tramino został dostarczony 23 kwietnia 2011 do zajezdni przy ulicy Głogowskiej[66], gdzie 23 maja został zaprezentowany i otrzymał homologację[67]. 11 sierpnia pierwszy, a 26 sierpnia drugi tramwaj po raz pierwszy wyjechały na trasę[68][69]. Do końca 2011 roku dostarczono 26 egzemplarzy[70]. Dostawy zakończono 28 maja 2012[71].

11 grudnia 2014 Tramino prowadzone przez pijanego pracownika warsztatu podczas przejazdu technicznego najechało na inny tramwaj w wyniku czego 20 osób zostało rannych. Uszkodzenia tramwaju były na tyle poważne, że tramwaj otrzymał nowy szkielet czołowego członu[72].

OlsztynEdytuj

 
S111o w Olsztynie

21 września 2012 podpisano umowę z Olsztynem na dostawę 15 dwukierunkowych trójczłonowych tramwajów. Wszystkie pojazdy miały zostać dostarczone w 2014 roku, kiedy miała zostać zakończona budowa nowej linii tramwajowej w Olsztynie, gdzie w latach 60. zlikwidowano tramwaje[23]. Ze względu na opóźnienia w budowie linii tramwajowych zdecydowano się przesunąć dostawy na 2015 rok[73].

Pod koniec maja 2015 pierwszy tramwaj był gotowy[74] i następnie został skierowany na testy na terenie zajezdni Franowo w Poznaniu[47], które trwały do drugiej połowy lipca[75]. 12 czerwca drugi wyprodukowany egzemplarz o numerze 3001 dostarczono do Olsztyna[76], gdzie 19 czerwca został zaprezentowany na terenie zajezdni tramwajowej[77]. 25 czerwca do Olsztyna dostarczono trzeci wyprodukowany pojazd o numerze 3002 jako drugi i planowano wówczas, że dostawy pozostałych tramwajów potrwają do pierwszych dni października[78]. 21 sierpnia na terenie zajezdni w Olsztynie odbył się pierwszy przejazd próbny jednego z tramwajów[79], a 5 października zakończono dostawy[80]. W międzyczasie, od 22 do 25 września, na gdańskich targach Trako prezentowano olsztyńskie Tramino o numerze 3011[81].

19 listopada jeden z tramwajów odbył próbny przejazd na trasie zajezdnia – dworzec kolejowy[82]. Tydzień później zakończono pierwszy etap testów, podczas którego tramwaj przejechał trasę o długości niespełna 11 km i rozpędził się do prędkości 70 km/h[83]. Podczas testów okazało się, że w przypadku 7 z 40 peronów tramwajowych potrzebna będzie drobna ich przebudowa[84]. 3 grudnia rozpoczęto szkolenia motorniczych (2 tramwaje zostały przystosowane do nauki jazdy)[85]. 6 grudnia podczas dni otwartych zajezdni tramwajowej odbyły się pierwsze przejazdy z pasażerami[86]. 19 grudnia w Olsztynie uruchomiono pierwszą linię[87], a 27 grudnia drugą[88].

Pod koniec września 2018 5 z 15 tramwajów była wyłączona z ruchu ze względu na podejrzenie luzów w łożyskach osi portalowej[89]. Ostatecznie do naprawy skierowano 7 tramwajów. W lutym 2019 w ruchu było 13 pojazdów, a 2 pozostałe w trakcie naprawy[90].

JenaEdytuj

 
S109j w Jenie

11 lipca 2011 podpisano umowę z Jenaer Nahverkehr GmBH na dostawę 5 dwukierunkowych 3-członowych tramwajów[21]. W drugiej połowie lipca 2013 dostarczono pierwszy egzemplarz[51], który został zaprezentowany 3 września[91]. W drugiej połowie września wszystkie 5 tramwajów było już odebranych[14], a 9 listopada odbyła się oficjalna prezentacja w Jenie[92]. 13 stycznia 2014 pierwszy tramwaj zaliczył swój debiut liniowy[93].

Wszystkie 5 tramwajów otrzymało imiona od miast partnerskich Jeny: Aubervilliers, Berkeley, Erlangen, Lugoj i San Marcos[50].

Jenajskie Tramino są pierwszymi w historii tramwajami polskiej produkcji, które zostały sprzedane w Niemczech[50].

BrunszwikEdytuj

 
S110b w Brunszwiku

5 lipca 2012 podpisano umowę z Braunschweiger Verkehrs AG na dostawę 15 tramwajów do niemieckiego Brunszwiku. Pojazdy miały być dostarczane między majem a grudniem 2014[22]. 21 maja 2013 skorzystano z opcji rozszerzenia zamówienia o 3 dodatkowe składy, które mają zostać dostarczone do maja 2015[24]. Produkcja tramwajów rozpoczęła się w grudniu 2013[73]. W marcu 2014 człony pierwszego egzemplarza zostały połączone w całość i trwało wyposażanie wnętrza[94]. Pierwszy tramwaj został dostarczony do Brunszwiku 18 lipca 2014[15], a drugi w pierwszych dniach sierpnia[95]. 28 września podczas Dni Technologii i Innowacji zaprezentowano 3 pierwsze tramwaje[96], a 13 kwietnia 2015 rozpoczęto planową eksploatację dwóch Tramino w Brunwsziku[97]. Dostawy wszystkich tramwajów zakończyły się w 2015 roku[98].

29 czerwca 2017 przewoźnik zamówił kolejne 7 egzemplarzy (z opcją na kolejne 7) nieznacznie różniących się od wcześniejszych[28][7].

LipskEdytuj

 
XL w Lipsku

26 marca 2015 podpisano umowę ramową z Leipziger Verkehrsbetriebe na dostawę 41 tramwajów do Lipska. Dostawę zaplanowano w czterech transzach, w ramach pierwszej z nich Solaris ma dostarczyć 5 tramwajów[25]. W 1. kwartale 2016 roku podpisano umowę na dostawę wagonów z drugiej transzy składającej się z 9 wagonów[26]. 21 grudnia do Lipska dotarł pierwszy tramwaj, ze względu na swoje rozmiary otrzymał przydomek XL[58]. 11 lutego podczas targów Haus-Garten-Freizeit jeden z tramwajów został zaprezentowany[99]. 13 lipca odbył się pierwszy przejazd z pasażerami, a dzień później pierwszy kurs liniowy na linii nr 4[100]. 22 września 2017 podpisano umowę na dostawę 3. transzy tramwajów składającej się z 9 sztuk, dostarczonych do Lipska było wówczas 5 pojazdów z łącznie zamówionych 23[19]. Pod koniec 2017 roku w ruchu było 7 tramwajów[101]. 20 grudnia 2018 podpisano umowę rozszerzającą zamówienie ramowe z 41 do 61 sztuk[27]. Do grudnia 2018 dostarczono łącznie 17 tramwajów [102].

KrakówEdytuj

16 stycznia 2018 podpisano umowę ramową na dostawę 50 tramwajów wraz z umową wykonawczą na pierwsze 35 sztuk[29]. 12 grudnia podpisano umowę na wykonawczą na drugą partię tramwajów obejmującą 15 sztuk[30]. Pierwsze nowe tramwaje powinny trafić do Krakowa na początku 2020 roku, cały kontrakt zgodnie z umową ma zostać zrealizowany w trzecim kwartale 2020 roku[29].

Nagrody i wyróżnieniaEdytuj

  • 2011 – nagroda im. inżyniera Ernesta Malinowskiego na targach Trako w Gdańsku[103],
  • 2011 – nagroda im. profesora Jana Podoskiego (Izba Gospodarcza Komunikacji Miejskiej)[103],
  • 2011 – wyróżnienie w kategorii motoryzacja i transport publiczny na targach arena DESING w Poznaniu[103],
  • 2013 – nagroda im. prof. Jana Podoskiego na targach Trako w Gdańsku[104],
  • 2013 – medal Prezesa Stowarzyszenia Elektryków Polskich na targach Trako w Gdańsku[104],
  • 2015 – nagroda Red Dot za design Tramino dla Brunszwiku[105],
  • 2017 – nagroda im. inżyniera Ernesta Malinowskiego na targach Trako w Gdańsku za Tramino Lipsk[106].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Solaris otworzył drugą w mieście fabrykę: Tramino powstają przy Brodowskiej (pol.). Gazeta Średzka, 2012-01-01. [dostęp 2012-06-07].
  2. a b c d e f Tomasz Gieżyński. Solaris Tramino – nowa siła na tramwajowym rynku. „Świat kolei”. 12/2009, s. 46-47. Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  3. Michał Szczudlik: Solaris i Autosan razem. logistyka.pb.pl, 2009-11-20. [dostęp 2014-01-01].
  4. Tam, gdzie powstają tramwaje Tramino. [dostęp 21 grudnia 2010].
  5. Karol Wach: Szczecin wybrał Solarisa. InfoTram, 11 marca 2009. [dostęp 3 kwietnia 2009].
  6. Karol Wach: W Szczecinie jednak PESA. InfoTram, 29 lipca 2009. [dostęp 30 sierpnia 2009].
  7. a b c Solaris Tram z pierwszym zamówieniem. Tramwaje dla Brunszwiku (pol.). transport-publiczny.pl, 2017-07-06. [dostęp 2017-08-17].
  8. Stadler wykupił Solaris Tram (pol.). transport-publiczny.pl, 2018-11-20. [dostęp 2018-11-20].
  9. Stadler Polska z zamówieniami na ponad 100 tramwajów. W tym Lipsk od Solarisa (pol.). transport-publiczny.pl, 2019-02-02. [dostęp 2019-02-24].
  10. TRAKO 2009: Debiut Tramino Solarisa. Rynek Kolejowy, 14 października 2009. [dostęp 14 października 2009].
  11. Arkadiusz Lubka. InnoTrans 2010. „Świat Kolei”. 10/2010, s. 3. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  12. Paweł Terczyński. Międzynarodowe Targi Kolejowe TRAKO 2011. „Świat Kolei”. 11/2011, s. 12-15. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  13. Dariusz Kalinowski, Ryszard Rusak. Targi InnoTrans 2012. „Świat Kolei”. 10/2012, s. 12-15. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  14. a b Solaris Tramino Jena – pierwszy hit Trako (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2013-09-24. [dostęp 2013-09-24].
  15. a b c Dariusz Kalinowski. Targi InnoTrans 2014. „Świat Kolei”. 11/2014, s. 12-17. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  16. Roman Czubiński: Solaris: Dziś Tramino dla Olsztyna, jutro dla Lipska. transport-publiczny.pl, 2015-09-22. [dostęp 2015-09-22].
  17. Tramino Olsztyn w Berlinie. infotram.pl, 2016-09-21. [dostęp 2016-09-25].
  18. a b c Witold Urbanowicz: Solaris pokazuje wnętrze tramwaju dla Lipska. Oświetlenie zależne od pory roku (pol.). transport-publiczny.pl, 2016-09-22. [dostęp 2016-09-25].
  19. a b c Solaris Tram z umową na kolejne Tramino dla Lipska. infotram.pl, 2017-09-25. [dostęp 2017-09-25].
  20. a b Dalszych pięć Tramino dla Poznania. infotram.pl, 2011-01-04. [dostęp 2013-04-23].
  21. a b Solaris dostarczy tramwaje do Niemiec. infotram.pl, 2011-07-13. [dostęp 2013-04-23].
  22. a b c Der Solaris Tramino Braunschweig (niem.). braunschweiger-verkehrs-ag.de [web.archive.org]. [dostęp 2014-02-02].
  23. a b c Solaris: Olsztyn wybiera Solarisy Tramino (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-09-21. [dostęp 2012-09-21].
  24. a b Solaris Tramino jadą do Brunszwiku (pol.). kurierkolejowy.eu, 2013-05-21. [dostęp 2013-05-21].
  25. a b c Witold Urbanowicz: Solaris z umową na 41 tramwajów dla Lipska. 2015-03-26. s. www.transport-publiczny.pl. [dostęp 2015-03-26].
  26. a b Solaris optymistycznie patrzy w przyszłość. infotram.pl, 2016-03-01. [dostęp 2016-03-02].
  27. a b Solaris z umową na dodatkowe 20 tramwajów do Lipska (pol.). transport-publiczny.pl, 2018-12-28. [dostęp 2018-12-28].
  28. a b [DE Stadler and Solaris: Second batch of Tramino trams for Braunschweig]. railcolornews.com, 2017-07-01. [dostęp 2017-08-17].
  29. a b c d e Umowa na tramwaje dla Krakowa podpisana. infotram.pl, 2018-01-16. [dostęp 2018-01-18].
  30. a b Stadler dostarczy do Krakowa kolejne 15 tramwajów. Jest umowa (pol.). transport-publiczny.pl, 2018-12-12. [dostęp 2018-12-12].
  31. J. Kołodziej. Poznański tramwaj w Krakowie. „Świat Kolei”. 4/2015, s. 8. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  32. Tramino w Krakowie (pol.). infotram.pl, 2015-02-19. [dostęp 2015-02-19].
  33. a b Jakub Dybalski: Kraków. Testy Tramino od Solarisa zakończone. Wraca do Poznania. transport-publiczny.pl, 2015-09-03. [dostęp 2015-09-15].
  34. Frankfurt (O) testuje Tramino. infotram.pl, 2016-09-26. [dostęp 2016-09-27].
  35. Krótkie tramwaje przegubowe produkcji AD Tranz. infotram.pl, 2009-12-08. [dostęp 2013-12-22].
  36. a b c d e f g h Tramino. solarisbus.com. [dostęp 2013-12-22].
  37. a b c Press Release InnoTrans 2010 (pol.). solarisbus.pl, 2013-09-21. [dostęp 2013-12-22].
  38. a b c Premiera Tramino w Poznaniu. infotram.pl, 2010-05-25. [dostęp 2013-12-27].
  39. a b Wybierz tramwaj, który Twoim zdaniem prezentuje się najlepiej!. infotram.pl, 2010-06-01. [dostęp 2014-02-01].
  40. a b Press Release InnoTrans 2012 (pol.). solarisbus.pl. [dostęp 2013-12-22].
  41. Prospekt S109j
  42. InnoTrans: Światowa premiera Tramino Brunszwik, Solaris liczy na kolejne kontrakty (pol.). infotram.pl, 2014-09-23. [dostęp 2014-09-23].
  43. Der Tramino (niem.). verkehr-bs.de. [dostęp 2014-10-06].
  44. Parametry techniczne oferowanego tramwaju. 2011-12-05. [dostęp 2013-04-22].
  45. Odpowiedzi na pytania 12.12.2013 r. – zmiana terminu składania ofert. . s. 2. 
  46. greg: Gotowy tramwaj dla Olsztyna czeka na wyjazd. olsztyn.gazeta.pl, 2015-06-08. [dostęp 2015-06-08].
  47. a b Martyn Janduła: Pierwszy tramwaj w drodze do Olsztyna. transport-publiczny.pl, 2015-06-11. [dostęp 2015-06-11].
  48. Tramwaj oficjalnie otwarty (pol.). tramwaje.olsztyn.eu, 2015-06-19. [dostęp 2015-06-19].
  49. Arkadiusz Lubka. Niskopodłogowy tramwaj Solaris Tramino S105p. „Technika transportu szynowego”. 10/2006, s. 30-41. Emi-press Wydawnictwa Techniczne i Naukowe (pol.). 
  50. a b c Pierwszy polski tramwaj dla Niemiec zaprezentowany w Jenie (pol.). transport-publiczny.pl, 2013-11-12. [dostęp 2013-12-30].
  51. a b c Pierwszy Tramino dojechał do Jeny (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2013-07-22. [dostęp 2013-07-22].
  52. Tramino Traminu nie jest równe. infotram.pl, 2013-12-03. [dostęp 2014-01-01].
  53. Solaris: Tramino Jena to zupełnie inna koncepcja pojazdu (pol.). transport-publiczny.pl, 2013-12-15. [dostęp 2013-12-17].
  54. Niedługo wyruszy pierwsze Tramino dla Brunszwiku (pol.). transport-publiczny.pl, 2014-07-07. [dostęp 2014-07-11].
  55. Martyn Janduła: Pierwsze Tramino Olsztyn już (prawie) gotowe. 2015-05-19. s. www.transport-publiczny.pl. [dostęp 2015-05-19].
  56. Pierwsze Tramino dla Olsztyna już w maju. transport-publiczny.pl, 2015-03-30. [dostęp 2015-03-31].
  57. Witold Urbanowicz: Czego nie ma w innych tramwajach, a jest w olsztyńskim Tramino. transport-publiczny.pl, 2015-09-18. [dostęp 2015-09-22].
  58. a b Witold Urbanowicz: Pierwszy tramwaj Solarisa w Lipsku. Na razie opakowany (pol.). transport-publiczny.pl, 2016-12-22. [dostęp 2016-12-22].
  59. a b Tomasz Gieżyński. Tramwaje z Solarisa. „Świat kolei”. 12/2009, s. 46-47. Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  60. stv: Solaris Tramino w Poznaniu. poznan.naszemiasto.pl, 2009-11-21. [dostęp 2016-02-09].
  61. Tramino na jazdach próbnych. infotram.pl, 2010-03-24. [dostęp 2013-12-27].
  62. Tramino dopuszczony do ruchu ulicznego. infotram.pl, 2010-05-18. [dostęp 2013-12-27].
  63. Tramino z pasażerami – jazda premierowa. infotram.pl, 2010-11-30. [dostęp 2013-12-27].
  64. a b Tramino już liniowo!. infotram.pl, 2011-01-31. [dostęp 2013-12-27].
  65. Pierwsze Tramino ponownie w Poznaniu. infotram.pl, 2016-08-03. [dostęp 2016-08-08].
  66. KaT: Pierwszy Tramino w barwach MPK już w Poznaniu. epoznan.pl. [dostęp 2011-04-24].
  67. Pierwszy w pełni poznański Solaris Tramino. infotram.pl, 2011-05-24. [dostęp 2013-04-23].
  68. Poznań: Tramino na linii. infotram.pl, 2011-08-11. [dostęp 2013-04-23].
  69. Poznań: Drugi Tramino już na Trasie. infotram.pl, 2011-08-29. [dostęp 2013-04-23].
  70. Rynek pojazdów szynowych dla miejskich przewozów pasażerskich w 2011 roku. infotram.pl, 2012-01-31. [dostęp 2013-04-23].
  71. KaT: Poznań: oficjalnie zakończono dostawy Solarisów Tramino. epoznan.pl, 2012-05-28. [dostęp 2011-04-24].
  72. Witold Urbanowicz: MPK Poznań z dodatkowym szkieletem Tramino. Na czarną godzinę (pol.). transport-publiczny.pl, 2017-02-23. [dostęp 2017-02-25].
  73. a b Ruszył projekt Tramino Brunszwik (pol.). infotram.pl, 2013-12-16. [dostęp 2013-12-17].
  74. Martyn Janduła: Pierwsze Tramino Olsztyn gotowe. 2015-05-29. s. www.transport-publiczny.pl. [dostęp 2015-05-29].
  75. Witold Urbanowicz: Testy olsztyńskiego Tramino w Poznaniu zakończone sukcesem. transport-publiczny.pl, 2015-07-24. [dostęp 2015-07-25].
  76. Martyn Janduła: Już jest! Pierwsze Tramino w Olsztynie (pol.). transport-publiczny.pl, 2015-06-12. [dostęp 2015-06-12].
  77. Witold Urbanowicz: Najszerszy tramwaj w Polsce – Tramino Olsztyn – zaprezentowany. transport-publiczny.pl, 2015-06-19. [dostęp 2015-06-21].
  78. Martyn Janduła: Drugi Tramino na szynach w Olsztynie (zdjęcia z wkolejania). transport-publiczny.pl, 2015-06-25. [dostęp 2015-06-27].
  79. Pierwszy tramwaj już jeździł w Olsztynie. Testy bez rozgłosu. transport-publiczny.pl, 2015-08-27. [dostęp 2015-09-15].
  80. Martyn Janduła: Olsztyn z kompletem Tramino. transport-publiczny.pl, 2015-10-06. [dostęp 2015-10-06].
  81. Dariusz Kalinowski. Tabor szynowy na targach Trako 2015. „Świat Kolei”. 10/2015, s. 12-19. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  82. Martyn Janduła: Olsztyn: Pierwszy tramwaj na ulicach Olsztyna. Pierwsze wnioski. transport-publiczny.pl, 2015-11-20. [dostęp 2015-12-03].
  83. Martyn Janduła: Zakończył się pierwszy etap testów Tramino w Olsztynie. Było 70 km/h. transport-publiczny.pl, 2015-11-27. [dostęp 2015-12-03].
  84. Rusza przebudowa olsztyńskich peronów tramwajowych. infotram.pl, 2015-11-30. [dostęp 2015-12-04].
  85. Martyn Janduła: Olsztyn podaje oficjalną datę startu tramwajów. transport-publiczny.pl, 2015-12-03. [dostęp 2015-12-04].
  86. Pierwsi pasażerowie pojechali olsztyńskimi Tramino. infotram.pl, 2015-12-07. [dostęp 2015-12-09].
  87. Martyn Janduła: Ruszyły tramwaje w Olsztynie. transport-publiczny.pl, 2015-12-19. [dostęp 2015-12-21].
  88. Martyn Janduła: Ruszyła druga linia olsztyńskiego tramwaju (pol.). transport-publiczny.pl, 2015-12-27. [dostęp 2015-12-28].
  89. Olsztyn: Prawie połowa tramwajów uziemiona. Powodem awarie (pol.). transport-publiczny.pl, 2018-09-28. [dostęp 2018-09-29].
  90. Olsztyńskie Tramino wracają do ruchu (pol.). transport-publiczny.pl, 2019-02-05. [dostęp 2019-03-03].
  91. Neue Straßenbahnen: Der Jenaer Nahverkehr nimmt ab 2014 fünf neue Bahnen in Betrieb (niem.). jenatv.de, 2013-09-03. [dostęp 2013-09-04].
  92. Solaris zaprezentował Tramino w Jenie (pol.). kurierkolejowy.eu, 2013-11-13. [dostęp 2013-11-13].
  93. Tramino Jena już wozi pasażerów. infotram.pl, 2014-01-15. [dostęp 2014-01-24].
  94. Tramino Brunszwik nabiera kształtów (pol.). infotram.pl, 2014-04-08. [dostęp 2014-04-08].
  95. Już dwa Tramino w Brunsziwku (pol.). infotram.pl, 2014-08-05. [dostęp 2014-08-05].
  96. Busse und Trams als Braunschweiger Botschafter. s. www.verkehr-bs.de. [dostęp 2015-03-30].
  97. Dwa pierwsze Tramino wożą pasażerów w Brunszwiku. 2015-04-15. s. rynek-kolejowy.pl. [dostęp 2015-04-17].
  98. Dwa zadania tramwajowe Solarisa w 2016 roku. infotram.pl, 2016-02-16. [dostęp 2016-02-16].
  99. Premiere für Leipzigs XL-Straßenbahn zur Haus-Garten-Freizeit. infotram.pl, 2017-02-11. [dostęp 2017-02-12].
  100. Tramino Lipsk już wozi pasażerów. infotram.pl, 2017-07-14. [dostęp 2017-07-17].
  101. Siedem Tramino jeździ po Lipsku. infotram.pl, 2018-01-11. [dostęp 2018-01-12].
  102. LVB setzen weiter auf Solaris-Straßenbahnen, www.lvz.de [dostęp 2018-12-31] (niem.).
  103. a b c Tramino nagrodzony i dyspozycyjny na 99,5%. infotram.pl, 2013-03-08. [dostęp 2013-04-23].
  104. a b Targowe nagrody na TRAKO 2013. kurierkolejowy.eu, 2013-09-26. [dostęp 2013-10-08].
  105. Tramino Braunschweig nagrodzone w konkurise Red Dot Award 2015 (pol.). infotram.pl, 2015-07-01. [dostęp 2015-07-03].
  106. Tramino nagrodzone na Trako. infotram.pl, 2017-09-27. [dostęp 2017-10-01].