Otwórz menu główne

Pryszczyrnicowate, przypołudnikowate[2] (Aizoaceae F. Rudolphi) – rodzina roślin okrytonasiennych należąca do rzędu goździkowców. Obejmuje ok. 124 rodzajów z około 1180 do 1900 gatunkami. Występują one na wszystkich kontynentach w strefie tropikalnej i subtropikalnej, ale największe zróżnicowanie osiągają w południowej Afryce i Australii[1][3]. Rośliny te rosną w miejscach suchych i silnie nasłonecznionych[3], często zasolonych – na pustyniach i wybrzeżach morskich[2]. Zwykle są to rośliny zielne, pokładające się, o liściach naprzeciwległych i mięsistych, magazynujących wodę[1]. Wiele gatunków uprawianych jest jako rośliny ozdobne[2], przypołudnik kryształkowy[3] i trętwian czterorożny spożywane są jako warzywa liściowe[4].

Pryszczyrnicowate
Ilustracja
Bijlia tubwelliae
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd goździkowce
Rodzina pryszczyrnicowate
Nazwa systematyczna
Aizoaceae F. Rudolphi
Syst. Orb. Veg.: 53. 1830
Fenestraria rhopalophylla
Frithia pulchra
Lapidaria sp.
Oophytum nanum
Titanopsis calcarea
Trichodiadema densum

MorfologiaEdytuj

Pokrój
Przeważnie sukulenty liściowe. Głównie rośliny zielne (jednoroczne i byliny), rzadko krzewy[3].
Liście
Naprzeciwległe[1], mięsiste, służące do magazynowania wody. Dla ograniczenia strat wody z powodu transpiracji okryte są grubą skórką lub gęstymi włoskami. U niektórych rodzajów liście są zredukowane, czasem do jednej pary. Formy o silnie zgrubiałych i tępo zakończonych liściach określane bywają „żyjącymi kamieniami”, bowiem do kamieni są podobne. Podobieństwo jest największe w przypadku roślin o liściach maczugowatych, których tylko niewielka, szczytowa część wystaje nad poziom gruntu i jest ona spłaszczona. W tej części wykształca się tzw. okno – pod skórką nie ma tkanki asymilacyjnej (ta układa się wzdłuż ścianek bocznych słupowatego liścia) lecz przepuszczająca do wnętrza liścia tkanka magazynująca wodę[3].
Kwiaty
Zebrane w wieloramienne lub dwuramienne wierzchotki lub pojedyncze. Zwykle obupłciowe, promieniste i efektowne – duże i barwne[3]. Okwiat zróżnicowany na kielich i koronę. Kielich składa się z 5 działek, zwykle zielonych, mięsistych i zrośniętych[2]. Koronę tworzą liczne, wąskie i lśniące płatki[3]. Pręciki w różnej liczbie, u form starszych w 1 lub 2 okółkach i odpowiednio w liczbie 4–5 lub 8–10[3]. U większości gatunków pręciki są liczne, w kilku okółkach i czasem zebrane w wiązki[3]. Zalążnia jest pojedyncza, górna lub dolna (wówczas kwiaty z hypancjum[1]), tworzona w różnych rodzajach przez różną liczbę owocolistków[2].
Owoce
Zwykle suche, drewniejące, podzielone na dwie lub więcej komór[3] torebki, rzadziej jagody[2]. Owoce suche często z listewkami pęczniejącymi pod wpływem wilgoci (→ higrochazja), dzięki czemu nasiona uwalniane są w krótkotrwałych, sprzyjających okresach[3].

SystematykaEdytuj

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)

Rodzina siostrzana dla grupy rodzin szkarłatkowatych, nocnicowatych, Petiveriaceae i Sarcobataceae. Wraz z szeregiem innych rodzin tworzy klad określany mianem rzędu goździkowców w obrębie dwuliściennych właściwych[1]:

caryophylloids

Rhabdodendraceae




Simmondsiaceaesimondsjowate





Asteropeiaceae



Physenaceae





Macarthuriaceae




Microteaceae





Caryophyllaceaegoździkowate




Achatocarpaceae



Amaranthaceaeszarłatowate






Stegnospermataceae




Limeaceaelibawowate





Lophiocarpaceae




Kewaceae




Barbeuiaceae




Gisekiaceae



{{Expansion depth limit exceeded| 1=Aizoaceaepryszczyrnicowate

1={{Expansion depth limit exceeded| 1=Phytolaccaceaeszkarłatkowate 2=Sarcobataceae

}}

1=Nyctaginaceaenocnicowate 2=Petiveriaceae
          }} }} }}







Molluginaceaeugłastowate




Montiaceaezdrojkowate





Halophytaceae



{{Expansion depth limit exceeded| 1=Basellaceaewyćwiklinkowate

2=Didiereaceae

}}





Talinaceaeporwinkowate















Podział rodziny

W obrębie rodziny wyróżnia się ok. 124 rodzaje grupowane w pięciu podrodzinach[1][5]:

pryszczyrnicowate

Sesuvioideae




Aizooideae




Acrosanthoideae




Mesembryanthemoideae



Ruschioideae






podrodzina Sesuvioideae Lindley[6]

podrodzina Aizooideae Arnott[7]

podrodzina Acrosanthoideae Klak[7]

podrodzina Mesembryanthemoideae Ihlenfeldt, Schwantes & Straka

podrodzina Ruschioideae Schwantes[8]

Pozycja systematyczna rodziny w systemie Reveala (1994-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa goździkowe (Caryophyllidae Takht.), nadrząd Caryophyllanae Takht., rząd goździkowce (Caryophyllales Perleb), rodzina przypołudnikowate (Aizoaceae F. Rudolphi)[9].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2017-12-18].
  2. a b c d e f Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. wydanie II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 712-713. ISBN 83-214-1305-6.
  3. a b c d e f g h i j k Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 429-433. ISBN 83-7079-778-4.
  4. Heywood V. H., Brummitt R. K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 27-28. ISBN 1-55407-206-9.
  5. List of genera in family AIZOACEAE (ang.). Vascular Plant Families and Genera, Royal Botanic Garden, Kew. [dostęp 2017-12-18].
  6. Katharina Bohley, Olga Joos, Heidrun Hartmann, Rowan Sage, Sigrid Liede-Schumann, Gudrun Kadereit. Phylogeny of Sesuvioideae (Aizoaceae) – Biogeography, leaf anatomy and the evolution of C4 photosynthesis. „Perspectives in Plant Ecology, Evolution and Systematics”. 17, 2, s. 116-130, 2015. DOI: 10.1016/j.ppees.2014.12.003. 
  7. a b C. Klak, P. Hanáček, PV. Bruyns. Out of southern Africa: Origin, biogeography and age of the Aizooideae (Aizoaceae).. „Mol Phylogenet Evol”. 109, s. 203-216, Apr 2017. DOI: 10.1016/j.ympev.2016.12.016. PMID: 27998816. 
  8. List of genera in family AIZOACEAE (ang.). Vascular Plant Families and Genera, Royal Botanic Garden, Kew. [dostęp 2017-12-18].
  9. Crescent Bloom: Caryophyllaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-09-17].