Trętwian

rodzaj roślin

Trętwian[3], tetragonia[4] (Tetragonia L.) – rodzaj roślin z rodziny pryszczyrnicowatych (Aizoaceae). Obejmuje 57 gatunków[5]. Najwięcej gatunków występuje w południowej Afryce[5] (ok. 40[6]), gdzie rosną głównie na suchych siedliskach. Poza tym zasięg rodzaju obejmuje inne kontynenty i wyspy półkuli południowej oraz wschodnią Azję w strefie tropikalnej i umiarkowanej ciepłej[5]. Liczne gatunki związane są terenami piaszczystymi na brzegach mórz, ale są też i takie, które rosną na terenach skalistych[7]. Niektóre gatunki, np. T. decumbens w południowej Afryce, odgrywają znaczącą rolę w tworzeniu wydm i stabilizacji wybrzeża wydmowego[8].

Trętwian
Ilustracja
Trętwian czterorożny
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd goździkowce
Rodzina pryszczyrnicowate
Rodzaj trętwian
Nazwa systematyczna
Tetragonia Linnaeus
Sp. Pl. 480. 1 Mai 1753[2]
Typ nomenklatoryczny
T. fruticosa L.[2]
Synonimy
  • Ludolfia Adanson
  • Tetragonocarpos P. Miller[2]
Owoc trętwiana czterorożnego
Tetragonia decumbens
Tetragonia implexicoma

Duże znaczenie użytkowe ma trętwian czterorożny T. tetragonioides (zwany popularnie szpinakiem nowozelandzkim[3]) używany jako warzywo liściowe o podobnych walorach odżywczych i smakowych jak szpinak warzywny. Rozpowszechniony jest w uprawie w krajach o klimacie ciepłym i tropikalnym, gdzie szpinak nie rośnie[5]. W podobny sposób lokalnie spożywane bywają inne gatunki, np. T. decumbens[8]. Roślina ta wykorzystywana jest także jako lecznicza[9].

Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od słów greckichtetra znaczącego „cztery” i gonía znaczącego „kąt”. Ustalona została z powodu kształtu owoców[10].

MorfologiaEdytuj

Pokrój
Rośliny zielne, rzadziej drewniejące u nasady półkrzewy, zarówno jednoroczne jak i byliny. Pędy zwykle pokładające się, gruboszowate, nagie, szczeciniaste lub brodawkowate[10]. Rośliny mają białawe, połyskujące komórki wydzielnicze[11].
Liście
Skrętoległe (u nasady pędu często naprzeciwległe[7]), ogonkowe, bez przylistków[10]. Blaszka mięsista[11], jajowata do równowąskiej[7], całobrzega, z płytkimi zatokami lub klapami[10], nierzadko z podwiniętymi brzegami[11], na szczycie zwykle tępa[7].
Kwiaty
Pojedyncze lub zebrane po 2–3 w pęczkach w kątach liści, siedzące lub szypułkowe, zawsze jednak przez przysadek. Zwykle niepozorne – do 5 mm średnicy, rzadziej do 10 mm, obupłciowe lub jednopłciowe. Działki kielicha zwykle w liczbie czterech lub pięciu, dzwonkowate, przytulone do zalążni, kanciaste na grzbiecie, czasem oskrzydlone lub wyciągnięte w cierń, z łatkami od zewnątrz zielonymi, od wewnątrz czasem żółtymi. Płatków korony brak. Pręcików jest od jednego do 20. Zalążnia dolna lub wpół dolna ma od trzech do 10 komór, w każdej komorze znajduje się pojedynczy zalążek. Szyjek słupka od trzech do 10[10].
Owoce
Orzechy zamknięte w trwałym okwiecie[11] (stąd podobne do pestkowców[10]). Często kanciaste lub oskrzydlone, nierzadko z cierniami[11].

SystematykaEdytuj

Rodzaj z rodziny pryszczyrnicowatych (Aizoaceae), w obrębie której zaliczany jest wraz z czterema innymi do podrodziny Aizooideae Arnott[1]. W niektórych dawniejszych systemach podrodzina ta była podnoszona do rangi rodziny trętwianowatych Tetragoniaceae[3][1].

Wykaz gatunków (gatunki zweryfikowane według The Plant List[12]

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2019-11-28].
  2. a b c Tetragonia. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-11-28].
  3. a b c Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 926. ISBN 83-214-1305-6.
  4. Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 183. ISBN 978-83-925110-5-2.
  5. a b c d David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 913. ISBN 978-1-107-11502-6.
  6. Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M.: Tetragonia L.. W: Flora of Zimbabwe: Cultivated plants [on-line]. [dostęp 2019-11-29].
  7. a b c d Heidrun E.K. Hartmann: Illustrated Handbook of Succulent Plants: Aizoaceae F-Z. Springer Science & Business Media, 2002, s. 316-317. ISBN 978-3-540-41723-1.
  8. a b Jane Forrester: Tetragonia decumbens. W: PlantZAfrica [on-line]. South African Biodiversity Institute. [dostęp 2019-11-29].
  9. Tetragonia tetragonioides. W: Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-11-28].
  10. a b c d e f Nancy J. Vivrette: Tetragonia Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-11-28].
  11. a b c d e Tetragonia Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-11-28].
  12. Tetragonia. W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2019-11-28].